Manosphere: Η επικίνδυνη «ανδρόσφαιρα» του διαδικτύου που στρέφει αγόρια και άνδρες εναντίον των γυναικών – Γιατί ανησυχούν οι επιστήμονες
Ένα αγόρι αναζητά στο διαδίκτυο συμβουλές για να αποκτήσει αυτοπεποίθηση, να βελτιώσει την εμφάνισή του ή να προσεγγίσει ένα κορίτσι. Λίγα βίντεο αργότερα, μπορεί να βρεθεί μπροστά σε έναν influencer που του εξηγεί ότι οι γυναίκες είναι χειριστικές, ότι ο φεμινισμός ευθύνεται για τα προβλήματά του και ότι ο μόνος τρόπος να κερδίσει τον σεβασμό είναι να επιβληθεί στους άλλους.
Αυτός είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους λειτουργεί η manosphere, η λεγόμενη «ανδρόσφαιρα», ένα εκτεταμένο διαδικτυακό οικοσύστημα που παρουσιάζεται συχνά ως χώρος αυτοβελτίωσης και υποστήριξης των ανδρών, αλλά σε ορισμένες από τις πιο επιδραστικές κοινότητές του καλλιεργεί τον μισογυνισμό, την εχθρότητα απέναντι στις γυναίκες και την αντίληψη ότι η ισότητα των φύλων αποτελεί απειλή.
Η επιρροή του έχει πλέον προκαλέσει τόσο μεγάλη ανησυχία, ώστε επιστήμονες ζητούν να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα δημόσιας υγείας, όπως το κάπνισμα και η παχυσαρκία.
Σε δημοσίευση που παρουσιάστηκε στις 30 Οκτωβρίου στο έγκριτο ιατρικό περιοδικό The Lancet, Βρετανοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι η αντιμετώπιση της «ανδρόσφαιρας» δεν μπορεί να περιορίζεται στη διαγραφή επιβλαβών αναρτήσεων. Χρειάζεται συντονισμένη δράση από κυβερνήσεις, σχολεία, υπηρεσίες υγείας και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.
Τι ακριβώς είναι η manosphere και γιατί ονομάζεται «ανδρόσφαιρα»
Ο αγγλικός όρος manosphere προκύπτει από τις λέξεις man (άνδρας) και sphere (σφαίρα). Δεν περιγράφει μία συγκεκριμένη οργάνωση, αλλά ένα χαλαρά συνδεδεμένο δίκτυο διαδικτυακών κοινοτήτων, ιστοσελίδων, λογαριασμών στα κοινωνικά δίκτυα, podcasts και influencers.
Στους χώρους αυτούς συζητούνται θέματα που απασχολούν πραγματικά πολλούς άνδρες: η μοναξιά, οι ερωτικές απογοητεύσεις, η πατρότητα, η οικονομική ανασφάλεια, η σωματική εμφάνιση και η ψυχική υγεία.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτές οι ανησυχίες μετατρέπονται σε μια ιδεολογία που παρουσιάζει τις γυναίκες ως αντιπάλους και τον φεμινισμό ως την αιτία της ανδρικής δυστυχίας.
Σύμφωνα με την υπηρεσία του ΟΗΕ για τις γυναίκες, UN Women, πολλές κοινότητες της ανδρόσφαιρας προωθούν έναν ιδιαίτερα περιοριστικό ορισμό του ανδρισμού: ο άνδρας πρέπει να είναι πλούσιος, σωματικά ελκυστικός, συναισθηματικά απρόσιτος και, κυρίως, κυρίαρχος στις σχέσεις του με τις γυναίκες.
Η ευαισθησία, η ανασφάλεια και η ανάγκη για βοήθεια παρουσιάζονται ως αδυναμίες. Αντίθετα, η επιβολή και η επίδειξη δύναμης αναδεικνύονται σε βασικά χαρακτηριστικά της ανδρικής ταυτότητας.
