«Ξενάγηση» στο εργαστήριο του Αλ. Φλέμινγκ: Από ένα τρυβλίο Πέτρι σε μια ιατρική επανάσταση – Η ιστορία της πενικιλίνης
Τον Σεπτέμβριο του 1928, μια παρατήρηση του Αλεξάντερ Φλέμινγκ στο εργαστήριό του στο Λονδίνο έμελλε να σώσει εκατομμύρια ζωές: ήταν η ανακάλυψη της πενικιλίνης, του πρώτου αντιβιοτικού. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, στον ίδιο χώρο, η ιστορία εκείνης της ανακάλυψης παραμένει ζωντανή: στα τρυβλία Πέτρι, που χρησιμοποίησε ο Φλέμινγκ, στο πρώτο του μικροσκόπιο, στα εργαλεία του και στα επιστημονικά συγγράμματά του.
«Η ανακάλυψη της πενικιλίνης είχε τεράστιο αντίκτυπο στη ζωή σχεδόν όλων των ανθρώπων», λέει στο Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων ο Κέβιν Μπράουν (Kevin Brown), δημιουργός και επιμελητής του Μουσείου Φλέμινγκ, που έχει δημιουργηθεί στο ιστορικό αυτό εργαστήριο. Ο κ. Μπράουν βρίσκεται στην Αθήνα με την ευκαιρία ομιλίας του στο Ερευνητικό Κέντρο Βιοϊατρικών Επιστημών (ΕΚΕΒΕ) «Αλέξανδρος Φλέμινγκ», το ερευνητικό ίδρυμα που εμπνεύστηκε η σύζυγος του Φλέμινγκ, Αμαλία.
Η ανακάλυψη της πενικιλίνης ξεκίνησε από ένα τρυβλίο Πέτρι, το οποίο ο Φλέμινγκ χρησιμοποιούσε για να μελετήσει τον σταφυλόκοκκο. Ο Φλέμινγκ παρατήρησε ότι γύρω από τα βακτήρια είχε αναπτυχθεί μούχλα, η οποία όμως διέλυε τα βακτήρια που βρίσκονταν κοντά της.
Ήταν ο μύκητας «Penicillium notatum» που παράγει μια ουσία με αντιβακτηριδιακή δράση. Ο Φλέμινγκ μόλις είχε ανακαλύψει την πενικιλίνη, για την οποία τιμήθηκε το 1945 με Νόμπελ Ιατρικής μαζί με τους Χάουαρντ Φλόρεϊ και Ερνστ Τσέιν, οι οποίοι συνέβαλαν στην παραγωγή του αντιβιοτικού φαρμάκου.
«Η πενικιλίνη είχε τεράστιο αντίκτυπο στη ζωή σχεδόν όλων των ανθρώπων. Δεν πρόκειται μόνο για τον αριθμό των ζωών που σώθηκαν —αν και αυτός είναι ένας αριθμός που δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια—, αλλά για τον αντίκτυπο που είχε στη ζωή γενικότερα, στην ποιότητα της ζωής. Ακόμη κι αν κάποιος είναι αλλεργικός στην πενικιλίνη και δεν μπορεί να τη λάβει, η ανακάλυψή της άνοιξε τον δρόμο για την ανάπτυξη άλλων αντιβιοτικών», εξηγεί ο ιστορικός και ειδικός στην ιστορία της Ιατρικής, Κέβιν Μπράουν στο Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων.
Ο κ. Μπράουν θα είναι κεντρικός ομιλητής στην εκδήλωση «Η κληρονομιά του Φλέμινγκ και το μέλλον της ελληνικής Έρευνας και Καινοτομίας» που θα πραγματοποιηθεί αυτή την Πέμπτη 26 Νοεμβρίου στο ΕΚΕΒΕ «Αλέξανδρος Φλέμινγκ», στη Βάρη.
Η ομιλία διοργανώνεται στο πλαίσιο της διήμερης συνάντησης «Greek ERA Chairs Days 2026» που το ΕΚΕΒΕ Φλέμινγκ πραγματοποιεί στις 25 και 26 Νοεμβρίου, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου «Boost4Bio».
Η πρώτη ημέρα είναι αφιερωμένη στην τέταρτη συνάντηση των δώδεκα κατόχων εδρών του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας (ERA Chairs) που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα, οι οποίοι θα παρουσιάσουν την πρόοδο, τα επιστημονικά αποτελέσματα και τις προοπτικές των έργων τους. Η δεύτερη ημέρα είναι αφιερωμένη στη σύνδεση της ιστορικής επιστημονικής κληρονομιάς του Φλέμινγκ με τις σύγχρονες προκλήσεις και τις μελλοντικές προοπτικές της έρευνας και της καινοτομίας.
