Εκπαιδεύοντας το σώμα αντεπιτίθεται – Η επαναστατική θεραπεία που αλλάζει τη μάχη κατά του καρκίνου

Για δεκαετίες, η μάχη κατά του καρκίνου βασιζόταν κυρίως σε τρεις πυλώνες: χειρουργείο, χημειοθεραπεία και ακτινοβολία. Θεραπείες συχνά αποτελεσματικές, αλλά και εξαντλητικές για τον οργανισμό. Σήμερα, όμως, μια βαθιά αλλαγή βρίσκεται σε εξέλιξη. Η ιατρική στρέφεται όλο και περισσότερο σε μια διαφορετική στρατηγική: δεν επιτίθεται άμεσα στον όγκο, αλλά ενεργοποιεί το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα του ασθενούς για να κάνει τη δουλειά.

Η ανοσοθεραπεία, αποτέλεσμα σχεδόν ενός αιώνα έρευνας, αρχίζει πλέον να αποδίδει εντυπωσιακά αποτελέσματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όγκοι εξαφανίζονται χωρίς χειρουργείο ή χημειοθεραπεία, αλλάζοντας ριζικά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη θεραπεία του καρκίνου. Αυτό που κάποτε έμοιαζε με επιστημονική φαντασία, σήμερα γίνεται πραγματικότητα για ολοένα και περισσότερους ασθενείς.

Μια από τους ασθενείς που η ανοσοθεραπεία έσωσε και άλλαξε τη ζωή τους είναι η Μορίν Σιδέρης, την ιστορία της οποίας παρουσιάζει το BBC. Όταν η 71χρονη διαγνώστηκε αρχικά με καρκίνο του παχέος εντέρου το 2008, χρειάστηκε να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση. Η θεραπεία της πέτυχε, αλλά η ανάρρωση μετά το χειρουργείο ήταν ιδιαίτερα δύσκολη.

Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, η Μορίν Σιδέρης, που ζει στη Νέα Υόρκη, διαγνώστηκε με καρκίνο του οισοφάγου. Αυτή τη φορά, όμως, η θεραπεία της – στο πλαίσιο κλινικής δοκιμής – ήταν εντελώς διαφορετική. Κάθε τρεις εβδομάδες επισκεπτόταν ένα αντικαρκινικό κέντρο για ενδοφλέβια χορήγηση ενός φαρμάκου που ονομάζεται dostarlimab, διάρκειας 45 λεπτών.

Μετά από μόλις τέσσερις μήνες θεραπείας, ο όγκος της είχε εξαφανιστεί. Χωρίς χειρουργείο, χωρίς χημειοθεραπεία ή ακτινοβολία. Η βασική παρενέργεια ήταν μια ορμονική ανεπάρκεια που προκαλεί κόπωση. «Είναι απίστευτο», λέει. «Σαν επιστημονική φαντασία».

Κι όμως, είναι πραγματικότητα. Η Σιδέρης είναι μία από τους ολοένα και περισσότερους ασθενείς που ωφελούνται από την ανοσοθεραπεία, μια μέθοδο που πλέον δείχνει την πλήρη δυναμική της μετά από δεκαετίες έρευνας. Οι ειδικοί μιλούν πλέον ακόμη και για ίαση. Οι ασθενείς δεν επιβιώνουν απλώς, αλλά έχουν και καλή ποιότητα ζωής.

Πώς λειτουργεί η ανοσοθεραπεία

Το ανθρώπινο σώμα έχει τη φυσική ικανότητα να αναγνωρίζει και να εξουδετερώνει κύτταρα που δεν ανήκουν σε αυτό. Θεωρητικά, αυτό περιλαμβάνει και τα καρκινικά κύτταρα. Ωστόσο, αυτά καταφέρνουν να «ξεγελούν» το ανοσοποιητικό σύστημα και να πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα.

Η ανοσοθεραπεία στοχεύει ακριβώς σε αυτό: να αποκαλύψει τα καρκινικά κύτταρα ώστε το ανοσοποιητικό να τα εντοπίσει και να τα καταστρέψει.

Δύο από τις πιο γνωστές μορφές ανοσοθεραπείας σήμερα είναι:

Θεραπείες CAR T-cell: Τα Τ-λεμφοκύτταρα αφαιρούνται από τον ασθενή, τροποποιούνται στο εργαστήριο ώστε να αναγνωρίζουν τον καρκίνο και επανεισάγονται στον οργανισμό για να τον καταπολεμήσουν. Χρησιμοποιούνται κυρίως σε καρκίνους του αίματος.

Αναστολείς ανοσολογικών σημείων ελέγχου (checkpoint inhibitors): Πρόκειται για φάρμακα που απενεργοποιούν έναν μηχανισμό «φρένου» του ανοσοποιητικού. Ορισμένοι όγκοι ενεργοποιούν αυτό το φρένο για να κρυφτούν. Τα φάρμακα αυτά εμποδίζουν αυτή τη διαδικασία, επιτρέποντας στα Τ-κύτταρα να επιτεθούν.

