Τα 4 άγνωστα σημάδια της ΔΕΠΥ στους ενηλίκους – Η διάγνωση μπορεί να σας αλλάξει τη ζωή
Η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας θεωρούνταν επί χρόνια αποκλειστικά παιδική διαταραχή. Ωστόσο, αφορά και εκατομμύρια ενηλίκους με αδιάγνωστη ΔΕΠΥ, των οποίων η καθημερινότητα επηρεάζεται σημαντικά. Η γνώση των συμπτωμάτων μπορεί να βοηθήσει στην κινητοποίηση για διερεύνηση και η διάγνωση μπορεί να αλλάξει τη ζωή σας.
Στην ενήλικη ζωή, η εικόνα της ΔΕΠΥ μπορεί να διαφέρει από εκείνη της παιδικής ηλικίας. Η εύκολη διάσπαση της προσοχής και η τάση να ξεχνάτε είναι συχνότερα στο προσκήνιο από την υπερκινητικότητα. Παράλληλα, οι ερευνητές έχουν εντοπίσει ορισμένα κοινά μοτίβα συμπεριφοράς που – επί του παρόντος – δεν περιλαμβάνονται στα επίσημα διαγνωστικά κριτήρια.
Τα κλασικά συμπτώματα — και η βασική προϋπόθεση για τη διάγνωση
Μια συνηθισμένη παρανόηση, όπως εξηγούν ψυχολόγοι στην Washington Post, είναι ότι οποιαδήποτε δυσκολία συγκέντρωσης, παρορμητικότητα ή ανησυχία αποτελεί ένδειξη ΔΕΠΥ. Στην πραγματικότητα, όλα αυτά μπορούν να αποτελούν φυσιολογικές πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας και δεν αρκούν από μόνα τους για μια διάγνωση.
Μελέτες έχουν εντοπίσει διαφορές στον εγκέφαλο ανθρώπων με ΔΕΠΥ σε σύγκριση με ανθρώπους χωρίς τη διαταραχή. Αυτές οι διαφορές ενδέχεται να επηρεάζονται από τον υπότυπο της ΔΕΠΥ και από το αν το άτομο λαμβάνει θεραπεία.
Υπάρχουν τρεις υπότυποι: εκείνος στον οποίο κυριαρχεί η απροσεξία, ο υπερκινητικός-παρορμητικός και ο συνδυασμός των δύο Στα κλασικά συμπτώματα περιλαμβάνονται:
- Απροσεξία: εύκολη διάσπαση της προσοχής, λάθη απροσεξίας, αποφυγή εργασιών που απαιτούν παρατεταμένη συγκέντρωση και λησμοσύνη στις καθημερινές δραστηριότητες.
- Υπερκινητικότητα: νευρικές κινήσεις, υπερβολική ομιλία και έντονη ανησυχία.
Για τη διάγνωση, χρειάζεται να συνυπάρχουν αρκετά από τα συμπτώματα των διαγνωστικών κριτηρίων και σημαντική επίπτωση στη λειτουργικότητα, σε προσωπικό και επαγγελματικό επίπεδο.
Το κρίσιμο στοιχείο, επισημαίνουν οι ψυχολόγοι, είναι το πόσο επηρεάζεται η ζωή σας. Η επαναλαμβανόμενη αίσθηση ότι οι άλλοι καταφέρνουν εύκολα πράγματα που για εσάς μοιάζουν εξαιρετικά δύσκολα αποτελεί βασική ένδειξη που αξίζει διερεύνηση.
Επειδή, επίσης, η ΔΕΠΥ θεωρείται νευροαναπτυξιακή διαταραχή, κάποια από τα συμπτώματα πρέπει να υπήρχαν ήδη στην παιδική ηλικία.