Το εργαστήριο όπου συνέβησαν όλα
Το μουσείο «Alexander Fleming Laboratory Museum», που λειτουργεί από το 1993 μέσα στο νοσοκομείο St. Mary’s στο Λονδίνο, δεν στεγάζει απλώς μια συλλογή επιστημονικών αντικειμένων. Είναι ο ίδιος χώρος όπου συνέβη η ανακάλυψη της πενικιλίνης, το εργαστήριο του Φλέμινγκ όπως ήταν το 1928.
Στους πάγκους βρίσκονται αντικείμενα του Νομπελίστα επιστήμονα, όπως μια ξύλινη θήκη εργαλείων, το πρώτο μικροσκόπιο που απέκτησε ποτέ, αλλά και ένα φορητό ιατρικό κιτ από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο οποίο ο Φλέμινγκ είχε χαράξει το όνομά του. Υπάρχουν επίσης υπογεγραμμένα αντίτυπα της επιστημονικής δημοσίευσης του Φλέμινγκ για την πενικιλίνη (1929) στο περιοδικό British Journal of Experimental Pathology.
Επιπλέον, τρυβλία Πέτρι που χρησιμοποίησε ο Φλέμινγκ το 1928-1929, για να μελετήσει την επίδραση της πενικιλίνης στα βακτήρια, αλλά και μετάλλια που περιείχαν τον συγκεκριμένο μύκητα και τα οποία ο Φλέμινγκ πρόσφερε ως δώρα.
Όπως διηγείται ο Κέβιν Μπράουν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο Φλέμινγκ «χρησιμοποίησε αυτό το εργαστήριο από το 1919, οπότε επέστρεψε από τη θητεία του στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, έως το 1933. Όταν στις αρχές της δεκαετίας του 1930, ανεγέρθηκαν νέα κτίρια και ο ίδιος μετακόμισε σε ένα πιο σύγχρονο εργαστήριο, το αρχικό του εργαστήριο μετατράπηκε σε κοιτώνα για φοιτητές Ιατρικής που εκπαιδεύονταν στη Μαιευτική».
Μάλιστα, υπάρχει και μια ιδιαίτερη λεπτομέρεια: «Όταν ο γιος του Φλέμινγκ, Ρόμπερτ, ήταν φοιτητής Ιατρικής τη δεκαετία του 1940, κοιμόταν στο παλιό εργαστήριο του πατέρα του».
Για τη δημιουργία του μουσείου υπήρχαν πολλές προκλήσεις. Μια από τις μεγαλύτερες, όπως λέει ο κ. Μπράουν, ήταν η εξασφάλιση του χώρου, «επειδή ο χώρος είναι πάντα πολύτιμος σε κάθε παλιό νοσοκομείο».
Ο κ. Μπράουν περιγράφει, επίσης, τη μεγάλη προσπάθεια που έγινε για να αποδοθεί ο χώρος όσο το δυνατόν πιο πιστά στην εικόνα που παρουσίαζε το 1928. Σε αυτό, βοήθησε η ύπαρξη φωτογραφιών και γραπτών μαρτυριών και το γεγονός ότι μεγάλο μέρος του εξοπλισμού βρισκόταν ακόμη στο νοσοκομείο. Επίσης, καθοριστικό ρόλο έπαιξαν και οι αναμνήσεις ανθρώπων που θυμούνταν τον χώρο όταν ήταν πολύ νέοι, οι οποίοι όμως, δεν βρίσκονται πια στη ζωή.
Το μουσείο διαθέτει επίσης ψηφιακή περιήγηση στο εργαστήριο του Φλέμινγκ, μέσα από την ηλεκτρονική πύλη του. Για τον Κέβιν Μπράουν όμως, «τίποτα δεν συγκρίνεται με το να πας στο ίδιο το μέρος, όπου πραγματικά συνέβησαν όλα, επειδή εκεί ανακαλύφθηκε η πενικιλίνη. Και θα έλεγα ότι υπάρχει μια ατμόσφαιρα που συνδέεται με αυτό».
Αυτή την ατμόσφαιρα δεν μεταφέρουν μόνο τα εκθέματα αλλά και η ίδια η αρχιτεκτονική του κτιρίου. Κατά μήκος του διαδρόμου και της σκάλας σώζονται τα αυθεντικά καφέ και πράσινα πλακάκια του 1900.
