Πώς μια επίσκεψη στον κινηματογράφο ή το μουσείο μπορεί να κρατήσει το σώμα τρία χρόνια νεότερο
Μπορεί μια κινηματογραφική προβολή, μια θεατρική παράσταση ή μια βόλτα σε ένα μουσείο να λειτουργούν σαν ένα ακόμη «όπλο» απέναντι στη γήρανση;
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η απάντηση θα έμοιαζε περισσότερο με ρομαντική προσέγγιση παρά με επιστημονικό συμπέρασμα. Σήμερα όμως, ολοένα και περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι η επαφή με τον πολιτισμό δεν βελτιώνει μόνο τη διάθεση ή την ποιότητα ζωής, αλλά φαίνεται να επηρεάζει ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο γερνά ο οργανισμός.
Μια νέα έρευνα που δημοσιεύθηκε στις 14 Ιουλίου στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Journal of Epidemiology & Community Health έρχεται να προσθέσει ένα ακόμη σημαντικό κομμάτι στο επιστημονικό παζλ. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι ηλικίας άνω των 50 ετών που συμμετέχουν συστηματικά σε πολιτιστικές δραστηριότητες εμφανίζουν σημαντικά χαμηλότερη βιολογική ηλικία σε σχέση με όσους απέχουν από αυτές.
Το εντυπωσιακότερο εύρημα είναι ότι η διαφορά δεν αφορά απλώς το πώς αισθάνονται οι συμμετέχοντες, αλλά το πώς λειτουργεί πραγματικά ο οργανισμός τους.
Τρία χρόνια νεότερος οργανισμός
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από επιστήμονες του Institute of Science Tokyo σε συνεργασία με ερευνητές του University College London (UCL), αξιοποιώντας δεδομένα της English Longitudinal Study of Ageing (ELSA), μιας από τις μεγαλύτερες διαχρονικές μελέτες γήρανσης στον κόσμο.
Οι επιστήμονες κατέγραψαν πόσο συχνά οι συμμετέχοντες επισκέπτονταν κινηματογράφους, μουσεία, γκαλερί τέχνης, θέατρα, συναυλίες ή όπερες και συνέκριναν αυτές τις πληροφορίες με έναν σύνθετο δείκτη βιολογικής ηλικίας, ο οποίος αξιολογεί τη λειτουργία πολλών συστημάτων του ανθρώπινου οργανισμού. Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα εντυπωσιακά.
Οι συμμετέχοντες στη μελέτη που είχαν πολιτιστική δραστηριότητα τουλάχιστον μία φορά κάθε λίγους μήνες εμφάνιζαν μέση φυσιολογική (βιολογική) ηλικία 66,9 ετών, ενώ όσοι συμμετείχαν σπάνια είχαν μέση φυσιολογική ηλικία 69,9 ετών. Αντίθετα, η μέση χρονολογική ηλικία των δύο ομάδων διέφερε πολύ λιγότερο (68,7 έναντι 70,3 ετών), γεγονός που δείχνει ότι οι πιο πολιτιστικά δραστήριοι συμμετέχοντες παρουσίαζαν σημαντικά χαμηλότερη βιολογική ηλικία σε σχέση με τη χρονολογική τους ηλικία. Η διαφορά αντιστοιχούσε σε περίπου τρία χρόνια νεότερη φυσιολογική ηλικία σε σύγκριση με όσους συμμετείχαν σπάνια σε πολιτιστικές δραστηριότητες.
Η βιολογική ηλικία αποκαλύπτει πώς πραγματικά γερνάμε
Η βιολογική ή φυσιολογική ηλικία δεν υπολογίζει πόσα χρόνια έχουν περάσει από τη γέννησή μας. Αντίθετα, αποτυπώνει πόσο καλά λειτουργεί ο οργανισμός, λαμβάνοντας υπόψη δείκτες από διαφορετικά συστήματα του σώματος, όπως το καρδιαγγειακό, το αναπνευστικό, τον μεταβολισμό, το αίμα, τη μυϊκή δύναμη και τη σωματική λειτουργικότητα.
Έτσι, δύο άνθρωποι μπορεί να είναι συνομήλικοι, αλλά ο ένας να εμφανίζει οργανισμό που αντιστοιχεί σε πολύ μικρότερη ηλικία.
Οι επιστήμονες θεωρούν πλέον ότι η βιολογική ηλικία αποτελεί πιο αξιόπιστο δείκτη μελλοντικής υγείας και θνησιμότητας από τη χρονολογική ηλικία, καθώς αντικατοπτρίζει τη συνολική φθορά του οργανισμού.
Οι κοινωνικές σχέσεις λειτουργούν σαν ασπίδα
Οι επισκέψεις σε θέατρα, κινηματογράφους και μουσεία φέρνουν τους ανθρώπους πιο κοντά, περιορίζοντας τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση.