Παρότι αποτελεσματικές, οι μέθοδοι αυτές έχουν περιορισμούς. Οι θεραπείες CAR T δεν αποδίδουν το ίδιο καλά σε συμπαγείς όγκους, ενώ οι αναστολείς μπορεί να προκαλέσουν παρενέργειες, όπως δερματικά εξανθήματα, διάρροια ή κόπωση, και σπανιότερα φλεγμονές σε όργανα. Το σημαντικότερο πρόβλημα όμως είναι πως δεν ανταποκρίνονται όλοι οι ασθενείς σε αυτές. Μόνο περίπου 20% έως 40% παρουσιάζουν θετική ανταπόκριση.

Νέες προσεγγίσεις και συνδυαστικές θεραπείες

Οι ερευνητές αναζητούν πλέον τρόπους να αυξήσουν τα ποσοστά επιτυχίας. Όπως αναφέρουν ειδικοί στο BBC, ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι μια διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες μπορεί να βελτιώσει την ανταπόκριση μέσω του μικροβιώματος του εντέρου, ενώ φάρμακα για τη χοληστερόλη (στατίνες) ενδεχομένως ενισχύουν τη δράση της ανοσοθεραπείας. Επίσης έχει διαπιστωθεί πως η ώρα χορήγησης μπορεί να επηρεάζει την αποτελεσματικότητα

Παράλληλα, εξετάζεται ο συνδυασμός ανοσοθεραπείας με άλλες μεθόδους, όπως ακτινοθεραπεία, που μπορεί να κάνουν τους όγκους πιο «ορατούς» στο ανοσοποιητικό.

Ένα άλλο σημαντικό πεδίο είναι η εξατομικευμένη ιατρική. Ο καρκίνος δεν είναι μία ασθένεια, αλλά εκατοντάδες διαφορετικές. Ακόμη και ασθενείς με τον ίδιο τύπο καρκίνου μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική βιολογία. Η σύγχρονη προσέγγιση στοχεύει πλέον όχι απλώς στον καρκίνο, αλλά στον ίδιο τον ασθενή.

Εντυπωσιακά αποτελέσματα από νέες μελέτες

Σε πρόσφατες κλινικές δοκιμές, ασθενείς με συγκεκριμένο γενετικό προφίλ όγκων ανταποκρίθηκαν εντυπωσιακά σε ανοσοθεραπεία. Σε μια μελέτη, από 103 ασθενείς που ολοκλήρωσαν τη θεραπεία, οι 84 είδαν τους όγκους τους να εξαφανίζονται πλήρως. Μόνο δύο χρειάστηκαν τελικά χειρουργείο.

Τα αποτελέσματα αυτά ανοίγουν τον δρόμο για λιγότερο επεμβατικές θεραπείες, με την ελπίδα να αντικατασταθούν στο μέλλον πιο επιθετικές πρακτικές, όπως η αφαίρεση οργάνων. Ωστόσο, μόνο περίπου το 5% των όγκων έχουν σήμερα τα χαρακτηριστικά που επιτρέπουν τέτοια εντυπωσιακή ανταπόκριση. Για το υπόλοιπο 95%, η έρευνα συνεχίζεται.

Eμβόλια κατά του καρκίνου

Ένα από τα πιο ελπιδοφόρα πεδία είναι τα αντικαρκινικά εμβόλια. Όπως τα παραδοσιακά εμβόλια εκπαιδεύουν το ανοσοποιητικό να αναγνωρίζει ιούς, έτσι και αυτά στοχεύουν να το εκπαιδεύσουν να αναγνωρίζει πρωτεΐνες που βρίσκονται στην επιφάνεια των καρκινικών κυττάρων.

Σε πρόσφατη έρευνα, ασθενείς με καρκίνο νεφρού έλαβαν εξατομικευμένα εμβόλια μετά από χειρουργική αφαίρεση όγκων. Όλοι ανέπτυξαν στοχευμένη ανοσολογική αντίδραση και παρέμειναν χωρίς καρκίνο για χρόνια. Ανάλογες ενδείξεις υπάρχουν και για άλλους τύπους καρκίνου, όπως το μελάνωμα.

Ένα μέλλον με λιγότερο επεμβατικές θεραπείες

Παρά την πρόοδο, απαιτείται ακόμη πολλή έρευνα. Υπάρχουν πολλές υποσχόμενες θεραπείες, οι οποίες όμως βρίσκονται ακόμη στα αρχικά στάδια δοκιμών, ενώ κάποιοι ασθενείς ίσως τελικά να μην έχουν ποτέ την προσδοκώμενη ανταπόκριση στην ανοσοθεραπεία.

Ωστόσο, για όσους ανταποκρίνονται, τα αποτελέσματα είναι ήδη εντυπωσιακά. Η ανοσοθεραπεία δεν σώζει μόνο ζωές. Τις αλλάζει. Και όπως εκτιμούν κάποιοι γιατροί, μέσα στην επόμενη δεκαετία, θεραπείες όπως η χημειοθεραπεία και η ακτινοβολία μπορεί να θεωρούνται τόσο ξεπερασμένες όσο κάποιες σχεδόν ξεχασμένες ιατρικές πρακτικές. Το μέλλον της ογκολογίας φαίνεται να έχει ήδη ξεκινήσει.