Ο Άντριου Τέιτ και οι influencers που πουλούν μια συγκεκριμένη εικόνα του «αληθινού άνδρα»
Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα που συνδέονται με τη manosphere είναι ο Άντριου Τέιτ, ο αμφιλεγόμενος influencer που απέκτησε τεράστια διαδικτυακή απήχηση προβάλλοντας έναν τρόπο ζωής γεμάτο πολυτελή αυτοκίνητα, χρήματα, δύναμη και επιθετικές αντιλήψεις για τις σχέσεις των δύο φύλων.
Η επιτυχία τέτοιων προσωπικοτήτων βασίζεται συχνά σε ένα φαινομενικά απλό μήνυμα: αν ένας άνδρας δεν έχει χρήματα, επιτυχία ή ερωτική ανταπόκριση, κάποιος άλλος ευθύνεται γι’ αυτό.
Και αυτός ο «άλλος» παρουσιάζεται συχνά ως η σύγχρονη γυναίκα, ο φεμινισμός ή μια κοινωνία που υποτίθεται ότι έχει στραφεί εναντίον των ανδρών.
Στο περιβάλλον αυτό, η προσωπική βελτίωση συνδέεται με την περιφρόνηση των γυναικών, ενώ οι σχέσεις παρουσιάζονται περισσότερο ως αγώνας εξουσίας παρά ως ανθρώπινη επικοινωνία.
Η επιρροή τέτοιων δημιουργών περιεχομένου είναι ιδιαίτερα σημαντική στις μικρότερες ηλικίες. Σύμφωνα με στοιχεία του οργανισμού Movember που επικαλείται η UN Women, περίπου δύο στους τρεις νεαρούς άνδρες παρακολουθούν τακτικά influencers που ασχολούνται με την αρρενωπότητα.
Incels, red pill και «υποταγή» των γυναικών: Το λεξιλόγιο της ανδρόσφαιρας
Η manosphere περιλαμβάνει διαφορετικές ομάδες, με αντιλήψεις που δεν είναι πάντοτε ταυτόσημες. Ορισμένες, όμως, έχουν αναπτύξει ιδιαίτερα εχθρικές ιδεολογίες απέναντι στις γυναίκες.
Μία από τις πιο γνωστές είναι οι incels, από τη φράση involuntary celibates, δηλαδή «ακούσια άγαμοι» ή άνθρωποι που θεωρούν ότι αδυνατούν να αποκτήσουν ερωτική ή σεξουαλική σχέση παρά τη θέλησή τους.
Στις ακραίες διαδικτυακές κοινότητες incels, η ερωτική απόρριψη αντιμετωπίζεται όχι ως προσωπική εμπειρία αλλά ως αδικία που διαπράττουν οι γυναίκες σε βάρος των ανδρών. Ορισμένα από αυτά τα περιβάλλοντα έχουν συνδεθεί με τη δικαιολόγηση της σεξουαλικής βίας και με περιστατικά μαζικής βίας.
Άλλες κοινότητες χρησιμοποιούν τον όρο «red pill», δανεισμένο από την ταινία The Matrix. Υποστηρίζουν ότι όποιος «παίρνει το κόκκινο χάπι» ανακαλύπτει μια υποτιθέμενη κρυμμένη αλήθεια: ότι η κοινωνία ευνοεί τις γυναίκες και καταπιέζει τους άνδρες.
Υπάρχουν επίσης οι λεγόμενοι pick-up artists, που υπόσχονται να διδάξουν τεχνικές ερωτικής προσέγγισης, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις προωθούν χειριστικές συμπεριφορές και υποβαθμίζουν τη σημασία της συναίνεσης.
Μια ακόμη τάση είναι οι Men Going Their Own Way (MGTOW), οι οποίοι υποστηρίζουν ότι οι άνδρες πρέπει να απομακρυνθούν από τις γυναίκες και τις ερωτικές σχέσεις, επειδή θεωρούν ότι το κοινωνικό σύστημα λειτουργεί εναντίον τους.
Στο λεξιλόγιο αυτών των κοινοτήτων συναντώνται και προσβλητικοί χαρακτηρισμοί που παρουσιάζουν τις γυναίκες ως κατώτερα όντα ή τις αντιμετωπίζουν ως μια ενιαία ομάδα με δήθεν κοινά, αρνητικά χαρακτηριστικά.