Δεν είναι τυχαίο ότι προηγούμενες μελέτες της ίδιας ερευνητικής ομάδας έχουν δείξει πως η μοναξιά αυξάνει τον κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων, φλεγμονής και πρόωρης θνησιμότητας. Αντίθετα, η κοινωνική συμμετοχή φαίνεται να προστατεύει τόσο την ψυχική όσο και τη σωματική υγεία.
Η τέχνη «γυμνάζει» τον εγκέφαλο
Η παρατήρηση ενός έργου τέχνης, η παρακολούθηση μιας θεατρικής παράστασης ή μιας κινηματογραφικής ταινίας ενεργοποιούν:
- τη μνήμη,
- τη συγκέντρωση,
- την κριτική σκέψη και
- τη φαντασία.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι αυτή η συνεχής γνωστική διέγερση βοηθά στη διατήρηση της εγκεφαλικής λειτουργίας καθώς μεγαλώνουμε και ενισχύει τη λεγόμενη «γνωστική εφεδρεία», δηλαδή την ικανότητα του εγκεφάλου να αντιστέκεται στη φθορά του χρόνου.
Λιγότερο άγχος, λιγότερη φλεγμονή
Η ομάδα του Τόκιο επισημαίνει ότι οι άνθρωποι που συμμετέχουν συστηματικά σε πολιτιστικές δραστηριότητες εμφανίζουν χαμηλότερα επίπεδα ψυχολογικής δυσφορίας. Η μείωση του χρόνιου στρες συνδέεται με μικρότερη φλεγμονή, καλύτερη λειτουργία του καρδιαγγειακού συστήματος και, τελικά, πιο αργή βιολογική γήρανση.
Καθηγήτρια Daisy Fancourt: «Οι τέχνες πρέπει να αντιμετωπίζονται όπως η άσκηση»
Τα ευρήματα δεν έρχονται από το πουθενά. Τα τελευταία χρόνια, η καθηγήτρια Ψυχοβιολογίας και Επιδημιολογίας του University College London (UCL), Daisy Fancourt, θεωρείται η κορυφαία διεθνώς επιστήμονας στον τομέα της σχέσης τέχνης και υγείας: «Η μελέτη μας παρέχει τις πρώτες ενδείξεις ότι η συμμετοχή στις τέχνες και τον πολιτισμό συνδέεται με βραδύτερο ρυθμό βιολογικής γήρανσης, με οφέλη συγκρίσιμα με εκείνα της σωματικής άσκησης. Τα ευρήματα ενισχύουν την άποψη ότι η πολιτιστική συμμετοχή αποτελεί έναν τροποποιήσιμο παράγοντα που μπορεί να συμβάλει στην υγιή γήρανση»
Όπως δήλωσε, επίσης, η καθηγήτρια Fancourt: «Τα αποτελέσματά μας δείχνουν ότι οι τέχνες επηρεάζουν την υγεία σε βιολογικό επίπεδο και ενισχύουν την άποψη ότι η καλλιτεχνική και πολιτιστική συμμετοχή θα πρέπει να αναγνωριστεί ως συμπεριφορά που προάγει την υγεία, όπως ακριβώς η σωματική άσκηση».
Η ίδια υπογραμμίζει ότι κάθε μορφή πολιτιστικής δραστηριότητας ενεργοποιεί διαφορετικούς μηχανισμούς:
- συναισθηματικούς,
- γνωστικούς,
- κοινωνικούς, ακόμη και
- σωματικούς
οι οποίοι, όταν συνδυάζονται, δημιουργούν ένα συνολικό όφελος για την υγεία του ανθρώπου.
Δεν είναι η πρώτη φορά που η επιστήμη συνδέει την τέχνη με τη μακροζωία
Η νέα έρευνα έρχεται να επιβεβαιώσει προηγούμενα επιστημονικά ευρήματα της ίδιας ομάδας. Ήδη από το 2019, μελέτη που δημοσιεύθηκε στο British Medical Journal (BMJ) είχε δείξει ότι οι άνθρωποι που επισκέπτονταν μουσεία, θέατρα ή συναυλίες ακόμη και μία ή δύο φορές τον χρόνο εμφάνιζαν σημαντικά χαμηλότερο κίνδυνο πρόωρου θανάτου σε σύγκριση με όσους δεν συμμετείχαν ποτέ σε πολιτιστικές δραστηριότητες.
Οι ερευνητές είχαν τότε καταλήξει ότι η πολιτιστική συμμετοχή αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα που σχετίζεται με μεγαλύτερη επιβίωση, ακόμη και μετά την προσαρμογή για εισόδημα, εκπαίδευση, φυσική δραστηριότητα και γενική κατάσταση υγείας.
Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας: «Η τέχνη είναι παράγοντας υγείας»
Τα συμπεράσματα της νέας μελέτης δεν αποτελούν μεμονωμένο εύρημα. Αντίθετα, ενισχύουν μια επιστημονική τάση που διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια και αναγνωρίζει τον πολιτισμό ως σημαντικό παράγοντα πρόληψης και προαγωγής της υγείας.
Ήδη από το 2019, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) δημοσίευσε τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα επισκόπηση για τη σχέση τέχνης και υγείας, αξιολογώντας περισσότερες από 3.000 επιστημονικές μελέτες από όλο τον κόσμο.
Το συμπέρασμα ήταν σαφές: η συμμετοχή σε πολιτιστικές δραστηριότητες μπορεί να συμβάλει:
- στην πρόληψη ασθενειών,
- στη βελτίωση της ψυχικής υγείας,
- στη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας και
- στην προαγωγή της υγιούς γήρανσης.
Σύμφωνα με τον WHO, η επαφή με τις τέχνες μειώνει:
- το άγχος, τα συμπτώματα κατάθλιψης,
- ενισχύει τη μνήμη,
- την προσοχή,
- καλλιεργεί την κοινωνική συνοχή και
- βελτιώνει συνολικά την ποιότητα ζωής,
ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες.
Οι ειδικοί του Οργανισμού επισημαίνουν ότι η πολιτιστική συμμετοχή δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια, αλλά ως μια σημαντική διάσταση της δημόσιας υγείας, με δυνατότητα να συμπληρώνει τις κλασικές παρεμβάσεις πρόληψης και φροντίδας.
Μια νέα αντίληψη για την πρόληψη
Η νέα μελέτη από την Ιαπωνία έρχεται να προσθέσει ακόμη ένα σημαντικό στοιχείο στη διεθνή βιβλιογραφία: η πολιτιστική συμμετοχή δεν φαίνεται να ωφελεί μόνο την ψυχολογία ή την κοινωνική ζωή, αλλά ίσως επηρεάζει και βιολογικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με τη γήρανση.
Η επικεφαλής ερευνήτρια του University College London, καθηγήτρια Daisy Fancourt, υποστηρίζει ότι τα νέα δεδομένα αλλάζουν σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πρόληψη.
Όπως έχει επισημάνει, για δεκαετίες η δημόσια υγεία εστίαζε σχεδόν αποκλειστικά στη διατροφή, τη σωματική άσκηση και τη διακοπή του καπνίσματος. Σήμερα, όμως, ολοένα και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι η κοινωνική και πολιτιστική ζωή αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα που επηρεάζει τη συνολική υγεία.
Η ίδια θεωρεί ότι οι τέχνες λειτουργούν ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα: μειώνουν το στρες, ενισχύουν τη γνωστική λειτουργία, καλλιεργούν τη δημιουργικότητα, διευρύνουν τις κοινωνικές σχέσεις και ενεργοποιούν τον εγκέφαλο με τρόπους που δύσκολα επιτυγχάνονται από άλλες καθημερινές δραστηριότητες.
Τι συμβαίνει στην Ελλάδα
Η σχέση πολιτισμού και υγείας δεν αποτελεί πλέον μόνο αντικείμενο διεθνούς επιστημονικής έρευνας. Τα τελευταία χρόνια και η Ελλάδα επενδύει συστηματικά στην αξιοποίηση της τέχνης ως εργαλείου πρόληψης και υποστήριξης της ψυχικής υγείας μέσα από το πρόγραμμα Πολιτιστικής Συνταγογράφησης (Art on Prescription), το οποίο υλοποιείται από το Υπουργείο Πολιτισμού, με την επιστημονική εποπτεία του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας (ΕΠΙΨΥ) και της Α΄ Ψυχιατρικής Κλινικής του Αιγινητείου Νοσοκομείου του ΕΚΠΑ.
Στην πιλοτική εφαρμογή του προγράμματος συμμετείχαν περισσότεροι από 1.000 πολίτες που λάμβαναν υπηρεσίες ψυχικής υγείας, καθώς και πάνω από 20 πολιτιστικοί οργανισμοί από όλη τη χώρα. Σύμφωνα με τους επιστημονικούς υπευθύνους, πρόκειται για τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη (RCT) διεθνώς που εξετάζει την επίδραση των τεχνών στην ψυχική υγεία ευάλωτων πληθυσμών. Τα αποτελέσματα συνέβαλαν στη θεσμοθέτηση της Πολιτιστικής Συνταγογράφησης στην Ελλάδα.