Τα «άγνωστα» σημάδια της ΔΕΠΥ
Πέρα από τα κλασικά συμπτώματα ΔΕΠΥ, υπάρχουν ορισμένα κοινά μοτίβα συμπεριφοράς που έχουν εντοπίσει ερευνητές. Ακολουθούν τέσσερα βασικά, σύμφωνα με ψυχολόγους:
1. Δυσκολεύεστε να διαχειριστείτε τα συναισθήματά σας
Η συναισθηματική απορρύθμιση, δηλαδή η δυσκολία να διαχειριστείτε με ελεγχόμενο τρόπο τα συναισθήματά σας, είναι εξαιρετικά συχνή στη ΔΕΠΥ. Εκτιμάται ότι αφορά το 34% έως 70% των ανθρώπων με τη διαταραχή, παρότι δεν περιλαμβάνεται στα διαγνωστικά κριτήρια.
Για να εξηγήσουν τη διαφορά των διαταραχών της διάθεσης και της συναισθηματικής απορρύθμισης, οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν την αναλογία του «κλίματος» και του «καιρού»:
οι διαταραχές της διάθεσης μοιάζουν με το κλίμα, καθώς χαρακτηρίζονται από συμπτώματα που επιμένουν για εβδομάδες. Η συναισθηματική απορρύθμιση στη ΔΕΠΥ μοιάζει περισσότερο με τον καιρό. Μπορεί, δηλαδή, να πληγώνεστε ευκολότερα, να αντιδράτε υπερβολικά ή να παίρνετε πολύ προσωπικά κάτι που συνέβη μέσα στην ημέρα. Αυτές οι αντιδράσεις μεταβάλλονται σχετικά γρήγορα και δεν επιμένουν απαραίτητα για ημέρες.
Η συναισθηματική απορρύθμιση – λοιπόν – μπορεί να εκδηλώνεται με συχνές μεταπτώσεις της διάθεσης και μεγάλη ευαισθησία στην κριτική. Πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι, στους ενηλίκους με ΔΕΠΥ, η κριτική ή ακόμη και η αίσθηση ότι κάποιος τους επικρίνει μπορεί να προκαλέσει βαθύ άγχος, ψυχικό πόνο και έντονη δυσφορία.
Οι έρευνες δείχνουν επίσης ότι οι ενήλικοι με ΔΕΠΥ χρησιμοποιούν συχνότερα μη βοηθητικές στρατηγικές για τη διαχείριση των συναισθημάτων τους. Για παράδειγμα, μπορεί να προσπαθούν να τα καταπιέσουν, αντί να επανεξετάζουν την κατάσταση από μια διαφορετική οπτική. Το άγχος και η κατάθλιψη είναι επίσης συχνά. Σύμφωνα με μεγάλη μετα-ανάλυση του 2023, οι αγχώδεις διαταραχές εμφανίζονται περίπου πέντε φορές συχνότερα και η κατάθλιψη περίπου 4,5 φορές συχνότερα σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.
2. Οι στόχοι σας «κολλάνε» στην οργάνωση και στις προθεσμίες
Οι ενήλικοι με ΔΕΠΥ συχνά αντιμετωπίζουν ευρύτερες δυσκολίες στις εκτελεστικές λειτουργίες. Πρόκειται για τις γνωστικές ικανότητες που μας επιτρέπουν να σχεδιάζουμε, να παραμένουμε συγκεντρωμένοι και επιδιώκουμε στόχους.
Η δυσλειτουργία σε αυτόν τον τομέα εμφανίζεται περίπου στις μισές περιπτώσεις ΔΕΠΥ, με συχνότητα παρόμοια με εκείνη των συμπτωμάτων απροσεξίας. Μελέτη για τη ΔΕΠΥ στους ενηλίκους εντόπισε ένα ευρύ φάσμα σχετικών δυσκολιών, όπως:
- Η ανάγκη να υπάρχει μια προθεσμία για να μπορεί το άτομο να δουλέψει
- Η αδυναμία να ολοκληρώνει εγκαίρως τις εργασίες.
- Η δυσκολία να προγραμματίζει εκ των προτέρων.
- Η δυσκολία να αποφασίζει ποιες δουλειές έχουν προτεραιότητα.