Ο Φλέμινγκ και η Αμαλία
Η ιστορία του Φλέμινγκ έχει και μια ελληνική διάσταση. Η Αμαλία Φλέμινγκ, η Ελληνίδα δεύτερη σύζυγός του, επέστρεψε στην Αθήνα το 1964, φέρνοντας μαζί της αρκετά προσωπικά αντικείμενα του επιστήμονα. Ο κ. Μπράουν περιγράφει ότι η Αμαλία «είχε επιθυμήσει τη δημιουργία ενός μουσείου προς τιμήν του συζύγου της σχεδόν αμέσως μετά τον θάνατό του, προκειμένου να αναδείξει τα επιτεύγματα του συζύγου της». Το μουσείο στο Λονδίνο ιδρύθηκε περίπου επτά χρόνια μετά τον θάνατό της. «Αν ήταν διαφορετικά τα πράγματα, σίγουρα θα είχε συμμετάσχει κι εκείνη», προσθέτει.
Στις δύο προηγούμενες επισκέψεις του στην Αθήνα για τους σκοπούς της έρευνάς του για τη βιογραφία του Φλέμινγκ, ο Κέβιν Μπράουν μελέτησε ορισμένα από τα αντικείμενα που έφερε η Αμαλία Φλέμινγκ στην Ελλάδα. Στο ΕΚΕΒΕ Φλέμινγκ, που η Αμαλία ίδρυσε, βρίσκονται ένα μέρος της αλληλογραφίας του Φλέμινγκ, μερικά από τα πρωτότυπα τρυβλία Πέτρι που χρησιμοποιούσε στην έρευνά του, αλλά και μια λιγότερο γνωστή πτυχή των ενδιαφερόντων του: ορισμένοι από τους πίνακες που φιλοτέχνησε.
Ζωγραφική με βακτήρια
Η ζωγραφική ήταν ένα από τα χόμπι του Αλεξάντερ Φλέμινγκ. Δεν χρησιμοποιούσε όμως λάδια ή ακουαρέλες, αλλά βακτήρια που παρήγαγαν χρωστικές ουσίες.
«Το ΕΚΕΒΕ Φλέμινγκ διαθέτει ορισμένα από αυτά τα έργα. Είναι πλέον αρκετά ξεθωριασμένα, αλλά καθώς έχουν διασωθεί ελάχιστα, ήταν σπουδαίο το ότι είδα ορισμένα από αυτά», λέει ο κ. Μπράουν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Ένας από τους πίνακες ζωντανεύει μια μικρή οικογενειακή ιστορία. Όπως περιγράφει ο κ. Μπράουν, «όταν επέστρεψα στο Λονδίνο μίλησα στον γιο του Φλέμινγκ για όσα είδα στην Αθήνα και του περιέγραψα ένα τέτοιο έργο με ένα καράβι. Μου είπε ότι βοήθησε τον πατέρα του να χρωματίσει το έργο αυτό. Είναι σαν να συμπληρώνονται τα κομμάτια ενός παζλ, βοηθάει να συνδεθούν τα διάφορα στοιχεία μεταξύ τους».
Ποιος ήταν όμως ο άνθρωπος που συνδέθηκε με μια από τις μεγαλύτερες ιατρικές ανακαλύψεις του 20ου αιώνα; Ο Κέβιν Μπράουν τον περιγράφει ως «έναν άνθρωπο σεμνό, διακριτικό και λιγομίλητο, ο οποίος, παρόλο που είχε επιτύχει σπουδαία πράγματα, δεν ένιωθε την ανάγκη να καυχηθεί για τις ικανότητες ή τα επιτεύγματά του».
Ο Φλέμινγκ και η Αμαλία
Η έρευνα του Κέβιν Μπράουν στην Ελλάδα τού έδωσε την ευκαιρία να ανακαλύψει επίσης πτυχές της ζωής του ζευγαριού, όπως το ότι η Αμαλία ενδιαφερόταν πολύ για την υγεία του συζύγου της. «Ήταν πολύ προστατευτική και εκείνος ήταν βαρύς καπνιστής αλλά κατά τη διάρκεια του γάμου τους, η Αμαλία τον έπεισε να το κόψει».
Επίσης, έμαθε πολλά περισσότερα για την Αμαλία, η οποία στην Ελλάδα είχε έντονη αντιδικτατορική δράση και δραστηριότητα για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. «Εντόπισα τον φάκελό της στα Εθνικά Αρχεία στο Λονδίνο, ο οποίος αφορά τη δράση της κατά την περίοδο της Χούντας, αλλά και μετά από αυτήν. Πρόκειται για δύο ογκώδεις φακέλους που συνέταξε το βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών σχετικά με τον τρόπο που μεταχειρίζονταν την Αμαλία Φλέμινγκ. Υπάρχουν, λοιπόν, πολλά στοιχεία που ζωντανεύουν την προσωπικότητά της».
Η επιστημονική παρακαταθήκη της υπάρχει ακόμα και σήμερα: το Imperial College έχει θεσπίσει μια σειρά διαλέξεων για τις γυναίκες πρωτοπόρους στην παγκόσμια υγεία, η οποία φέρει το όνομά της.
*Φωτογραφία από το Alexander Fleming Laboratory Museum στο Λονδίνο