Ψευτογιατροί και “θεραπείες-θαύματα”: Στον εισαγγελέα δέκα υποθέσεις – Η επικίνδυνη αγορά των «ειδικών» της διατροφής
Μια δίαιτα που υπόσχεται οκτώ κιλά λιγότερα σε έναν μήνα. Ένα συμπλήρωμα διατροφής που διαφημίζεται ως απολύτως φυσικό. Ένας influencer που επιδεικνύει το γυμνασμένο σώμα του και μοιράζει συμβουλές διατροφής σε χιλιάδες ακολούθους.
Ποιος εγγυάται ότι όλα αυτά είναι ασφαλή; Και, κυρίως, ποιος έχει τις γνώσεις και το δικαίωμα να καθοδηγεί ανθρώπους σε ζητήματα που επηρεάζουν την υγεία τους;
Στο νέο επεισόδιο της σειράς vidcast Υγείας του Newsbeast «Από το Α ως το Ω3», ο κλινικός διαιτολόγος–διατροφολόγος Χρήστος Παπαβαγγέλης μιλά στη δημοσιογράφο Υγείας Μάριον Κοντογιάννη για τη διατροφική παραπληροφόρηση, την παράνομη άσκηση της διαιτολογίας και τις συνέπειες που μπορεί να έχει η εμπιστοσύνη σε ανθρώπους χωρίς την απαιτούμενη επιστημονική κατάρτιση.
Με περίπου 25 χρόνια επαγγελματικής εμπειρίας, περιγράφει περιστατικά ανθρώπων που ακολούθησαν ακραίους διατροφικούς περιορισμούς επειδή εμπιστεύτηκαν συμβουλές από το διαδίκτυο, με αποτέλεσμα να επιβαρύνουν την υγεία τους.
Και προειδοποιεί: όσο πιο εντυπωσιακή είναι μια υπόσχεση και όσο πιο γρήγορα αποτελέσματα εγγυάται, τόσο μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται.
Δέκα υποθέσεις στις εισαγγελικές αρχές – Τι καταγγέλλουν οι διαιτολόγοι
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της συνέντευξης αφορά τις δέκα αναφορές που, σύμφωνα με την ανακοίνωση της 2ας Οκτωβρίου του Συλλόγου Διαιτολόγων–Διατροφολόγων Ελλάδος, είχαν ήδη εξεταστεί και διαβιβαστεί στις εισαγγελικές αρχές.
Όπως εξηγεί ο κ. Παπαβαγγέλης, οι καταγγελίες αφορούν περιπτώσεις φερόμενης αντιποίησης επαγγέλματος: ανθρώπους που εμφανίζονται ως διαιτολόγοι και παρέχουν διατροφική καθοδήγηση χωρίς να διαθέτουν τα απαιτούμενα επαγγελματικά προσόντα.
Στη συζήτηση γίνεται αναφορά σε υποθέσεις στη Θεσσαλονίκη, στην Αλεξανδρούπολη και στο Ηράκλειο Αττικής, αλλά και σε δραστηριότητες μέσω Instagram, Facebook και άλλων διαδικτυακών μέσων.
Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν περιορίζεται στις συγκεκριμένες περιπτώσεις. Ο ίδιος εκτιμά ότι η διατροφική παραπληροφόρηση είναι πολύ ευρύτερη και μπορεί να εμφανίζεται ακόμη και μέσα σε χώρους παροχής υπηρεσιών Υγείας.
Ο Σύλλογος, που έχει συγκροτηθεί ως νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου, επιχειρεί να ενισχύσει τη θεσμική εποπτεία του επαγγέλματος και την προστασία των πολιτών.
Η κρίσιμη διαφορά είναι ανάμεσα στη γενική ενημέρωση για τη διατροφή και στην εξατομικευμένη διαιτολογική πράξη, η οποία απαιτεί συγκεκριμένα επαγγελματικά προσόντα και νόμιμη δυνατότητα άσκησης του επαγγέλματος.
Πώς μπορεί ο πολίτης να ελέγξει ή να καταγγείλει έναν «ειδικό»;
Η συνέντευξη δεν περιορίζεται στην ανάδειξη του προβλήματος. Παρουσιάζει και δυνατότητες προστασίας των πολιτών.
Ο κ. Παπαβαγγέλης αναφέρεται σε πλατφόρμα αναφορών στην επίσημη ιστοσελίδα του Συλλόγου Διαιτολόγων–Διατροφολόγων Ελλάδος, μέσω της οποίας οι πολίτες μπορούν να υποβάλλουν καταγγελίες ή να ζητούν διευκρινίσεις για πρακτικές και υπηρεσίες που τους προτείνονται.