Άλλες έρευνες έχουν συνδέσει τη ΔΕΠΥ στους ενηλίκους με δυσκολίες στην εναλλαγή μεταξύ εργασιών, στη λήψη αποφάσεων και σε ορισμένους τύπους μνήμης.
3. Ο χρόνος μοιάζει να κυλά διαφορετικά
Τα άτομα με ΔΕΠΥ φαίνεται επίσης να επεξεργάζονται διαφορετικά τον χρόνο. Ορισμένες μελέτες έχουν δείξει ότι οι ενήλικοι με ΔΕΠΥ δυσκολεύονται να εκτιμήσουν με ακρίβεια πόσος χρόνος έχει περάσει.
Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιείται συχνά ο όρος «χρονική τύφλωση». Ωστόσο, όπως διευκρινίζουν οι ψυχολόγοι, δεν πρόκειται για αδυναμία κατανόησης της έννοιας του χρόνου. Ακριβέστερη περιγραφή είναι η δυσκολία στην επεξεργασία και στην εκτίμησή του, σε σύγκριση με άλλους ανθρώπους.
4. Συγκεντρώνεστε τόσο πολύ σε κάτι, ώστε όλα τα άλλα εξαφανίζονται
Μπορεί να ακούγεται παράδοξο για μια διαταραχή που συνδέεται με την ελλειμματική προσοχή, όμως πολλοί ενήλικοι με ΔΕΠΥ παρουσιάζουν το φαινόμενο της «υπερεστίασης».
Πρόκειται για την επίμονη, έντονη προσήλωση σε ένα αντικείμενο ή μια δραστηριότητα, με ταυτόχρονο αποκλεισμό όλων των υπόλοιπων ερεθισμάτων. Μελέτη του 2019 διαπίστωσε ότι οι ενήλικοι με περισσότερα συμπτώματα ΔΕΠΥ τείνουν να αναφέρουν συχνότερα την εμπειρία της «υπερεστίασης».
Ορισμένοι αντιμετωπίζουν την ικανότητά τους να αφοσιώνονται σε κάτι που τους ενδιαφέρει ως ένα σημαντικό «πλεονέκτημα». Όμως, όπως επισημαίνουν οι ψυχολόγοι, όταν αυτή η προσήλωση εμποδίζει την λειτουργικότητα στην υπόλοιπη ζωή, αρχίζει να δρα εις βάρος τους.
Η διάγνωση μπορεί να αλλάξει τη ζωή σας
Αν υποψιάζεστε ότι μπορεί να έχετε ΔΕΠΥ, συζητήστε το με ειδικό της ψυχικής υγείας, ώστε να οργανωθεί μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση. Μέσα από την κλινική συνέντευξη, ένας κατάλληλα εκπαιδευμένος επαγγελματίας μπορεί να ξεχωρίσει τη ΔΕΠΥ από άλλες καταστάσεις. Η σωστή διάγνωση ανοίγει τον δρόμο για αποτελεσματικές θεραπείες.
Προσφέρει, όμως, και κάτι ακόμη: βοηθά τους ανθρώπους να ξεχωρίσουν ποιοι είναι ως προσωπικότητες από τη διαταραχή που έχουν. Πολλοί ενήλικοι με ΔΕΠΥ έχουν ακούσει σε όλη τους τη ζωή ότι είναι αδιάφοροι, ανεπαρκείς ή ότι δεν έχουν κίνητρο. Συχνά έχουν εσωτερικεύσει αυτές τις επικρίσεις, θεωρώντας ότι περιγράφουν τον χαρακτήρα ή τις ικανότητές τους.
Η διάγνωση και η θεραπεία μπορούν να αλλάξουν αυτή την αντίληψη. Όπως τονίζουν ψυχολόγοι στην Washington Post, οι δυσκολίες για τις οποίες δέχονταν κριτική μπορεί να ήταν εκδηλώσεις της ΔΕΠΥ – και όχι μια πραγματική αποτίμηση της προσωπικότητας ή της αξίας τους.