Από το 2026, οι ψυχίατροι και οι παιδοψυχίατροι μπορούν πλέον να παραπέμπουν ασθενείς, μέσω του συστήματος ηλεκτρονικής συνταγογράφησης της ΗΔΙΚΑ, σε οργανωμένες δράσεις τέχνης και πολιτισμού που πραγματοποιούνται από πιστοποιημένους πολιτιστικούς φορείς. Η πρωτοβουλία βασίζεται στη διεθνή επιστημονική τεκμηρίωση ότι η συμμετοχή σε καλλιτεχνικές δραστηριότητες μπορεί να μειώσει το άγχος και τα συμπτώματα κατάθλιψης, να ενισχύσει την ψυχική ανθεκτικότητα, να βελτιώσει τη γνωστική λειτουργία και να ενδυναμώσει την κοινωνική συμμετοχή.
Αν και μέχρι σήμερα δεν υπάρχει ελληνική μελέτη που να έχει εξετάσει ειδικά αν οι επισκέψεις σε μουσεία ή κινηματογράφους μπορούν να επιβραδύνουν τη βιολογική γήρανση, η Πολιτιστική Συνταγογράφηση αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές εφαρμογές διεθνώς της επιστημονικής γνώσης που συνδέει την τέχνη με τη σωματική και ψυχική υγεία και αναδεικνύει τον πολιτισμό ως έναν νέο πυλώνα προαγωγής της υγείας.
Οι επιστήμονες κρατούν τις επιφυλάξεις τους
Παρά τα ιδιαίτερα ενθαρρυντικά ευρήματα, οι συγγραφείς της νέας μελέτης ξεκαθαρίζουν ότι δεν μπορεί ακόμη να αποδειχθεί σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
Πρόκειται για παρατηρητική μελέτη, γεγονός που σημαίνει ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι άνθρωποι που ήδη διαθέτουν καλύτερη υγεία να έχουν περισσότερες ευκαιρίες και δυνατότητες να συμμετέχουν σε πολιτιστικές δραστηριότητες.
Οι ερευνητές επισημαίνουν επίσης ότι όσοι ήταν περισσότερο πολιτιστικά ενεργοί ήταν συχνότερα γυναίκες, διέθεταν υψηλότερο μορφωτικό και οικονομικό επίπεδο, εργάζονταν ή είχαν καλύτερη γενική κατάσταση υγείας. Ωστόσο, ακόμη και όταν οι παράγοντες αυτοί συνυπολογίστηκαν στις στατιστικές αναλύσεις, η σχέση ανάμεσα στην πολιτιστική συμμετοχή και στη χαμηλότερη βιολογική ηλικία παρέμεινε ισχυρή.
Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς, απαιτούνται νέες μακροχρόνιες και παρεμβατικές μελέτες ώστε να αποδειχθεί εάν η συστηματική συμμετοχή σε πολιτιστικές δραστηριότητες μπορεί πράγματι να επιβραδύνει τη διαδικασία της βιολογικής γήρανσης.
Η νέα «συνταγή» για υγιή γήρανση ίσως περνά και από τον πολιτισμό
Για χρόνια, οι ειδικοί συνιστούσαν στους ανθρώπους που θέλουν να μεγαλώσουν υγιείς να ακολουθούν ισορροπημένη διατροφή, να ασκούνται συστηματικά, να αποφεύγουν το κάπνισμα και να κοιμούνται επαρκώς.
Η νέα επιστημονική γνώση δεν έρχεται να αντικαταστήσει αυτές τις συστάσεις, αλλά να προσθέσει έναν ακόμη κρίσιμο παράγοντα: την ενεργό συμμετοχή στην πολιτιστική ζωή.
Μια επίσκεψη σε ένα μουσείο, μια κινηματογραφική προβολή, μια θεατρική παράσταση ή μια συναυλία μπορεί να μοιάζει με μια απλή έξοδο από την καθημερινότητα. Ωστόσο, πίσω από αυτή την εμπειρία ενεργοποιούνται πολύπλοκοι μηχανισμοί που μειώνουν το στρες, ενισχύουν τη λειτουργία του εγκεφάλου, καλλιεργούν τις κοινωνικές σχέσεις και, σύμφωνα με τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα, ίσως συμβάλλουν ακόμη και στην επιβράδυνση της ίδιας της βιολογικής γήρανσης.
Η επιστήμη δεν υποστηρίζει ότι ένα εισιτήριο για το μουσείο ή τον κινηματογράφο αποτελεί το νέο «ελιξίριο της νεότητας». Υποδεικνύει όμως ότι ο πολιτισμός μπορεί να αποτελεί έναν ακόμη κρίκο στην αλυσίδα των παραγόντων που μας βοηθούν να ζούμε όχι μόνο περισσότερα χρόνια, αλλά και καλύτερα.