Τρικυμία στην Μπιενάλε Βενετίας: Πρωτοφανείς ανατροπές, η πολιτική ρυθμιστής των Ολυμπιακών Αγώνων της Τέχνης

Στους «Ολυμπιακούς Αγώνες της Τέχνης», τη Μπιενάλε Βενετίας, η πρωτοφανής κατάργηση του Χρυσού Λέοντα και η αντικατάστασή του από «Λέοντα Επισκεπτών», η παραίτηση της επιτροπής, οι παρεμβάσεις ακόμη και υπουργών Εξωτερικών και οι κινητοποιήσεις που οργανώνονται, συνθέτουν ένα σκηνικό όπου η κρίση γύρω από Ρωσία και Ισραήλ δίνει τον τόνο.

Η Μπιενάλε της Βενετίας έχει συνηθίσει να απορροφά πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές κρίσεις και να τις μετατρέπει σε αφήγηση. Φέτος, η κρίση δεν περιμένει να ερμηνευτεί από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του κόσμου που βρίσκονται ήδη ή καταφθάνουν αυτή τη στιγμή στους Κήπους και το Αρσενάλε της Γαληνοτάτης. Έχει ήδη εγκατασταθεί στον τρόπο με τον οποίο η διοργάνωση λειτουργεί, μέσα σε ένα φορτισμένο διεθνές περιβάλλον, εκτεταμένων και επίμονων πολεμικών αναφλέξεων.

To ελάφι της Ουκρανίας, το χέρι της Ιστορίας

Δυο εικόνες είναι ως τώρα οι κυρίαρχες στις ειδήσεις που φτάνουν από την Βενετία. Από τη μία η δημιουργημένη εικόνα της μεταφοράς του ελαφιού οριγκάμι της Ουκρανίας, δηλαδή του έργου «Origami Deer» της  Kadyrova που εκπροσωπεί τη χώρα στην 61^η Μπιενάλε της Βενετίας. Μια εικόνα που θύμισε το γιγάντιο χέρι που αναδύθηκε από το βυθό της θάλασσας, με ένα ελικόπτερο, στο «Τοπίο στην Ομίχλη» του Θεόδωρου Αγγελόπουλου. Το χέρι της Ιστορίας.

Από την άλλη είναι αυτή της παραίτησης της κριτικής επιτροπής για τα βραβεία της Μπιενάλε. Μια παραίτηση που έγινε το βράδυ της 30^ης Απριλίου, με μια λακωνική δήλωση, λίγες ημέρες πριν ανοίξει η διοργάνωση αρχικά για ειδικό κοινό, δημοσιογράφους και ανθρώπους της τέχνης. Είχε προηγηθεί βέβαια η δημόσια τοποθέτησή της ότι, «στο πλαίσιο υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», θα απέχει από την αξιολόγηση χωρών των οποίων οι ηγέτες διώκονται από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.

Η διατύπωση αυτή ενεργοποίησε ένα πεδίο αντιδράσεων που ξεπερνά το καλλιτεχνικό πεδίο. Συνδέθηκε άμεσα με τη συμμετοχή του Ισραήλ και την επιστροφή της Ρωσίας στην Μπιενάλε, προκάλεσε πολιτικές τοποθετήσεις, νομικές κινήσεις, παρεμβάσεις σε επίπεδο κρατών. Η επιτροπή αποχώρησε και η Μπιενάλε προσπαθεί από το βράδυ της Πέμπτη να συνεχίσει χωρίς αυτήν, με πρώτο βήμα την αποστολή επιστολής στους εθνικούς επιτρόπους με την οποία ανακοινώνει ότι αναστέλλεται η τελετή βράβευσης και τα επίσημα εγκαίνια της Μπιενάλε που θα λάμβαναν χώρα στις 9 Μάη.

Μάλιστα, με μια κίνηση έκπληξη που προκάλεσε από απορία έως θυμηδία, ανακοινώθηκε ότι τελικά θα δοθούν δυο βραβεία… κοινού και όχι οι κλασσικοί λέοντες. Το κοινό θα αποφασίσει δηλαδή, και όχι η επιτροπή που είχε ορίσει η επιμελήτρια της φετινής Μπιενάλε, η σπουδαία Κούγιο Κούο που έφυγε από τη ζωή, μόλις λίγες μέρες μετά την δημοσιοποίηση του τίτλου της Μπιενάλε «Ιn Minor Keys» και της παράδοσης του επιμελητικού της σκεπτικού.

Τα βραβεία μεταφέρονται στο τέλος της διοργάνωσης, στις 22 Νοεμβρίου και περνούν στο κοινό, μια επιλογή που αφήνει ανοιχτό το ερώτημα για το ποιος και με ποια κριτήρια παράγει αξία μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο. Από τον Χρυσό Λέοντα, στον Λέοντα των Επισκεπτών. Η έννοια της επιμελημένης κριτικής επιλογής αποσύρεται από το προσκήνιο και αντικαθίσταται από μια διάχυτη εμπειρία αξιολόγησης, όπου η αυθεντία δεν συγκεντρώνεται αλλά διαχέεται. Την ίδια ώρα εκτιμάται ότι θα υπάρξουν μεταξύ 6 και 9 του μήνα διαδηλώσεις από αντιδρώντες στη συμμετοχή Ρωσίας και Ισραήλ στη διοργάνωση.

