Τελικά, τι συμβαίνει με τα μικροπλαστικά στο σώμα μας; Επιστήμονες αμφισβητούν την εγκυρότητα των ερευνών

Τα τελευταία χρόνια, μια σειρά από μελέτες υψηλού επιστημονικού κύρους υποστήριξαν ότι μικροπλαστικά και νανοπλαστικά σωματίδια (MNPs) έχουν εντοπιστεί σχεδόν σε ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα: στον εγκέφαλο, στους όρχεις, στον πλακούντα, στο αίμα, στις αρτηρίες και σε άλλους ιστούς. Τα ευρήματα αυτά αναπαράχθηκαν εκτενώς από διεθνή μέσα ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων και ο Guardian, προκαλώντας έντονη ανησυχία για τις πιθανές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία.

Κανείς στην επιστημονική κοινότητα δεν αμφισβητεί ότι η πλαστική ρύπανση του φυσικού κόσμου είναι πλέον πανταχού παρούσα. Πλαστικά και μικροπλαστικά έχουν εντοπιστεί στα τρόφιμα, στα ποτά που καταναλώνουμε και στον αέρα που αναπνέουμε. Εκεί όπου ξεκινά η έντονη επιστημονική διαφωνία είναι στο κατά πόσο οι σημερινές μελέτες μπορούν να τεκμηριώσουν με ασφάλεια την παρουσία και την ποσότητα αυτών των σωματιδίων στον ανθρώπινο οργανισμό και τι σημαίνει αυτό για την υγεία.

Ένας τομέας σε ανάπτυξη, αλλά ακόμη ανώριμος

Η έρευνα γύρω από τα μικροπλαστικά και τις πιθανές επιπτώσεις τους στην ανθρώπινη υγεία βρίσκεται σε φάση ταχείας ανάπτυξης. Ταυτόχρονα, όμως, τα ίδια τα σωματίδια είναι εξαιρετικά μικρά και βρίσκονται στα όρια των σημερινών αναλυτικών τεχνικών, ιδίως όταν εξετάζονται μέσα σε ανθρώπινους ιστούς.

Επιστήμονες δήλωσαν στον Guardian ότι, χωρίς να υπάρχει ένδειξη κακής πρακτικής, ο έντονος ανταγωνισμός για γρήγορη δημοσίευση αποτελεσμάτων (συχνά από ερευνητικές ομάδες με περιορισμένη εμπειρία στην αναλυτική χημεία) έχει οδηγήσει σε βιαστικά συμπεράσματα και στην παράβλεψη βασικών επιστημονικών ελέγχων.

Ο Guardian εντόπισε επτά μελέτες που έχουν ήδη αμφισβητηθεί επίσημα από άλλους επιστήμονες μέσω επιστολών κριτικής στα ίδια τα επιστημονικά περιοδικά όπου δημοσιεύθηκαν. Παράλληλα, πρόσφατη ανασκόπηση κατέγραψε 18 μελέτες οι οποίες, σύμφωνα με τους συγγραφείς της, δεν έλαβαν υπόψη ότι ορισμένοι ανθρώπινοι ιστοί μπορούν να παράγουν σήματα που συγχέονται εύκολα με εκείνα των κοινών πλαστικών.

Πολιτικές συνέπειες και ο κίνδυνος της παραπληροφόρησης

Η διεθνής εστίαση στον περιορισμό της πλαστικής ρύπανσης εντείνεται, με κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς να εξετάζουν νέες ρυθμίσεις. Ωστόσο, ερευνητές προειδοποιούν ότι ανακριβή ή υπερβολικά δεδομένα για τα επίπεδα μικροπλαστικών στον άνθρωπο θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε λανθασμένες πολιτικές αποφάσεις.

Ταυτόχρονα, τέτοια επιστημονικά κενά θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν από λομπίστες της βιομηχανίας πλαστικών για να απορρίψουν ακόμη και τεκμηριωμένες ανησυχίες, υποστηρίζοντας ότι το πρόβλημα είναι υπερβολικό ή αβάσιμο.