Από την οθόνη στη σχολική τάξη και στις σχέσεις: Πώς επηρεάζονται οι γυναίκες
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος της ανδρόσφαιρας δεν είναι απλώς ότι διακινούνται προσβλητικές απόψεις στο διαδίκτυο. Είναι ότι αυτές οι αντιλήψεις μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά στην πραγματική ζωή.
Όταν ένα αγόρι ακούει επανειλημμένα ότι οι γυναίκες λένε ψέματα, ότι η απόρριψη αποτελεί προσβολή ή ότι η συναίνεση είναι ένα εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί, υπάρχει κίνδυνος να διαμορφώσει στρεβλές αντιλήψεις για τις σχέσεις και τα προσωπικά όρια.
Η UN Women προειδοποιεί ότι η διαδικτυακή μισογυνική ρητορική μεταφέρεται πλέον στις σχολικές αυλές, στους χώρους εργασίας και στις προσωπικές σχέσεις.
Οι συνέπειες μπορεί να περιλαμβάνουν τη λεκτική παρενόχληση, τον εκφοβισμό, την απαξίωση των γυναικών και την κανονικοποίηση συμπεριφορών ελέγχου.
Σε πιο ακραίες περιπτώσεις, η διαδικτυακή ριζοσπαστικοποίηση μπορεί να συνδεθεί με την αποδοχή ή τη δικαιολόγηση της βίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε νέος που παρακολουθεί τέτοιους influencers θα γίνει βίαιος. Σημαίνει, όμως, ότι η συστηματική έκθεση σε περιεχόμενο που υποτιμά τις γυναίκες μπορεί να δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου ο σεξισμός αντιμετωπίζεται ως κάτι φυσιολογικό.
Σύμφωνα με διεθνή έρευνα που επικαλείται η UN Women, το 58% των κοριτσιών και των νεαρών γυναικών έχει βιώσει κάποια μορφή διαδικτυακής παρενόχλησης.
Η διαδικτυακή βία δεν προέρχεται αποκλειστικά από την ανδρόσφαιρα, αλλά οι μισογυνικές ιδεολογίες της συμβάλλουν στη δημιουργία ενός εχθρικού ψηφιακού περιβάλλοντος.
Η οργή φέρνει χρήματα: Η επικερδής βιομηχανία πίσω από τον μισογυνισμό
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα των ερευνητών είναι ότι η manosphere δεν αποτελεί μόνο ιδεολογικό φαινόμενο. Είναι και μια ιδιαίτερα επικερδής επιχειρηματική δραστηριότητα.
Influencers που παρουσιάζονται ως ειδικοί στην ανδρική επιτυχία πωλούν συνδρομές, διαδικτυακά μαθήματα, προγράμματα αυτοβελτίωσης, χρηματοοικονομικές συμβουλές και ακριβά συμπληρώματα διατροφής.
Όσο πιο προκλητικό είναι το περιεχόμενό τους, τόσο περισσότερες αντιδράσεις μπορεί να προκαλέσει και τόσο μεγαλύτερη προβολή ενδέχεται να αποκτήσει.
«Η οργή και η δυσαρέσκεια είναι καλές για τις επιχειρήσεις», επισημαίνει ο καθηγητής Κεντ Μπους, συντάκτης της δημοσίευσης στο The Lancet.
Όπως εξηγεί, το διαδικτυακό σύστημα επιβραβεύει συχνά το πιο ακραίο περιεχόμενο, δημιουργώντας ένα επιχειρηματικό μοντέλο που στηρίζεται στην αγανάκτηση και στην πόλωση.
Οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι οι πραγματικές δυσκολίες των ανδρών μετατρέπονται έτσι σε εμπορεύσιμο προϊόν. Αντί να αναζητούνται λύσεις για τη μοναξιά, την οικονομική ανασφάλεια ή την ψυχική υγεία, τα προβλήματα αποδίδονται στον φεμινισμό και στις γυναίκες.