Επισημαίνει επίσης ότι όποιος παρέχει νόμιμα διαιτολογικές υπηρεσίες οφείλει να διαθέτει τα απαιτούμενα επαγγελματικά δικαιολογητικά.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στους νοσοκομειακούς διαιτολόγους, έναν κλάδο με σημαντικό ρόλο στη θεραπευτική αντιμετώπιση των ασθενών, που συχνά παραμένει μακριά από τη δημόσια συζήτηση.
Σύμφωνα με όσα αναφέρει στη συνέντευξη, μέσω της γραμμής 1566 οι πολίτες μπορούν να ενημερώνονται για δυνατότητες επικοινωνίας με υπηρεσίες διαιτολογικής υποστήριξης στα δημόσια νοσοκομεία.
Παράλληλα, επισημαίνει την ανάγκη ενίσχυσης της στελέχωσης των νοσοκομείων με διαιτολόγους, ώστε η επιστημονική διατροφική φροντίδα να είναι περισσότερο προσβάσιμη.
Το «φυσικό» δεν σημαίνει απαραίτητα και ασφαλές
Ένα από τα πιο επικίνδυνα στερεότυπα είναι ότι ένα προϊόν δεν μπορεί να προκαλέσει βλάβη επειδή προέρχεται από φυσική πηγή.
Ο κ. Παπαβαγγέλης εξηγεί ότι ακόμη και βιταμίνες, βότανα και συμπληρώματα που θεωρούνται αθώα χρειάζονται αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν κάποιος αντιμετωπίζει χρόνια νόσο ή λαμβάνει φαρμακευτική αγωγή.
Στη συνέντευξη αναφέρεται στη βιταμίνη C, στη βιταμίνη K και στο τζίνσενγκ, επισημαίνοντας ότι η λήψη τους πρέπει να εξετάζεται σε σχέση με το ιατρικό ιστορικό, τη δοσολογία και τις πιθανές αλληλεπιδράσεις με φάρμακα, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων αντικαρκινικών θεραπειών.
Η συζήτηση επεκτείνεται και στα καταστήματα πώλησης συμπληρωμάτων, όπου ο καταναλωτής μπορεί να λάβει συμβουλές από ανθρώπους χωρίς επαρκή γνώση της κατάστασης της υγείας του.
Η πώληση ενός προϊόντος δεν μπορεί να υποκαθιστά την επιστημονική αξιολόγηση της αναγκαιότητας και της ασφάλειάς του.
«Αποτοξίνωση» και «επανεκκίνηση μεταβολισμού»: Τι κρύβεται πίσω από τις υποσχέσεις;
Καθαρισμός του οργανισμού, επανεκκίνηση μεταβολισμού, δίαιτες με χυμούς, παρατεταμένη νηστεία και καθαρισμοί εντέρου. Πρακτικές που παρουσιάζονται ως λύσεις για καλύτερη υγεία ή γρήγορη απώλεια βάρους, χωρίς πάντοτε να συνοδεύονται από επιστημονική τεκμηρίωση.
Ο κ. Παπαβαγγέλης εξηγεί ότι ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει ήδη φυσιολογικούς μηχανισμούς απομάκρυνσης άχρηστων και επιβλαβών ουσιών, στους οποίους συμμετέχουν όργανα όπως το ήπαρ και οι νεφροί. Αντίθετα, οι ακραία στερητικές δίαιτες μπορεί να οδηγήσουν σε ανεπαρκή θρέψη, ενώ παρεμβάσεις όπως οι μη αναγκαίοι καθαρισμοί εντέρου μπορεί να διαταράξουν τη φυσιολογική λειτουργία του.
Η πραγματική υποστήριξη της υγείας, επισημαίνει, δεν βρίσκεται σε μια υποτιθέμενη θεραπεία αποτοξίνωσης, αλλά στην επαρκή διατροφή, στην άσκηση, στον ύπνο και στην αποφυγή επιβλαβών συνηθειών.
Οκτώ κιλά σε έναν μήνα; Οι κόκκινες σημαίες
Οι διαφημίσεις που υπόσχονται θεαματική απώλεια βάρους βρίσκονται παντού. Πότε, όμως, μια τέτοια υπόσχεση πρέπει να μας προβληματίσει;
Ο κ. Παπαβαγγέλης χαρακτηρίζει προειδοποιητικό σημάδι τις γενικευμένες υποσχέσεις για πολύ γρήγορη απώλεια βάρους, ιδιαίτερα όταν παρουσιάζονται ως εύκολες και κατάλληλες για όλους.