Η μελέτη για τον εγκέφαλο και ο τίτλος που προκάλεσε σοκ

Τον Φεβρουάριο, μια μελέτη με τον τίτλο «Τα επίπεδα μικροπλαστικών στον ανθρώπινο εγκέφαλο μπορεί να αυξάνονται ραγδαία» προκάλεσε παγκόσμια αίσθηση. Η ανάλυση, που δημοσιεύθηκε σε κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό και καλύφθηκε εκτενώς από τον Guardian, βασίστηκε σε δεκάδες νεκροψίες που πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 1997 και 2024.

Οι συγγραφείς υποστήριξαν ότι εντόπισαν αυξανόμενη τάση μικρο και νανοπλαστικών στον εγκεφαλικό ιστό, ενισχύοντας την ανησυχία ότι τα πλαστικά σωματίδια μπορούν να διαπεράσουν ακόμη και τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό.

Η επιστημονική αμφισβήτηση: «Θέματα που προκύπτουν»

Μέχρι τον Νοέμβριο, η ίδια μελέτη αμφισβητήθηκε επίσημα από ομάδα επιστημόνων, οι οποίοι δημοσίευσαν επιστολή με τίτλο «Θέματα που προκύπτουν». Στη χαρακτηριστικά διπλωματική γλώσσα των επιστημονικών περιοδικών, ανέφεραν ότι η μελέτη «φαίνεται να αντιμετωπίζει μεθοδολογικές προκλήσεις, όπως περιορισμένους ελέγχους μόλυνσης και έλλειψη βημάτων επικύρωσης», στοιχεία που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την αξιοπιστία των αναφερόμενων συγκεντρώσεων.

«Ένα αστείο»: Η ωμή κριτική του Dušan Materić

Ένα από τα μέλη της ομάδας που υπέγραψαν την επιστολή, ο Δρ Dušan Materić από το Κέντρο Περιβαλλοντικής Έρευνας Helmholtz στη Γερμανία, ήταν σαφώς πιο ωμός στις δηλώσεις του: «Το χαρτί για τα μικροπλαστικά στον εγκέφαλο είναι ένα αστείο», δήλωσε.

Ο Δρ. Materić εξήγησε ότι το λίπος είναι γνωστό ότι προκαλεί ψευδώς θετικά σήματα για πολυαιθυλένιο και ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελείται κατά περίπου 60% από λίπος. Μαζί με τους συναδέλφους του, πρότεινε ότι η αυξανόμενη παχυσαρκία θα μπορούσε να αποτελεί εναλλακτική εξήγηση για την τάση που αποδίδεται στα μικροπλαστικά.

«Αυτή η εργασία είναι πραγματικά κακή και υπάρχουν εξηγήσεις γιατί είναι λάθος», ανέφερε, προσθέτοντας ότι υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες για το γεγονός ότι «περισσότερες από τις μισές εργασίες πολύ υψηλού αντίκτυπου» που αναφέρουν μικροπλαστικά σε βιολογικούς ιστούς.

Η απάντηση του Matthew Campen

Ο καθηγητής Matthew Campen, κύριος συγγραφέας της μελέτης για τον εγκέφαλο, απέρριψε μεγάλο μέρος της κριτικής. Δήλωσε στον Guardian ότι ο τομέας βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο και ότι δεν υπάρχει καθιερωμένος τρόπος για τη μελέτη των επιπτώσεων των MNPs στην ανθρώπινη υγεία.

«Το μεγαλύτερο μέρος της κριτικής που απευθύνεται στο σύνολο της εργασίας μέχρι σήμερα ήταν εικασίες και δεν επηρεάστηκε από πραγματικά δεδομένα», υποστήριξε. Παραδέχθηκε, ωστόσο, ότι υπάρχουν «πολυάριθμες ευκαιρίες για βελτίωση και τελειοποίηση», τονίζοντας ότι η ομάδα του προτιμά να επενδύει περιορισμένους πόρους στη δημιουργία καλύτερων δοκιμασιών αντί να εμπλέκεται διαρκώς σε δημόσιο διάλογο.