Για αν αντιληφθούμε το εύρος της έντασης αρκεί να αναλογιστούμε ότι οι δηλώσεις και οι αιχμές δεν έχουν μείνει σε επίπεδο καλλιτεχνών, διευθυντών μουσείων, έστω υπουργών πολιτισμού, αλλά έχει περάσει και στο επίπεδο των υπουργών Εξωτερικών Η υπόθεση μεταφέρθηκε ανοιχτά στο πεδίο της διεθνούς πολιτικής.

Μόλις χθες, ο Υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας, Andriy Sybiha, χαρακτήρισε τη συμμετοχή της Ρωσίας επιλογή που «συνεχίζει να βλάπτει» τη Μπιενάλε και ζήτησε εκ νέου τον αποκλεισμό της, συνδέοντας ευθέως την καλλιτεχνική παρουσία με τη χρήση της ως εργαλείου άσκησης πολιτικής επιρροής εν μέσω πολέμου. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η χρηματοδότηση της διοργάνωσης τίθεται υπό πίεση, ενώ κυβερνήσεις εκφράζουν ανοιχτά τη διαφωνία τους για την παρουσία της Ρωσίας. 22 υπουργοί Πολιτισμού έχουν υπογράψει επιστολή από τον Μάρτιο, ζητώντας να μην επιστρέψει η Ρωσία στη Διοργάνωση, αναμεσά τους και η Λίνα Μενδώνη.

Αυτό που αποκαλύπτεται μέσα από αυτή τη διαδοχή κινήσεων δεν είναι μια αδυναμία διαχείρισης, αλλά μια μετατόπιση στο ίδιο το αντικείμενο της κρίσης. Η καλλιτεχνική αξιολόγηση, όπως είχε συγκροτηθεί στη Μπιενάλε, στηριζόταν σε ένα σύστημα όπου τα έργα εμφανίζονται μέσα από εθνικά πλαίσια, ενώ η αξιλόγογησή τους επιχειρεί να λειτουργήσει υπερεθνικά.

Η ισορροπία αυτή παραμένει ενεργή, με μια ένταση που γίνεται πλέον ορατή. Από τη στιγμή που εισάγεται ρητά ένα κριτήριο που αφορά τα κράτη, την πολιτική τους θέση, το σύστημα καλείται να αναμετρηθεί με τον εαυτό του.

Η πρόταση της επιμελήτριας  Κούγιο Κύο για την 61^η Μπιενάλε της Βενετίας κινήθηκε προς μια κατεύθυνση επιβράδυνσης και ακρόασης. Το «In Minor Keys» καλεί τον θεατή να στραφεί σε όσα κινούνται χαμηλότερα από την επιφάνεια, σε όσα δεν κραυγάζουν. Το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα παρουσιαστεί αυτή η πρόταση είναι ήδη πυκνό. Οι αφηγήσεις που συγκροτούν τη διοργάνωση δεν περιορίζονται στα έργα. Διαχέονται στις σχέσεις ανάμεσα σε καλλιτέχνες, θεσμούς και κράτη, σε μια κλίμακα όπου το πολιτικό λειτουργεί ως συνθήκη.

Η Μπιενάλε περιγράφεται συχνά ως οι Ολυμπιακοί Αγώνες της σύγχρονης τέχνης. Η περιγραφή παραμένει χρήσιμη. Κάθε συμμετοχή τοποθετείται μέσα σε ένα σύστημα όπου η χώρα, ο καλλιτέχνης και το έργο συνυπάρχουν. Μέσα σε αυτό το σύστημα κινούνται πλέον δυνάμεις που δεν επιδιώκουν να μείνουν στο περιθώριο. Εμφανίζονται, επηρεάζουν, μεταβάλλουν τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται κάθε περίπτερο.

Η φετινή συνθήκη καθιστά πιο ορατό τον ρόλο της τέχνης. Η τέχνη παραμένει παρούσα μέσα σε ένα περιβάλλον όπου οι εντάσεις δεν αποσύρονται. Οι ευθύνες που προκύπτουν αφορούν τον τρόπο εκπροσώπησης, τη στάση απέναντι στο πλαίσιο μέσα στο οποίο εμφανίζεται το έργο, τη σχέση με το κοινό που καλείται να το δει και να το κρίνει.

Όταν ανοίξουν οι πύλες, στις 6 για το ειδικό κοινό, στις 9 για τους πάντες, η εμπειρία δεν θα ξεκινά από το πρώτο έργο. Θα ξεκινά από την επίγνωση ότι η διοργάνωση έχει ήδη διαμορφωθεί πριν ακόμη τη διασχίσει και την «διαβάσει» κανείς. Η τέχνη παραμένει στο κέντρο. Γύρω της έχει σχηματιστεί ένα πεδίο που δεν επιτρέπει απλές αναγνώσεις.