Η ανδρόσφαιρα βλάπτει και τους ίδιους τους άνδρες
Παρότι ο μισογυνισμός της ανδρόσφαιρας αποτελεί άμεση απειλή για την ισότητα και την ασφάλεια των γυναικών, οι συνέπειές του δεν περιορίζονται σε αυτές.
Η διαρκής πίεση προς τους άνδρες να είναι ισχυροί, πλούσιοι, ακατάβλητοι και συναισθηματικά απρόσιτοι μπορεί να επιβαρύνει και τη δική τους ψυχική υγεία.
Στοιχεία του οργανισμού Equimundo δείχνουν ότι άνδρες με ιδιαίτερα περιοριστικές αντιλήψεις για τους ρόλους των φύλων εμφανίζουν συχνότερα επικίνδυνες συμπεριφορές, ενώ είναι περισσότερο επιρρεπείς στην κατάθλιψη και στις αυτοκτονικές σκέψεις.
Παράλληλα, έρευνα του Movember διαπίστωσε ότι νεαροί άνδρες που παρακολουθούν ενεργά influencers της αρρενωπότητας ανέφεραν συχνότερα αισθήματα αναξιότητας και νευρικότητας, έδιναν μικρότερη προτεραιότητα στην ψυχική τους υγεία και ήταν πιθανότερο να χρησιμοποιούν συμπληρώματα ενίσχυσης της απόδοσης ή να γυμνάζονται ακόμη και τραυματισμένοι.
Η ανάγκη για αποδοχή και αυτοπεποίθηση, δηλαδή, μπορεί τελικά να οδηγήσει σε έναν φαύλο κύκλο ανασφάλειας και απομόνωσης.
Γιατί οι επιστήμονες ζητούν να αντιμετωπιστεί όπως το κάπνισμα
Η νέα προσέγγιση που προτείνουν οι επιστήμονες στο The Lancet βασίζεται στην ιδέα ότι η εξάπλωση της ανδρόσφαιρας δεν είναι απλώς ζήτημα ατομικών απόψεων, αλλά ένα φαινόμενο με ευρύτερες κοινωνικές και υγειονομικές συνέπειες.
Η λογική αντιμετώπισης είναι αντίστοιχη με εκείνη που εφαρμόζεται για την αντιμετώπιση του καπνίσματος: δεν αρκεί να προειδοποιούνται οι άνθρωποι για τους κινδύνους, αλλά χρειάζονται παρεμβάσεις στο περιβάλλον που ενθαρρύνει την επιβλαβή συμπεριφορά.
Οι ερευνητές προτείνουν αυστηρότερη εποπτεία του επιβλαβούς περιεχομένου από τις διαδικτυακές πλατφόρμες, καλύτερη συνεργασία μεταξύ των δημόσιων υπηρεσιών και παρεμβάσεις στην εκπαίδευση και στην ψυχική υγεία.
Ταυτόχρονα, προειδοποιούν ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν πρέπει να οδηγήσει στην παρουσίαση της αρρενωπότητας ως κάτι εγγενώς τοξικού.
Αντίθετα, θεωρούν αναγκαίο να αναγνωριστούν οι πραγματικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα αγόρια και οι νεαροί άνδρες, όπως η κοινωνική απομόνωση, η απομάκρυνση από την εκπαίδευση και η έλλειψη υποστηρικτικών σχέσεων.
«Οι ανάγκες τους είναι πραγματικές», υπογράμμισε η Σάρα Χοκς. «Μια απάντηση που απλώς εξαλείφει την ανδρόσφαιρα, χωρίς να προσφέρει κάτι αξιόπιστο στη θέση της, θα αποτύχει. Πρέπει να προσφέρουμε στα αγόρια κάτι καλύτερο».
Αυτή είναι και η ουσιαστική πρόκληση: να μπορούν οι νέοι άνδρες να μιλούν για τη μοναξιά, τις απογοητεύσεις και τις ανασφάλειές τους, χωρίς να οδηγούνται σε κοινότητες που τους διδάσκουν ότι για τα προβλήματά τους ευθύνονται οι γυναίκες.