Όχι μόνο ο εγκέφαλος: Αρτηρίες, όρχεις και αίμα στο μικροσκόπιο

Η μελέτη για τον εγκέφαλο δεν είναι η μόνη που έχει δεχθεί πυρά. Άλλη έρευνα υποστήριξε ότι ασθενείς με ανιχνεύσιμα MNPs σε πλάκες καρωτιδικής αρτηρίας είχαν υψηλότερο κίνδυνο εμφράγματος και εγκεφαλικού. Η μελέτη αυτή επικρίθηκε επειδή δεν εξέτασε τυφλά δείγματα που ελήφθησαν στο χειρουργείο, έναν βασικό τρόπο ελέγχου για πιθανή μόλυνση υποβάθρου.

Άλλη μελέτη ανέφερε την παρουσία MNPs σε ανθρώπινους όρχεις, «υπογραμμίζοντας τη διάχυτη παρουσία μικροπλαστικών στο ανδρικό αναπαραγωγικό σύστημα». Άλλοι επιστήμονες αντέτειναν ότι η αναλυτική προσέγγιση δεν ήταν αρκετά ισχυρή για να στηρίξει τέτοιους ισχυρισμούς.

Η ίδια ομάδα του καθηγητή Campen απάντησε, παραφράζοντας την τηλεοπτική σειρά Ted Lasso: «Οι βιοαναλυτικές δοκιμασίες δεν θα είναι ποτέ τέλειες. Το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συνεχίσουμε να ζητάμε βοήθεια και να βελτιωνόμαστε».

Η Py-GC-MS και το πρόβλημα των ψευδώς θετικών

Κεντρικό ρόλο στην αντιπαράθεση παίζει η αναλυτική τεχνική Py-GC-MS, η οποία μετρά τη μάζα των MNPs μέσω πυρόλυσης. Σύμφωνα με μελέτη του Ιανουαρίου 2025, με επικεφαλής τη Δρ Cassandra Rauert από το Πανεπιστήμιο του Κουίνσλαντ, η μέθοδος αυτή δεν είναι κατάλληλη για την αξιόπιστη αναγνώριση πολυαιθυλενίου ή PVC λόγω επίμονων παρεμβολών.

Η Δρ. Rauert δήλωσε ότι πολλές από τις συγκεντρώσεις που αναφέρονται στη βιβλιογραφία είναι «εντελώς μη ρεαλιστικές» και χαρακτήρισε «λίγο τρελή» την αποτυχία εφαρμογής βασικών ποιοτικών ελέγχων.

Τι γνωρίζουμε πραγματικά και τι όχι

Ανασκόπηση στο Deutsches Ärzteblatt κατέληξε ότι «προς το παρόν δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου αξιόπιστες πληροφορίες» για την πραγματική κατανομή των μικροπλαστικών στο ανθρώπινο σώμα.

Την ίδια στιγμή, η παγκόσμια παραγωγή πλαστικού έχει αυξηθεί κατά 200 φορές από τη δεκαετία του 1950 και αναμένεται να ξεπεράσει το ένα δισεκατομμύριο τόνους ετησίως έως το 2060, με λιγότερο από το 10% να ανακυκλώνεται.

Να ανησυχεί το κοινό;

Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η έκθεση στα MNPs είναι δεδομένη, αλλά η ποσότητα και οι επιπτώσεις παραμένουν ασαφείς. Η καθηγήτρια Marja Lamoree δηλώνει ότι λαμβάνει προσωπικές προφυλάξεις, ενώ η Δρ. Rauert προειδοποιεί για «ανεύθυνα» δεδομένα που οδηγούν σε κινδυνολογία.

Όπως συνοψίζει ο Δρ. Materić: «Η υπερβολή μπορεί να είναι εξίσου επικίνδυνη με την άγνοια».