Το ίδιο ισχύει για τις δίαιτες που προτείνονται χωρίς αξιολόγηση του ανθρώπου, του ιατρικού ιστορικού και των πραγματικών αναγκών του. Η εξατομίκευση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία στην παχυσαρκία, η οποία αντιμετωπίζεται πλέον ως χρόνια νόσος.
Ο ίδιος αναφέρεται και στις σύγχρονες φαρμακευτικές θεραπείες για την παχυσαρκία, επισημαίνοντας ότι η αποτελεσματικότητά τους δεν καταργεί την ανάγκη ιατρικής και διαιτολογικής παρακολούθησης. Η μειωμένη πρόσληψη τροφής μπορεί, σε ορισμένους ασθενείς, να οδηγήσει σε προβλήματα ανεπαρκούς θρέψης.
Αντίστοιχα, στις διατροφικές διαταραχές τονίζει την ανάγκη συνεργασίας διαιτολόγου με ειδικούς ψυχικής υγείας, αντί της αποσπασματικής αντιμετώπισης από έναν μόνο επαγγελματία.
Το γυμνασμένο σώμα δεν είναι επιστημονικό προσόν
Στα social media, η εικόνα συχνά προηγείται της γνώσης. Ένα εντυπωσιακό σώμα, μια φωτογραφία «πριν και μετά», χιλιάδες followers και ένας πειστικός τρόπος ομιλίας αρκούν πολλές φορές για να δημιουργήσουν την εντύπωση αξιοπιστίας.
Όμως, όπως επισημαίνει ο κ. Παπαβαγγέλης, η εξωτερική εμφάνιση ενός ανθρώπου δεν αποδεικνύει την επιστημονική του επάρκεια. Δεν γνωρίζουμε πάντοτε πώς επιτεύχθηκε το αποτέλεσμα που προβάλλεται, ούτε αν οι συμβουλές που το συνοδεύουν είναι κατάλληλες για άλλους ανθρώπους.
Το κριτήριο πρέπει να είναι η επιστημονική εκπαίδευση, η επαγγελματική νομιμοποίηση και η τεκμηρίωση των οδηγιών. Και εδώ αναδεικνύεται ένα ακόμη ζήτημα: η ευθύνη της επιστημονικής κοινότητας να επικοινωνεί τη γνώση με τρόπο σαφή και κατανοητό, ώστε το κενό ενημέρωσης να μην καλύπτεται από όσους εκμεταλλεύονται τη δύναμη της εικόνας και των αλγορίθμων.
Τρεις ερωτήσεις πριν αγοράσουμε ένα συμπλήρωμα
Στο τέλος της συνέντευξης, ο Χρήστος Παπαβαγγέλης προτείνει τρία βασικά ερωτήματα που πρέπει να θέτουμε στον κατάλληλο επαγγελματία Υγείας πριν ξεκινήσουμε ένα συμπλήρωμα ή μια διατροφική παρέμβαση:
- Είναι κατάλληλο για εμένα και τη δική μου κατάσταση υγείας;
- Ποια είναι τα πιθανά οφέλη, οι παρενέργειες και οι αλληλεπιδράσεις του;
- Υπάρχει επιστημονική τεκμηρίωση για όσα υπόσχεται;
Για το τελευταίο ερώτημα αναφέρεται στην Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) και στην αξιολόγηση των ισχυρισμών υγείας που συνοδεύουν τρόφιμα και συστατικά τους.
Και υπογραμμίζει τρεις εκφράσεις που πρέπει να μας κάνουν ιδιαίτερα επιφυλακτικούς: «γρήγορο αποτέλεσμα», «χωρίς κόπο», «σίγουρη επιτυχία».
Γιατί όταν πρόκειται για την υγεία, η πιο ελκυστική υπόσχεση δεν είναι απαραίτητα και η πιο αξιόπιστη. Πριν εμπιστευτούμε την επόμενη δίαιτα-θαύμα, αγοράσουμε ένα συμπλήρωμα ή ακολουθήσουμε τις συμβουλές ενός influencer, αξίζει να αναρωτηθούμε όχι μόνο τι μας υπόσχεται, αλλά ποιος το υπόσχεται, με ποια επιστημονική γνώση και με ποια ευθύνη.