Σαν σήμερα 31 Οκτωβρίου: Οι τεντιμπόιδες, η «ψιλή» και ο διαβόητος Νόμος 4000
Στις 31 Οκτωβρίου 1959 δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως το Νομοθετικό Διάταγμα 4000, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και αμφιλεγόμενα νομοθετήματα της μεταπολεμικής Ελλάδας. Έμεινε στην ιστορία ως ο «Νόμος 4000» και συνδέθηκε όσο λίγοι με το φαινόμενο των λεγόμενων «τεντιμπόηδων».
Η εικόνα που τον συνοδεύει στη συλλογική μνήμη είναι χαρακτηριστική: νεαροί κουρεμένοι με την ψιλή, με χειροπέδες και πινακίδες κρεμασμένες στον λαιμό, να περιφέρονται στους δρόμους για δημόσιο παραδειγματισμό.
Στην πραγματικότητα, οι πρώτες τέτοιες διαπομπεύσεις είχαν αρχίσει ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1958, πριν από την ψήφιση του διατάγματος. Έναν χρόνο αργότερα, το κράτος θεσμοθέτησε αυστηρότερη αντιμετώπιση συγκεκριμένων πράξεων που θεωρούνταν ιδιαίτερα προκλητικές απέναντι στην κοινωνική τάξη.
Ο επίσημος τίτλος του Ν.Δ. 4000/1959 ήταν «Περί καταστολής αξιοποίνων τινών πράξεων και συμπληρώσεως του άρθρου 6 του Κώδικος Ποινικής Δικονομίας». Το νομοθέτημα δεν προέβλεπε το κούρεμα ή τη δημόσια περιφορά των παραβατών· αυτές ήταν πρακτικές των Αρχών που είχαν ήδη εφαρμοστεί και τελικά ταυτίστηκαν στη δημόσια μνήμη με τον ίδιο τον νόμο.
Ποιοι ήταν οι «τεντιμπόηδες»
Ο όρος είχε έρθει από τη Βρετανία. Οι Teddy Boys ήταν μια νεανική υποκουλτούρα της δεκαετίας του 1950, συνδεδεμένη με ιδιαίτερο ντύσιμο, μουσική, rock ‘n’ roll και μια νέα νεανική ταυτότητα που αμφισβητούσε τις κοινωνικές συμβάσεις.
Στην Ελλάδα, όμως, η λέξη απέκτησε διαφορετική και πολύ πιο αρνητική σημασία. «Τεντιμπόηδες» χαρακτηρίζονταν νεαροί που κατηγορούνταν για προκλητική συμπεριφορά, εξυβρίσεις, φθορές ή επιθέσεις εναντίον περαστικών.
Το γιαούρτωμα έγινε το πιο χαρακτηριστικό σύμβολο αυτής της παραβατικότητας.
Ένα από τα επεισόδια που προκάλεσαν μεγάλη δημοσιότητα σημειώθηκε στα τέλη Αυγούστου του 1958 στην Κυψέλη. Δύο έφηβοι, ηλικίας περίπου 15 και 16 ετών, κατηγορήθηκαν ότι πέταξαν γιαούρτι σε μία γυναίκα έπειτα από επεισόδιο που είχε προηγηθεί.
Λίγες ημέρες αργότερα συνελήφθησαν.
Και τότε η τιμωρία τους δεν περιορίστηκε στην προσαγωγή ενώπιον της Δικαιοσύνης.
Κούρεμα με την «ψιλή» και περιφορά στους δρόμους
Οι νεαροί κουρεύτηκαν σύρριζα και οδηγήθηκαν δημοσίως στους δρόμους, με την αστυνομία να μετατρέπει ουσιαστικά την τιμωρία σε θέαμα.
Σε αντίστοιχες περιπτώσεις, οι συλληφθέντες εμφανίζονταν με σκισμένα ρεβέρ στα παντελόνια και πινακίδες κρεμασμένες από τον λαιμό τους, στις οποίες αναγραφόταν η πράξη για την οποία είχαν συλληφθεί.
Μία από τις φράσεις που έμειναν στην ιστορία ήταν:
«Είμεθα τέντυ μπόυς και πετάξαμε γιαούρτι κατά γυναικός».
Υπήρχε όμως μια κρίσιμη λεπτομέρεια: το ίδιο το νομοθέτημα δεν προέβλεπε ούτε το ξύρισμα του κεφαλιού ούτε τη δημόσια περιφορά των παραβατών.
Ο Νόμος 4000 προέβλεπε αυστηρότερες ποινές για πράξεις όπως σωματική βλάβη, εξύβριση και φθορά, όταν αυτές, σύμφωνα με τη διατύπωση της εποχής, φανέρωναν «ιδιάζουσαν θρασύτητα» και «προκλητικότητα έναντι της κοινωνίας». Προέβλεπε επίσης ότι οι ποινές δεν μπορούσαν να μετατραπούν σε χρηματικές ούτε να ανασταλεί η εκτέλεσή τους.
Η διαπόμπευση ήταν μια επιπλέον πρακτική των Αρχών, στο όνομα του «παραδειγματισμού».
Όταν η νεολαία αντιμετωπιζόταν ως κοινωνική απειλή
Η υπόθεση του Νόμου 4000 λέει πολλά και για την Ελλάδα της εποχής.
Η χώρα έβγαινε από μια δύσκολη μεταπολεμική και μετεμφυλιακή περίοδο, ενώ παράλληλα άρχιζε να έρχεται σε επαφή με τις μεγάλες κοινωνικές και πολιτισμικές αλλαγές της Δύσης. Νέα μουσική, νέοι τρόποι διασκέδασης, διαφορετικό ντύσιμο και μια γενιά που διεκδικούσε μεγαλύτερη αυτονομία προκαλούσαν ανησυχία σε ένα βαθιά συντηρητικό κοινωνικό περιβάλλον.
Η νεανική παραβατικότητα ήταν υπαρκτό πρόβλημα. Η απάντηση του κράτους, όμως, δεν περιορίστηκε στη δίωξη των αδικημάτων. Η δημόσια ταπείνωση μετατράπηκε σε μέσο σωφρονισμού.
Και αυτό ακριβώς είναι που έκανε τον «Νόμο 4000» να μείνει στη συλλογική μνήμη πολύ περισσότερο από πολλές άλλες αυστηρές διατάξεις της εποχής.
Ο Νόμος 4000 περνά στον κινηματογράφο
Μόλις λίγα χρόνια αργότερα, το 1962, ο Γιάννης Δαλιανίδης μετέφερε το κλίμα της εποχής στη μεγάλη οθόνη με την ταινία «Νόμος 4000», με πρωταγωνιστές μεταξύ άλλων τη Ζωή Λάσκαρη, τον Βαγγέλη Βουλγαρίδη, τον Βασίλη Διαμαντόπουλο και τον Κώστα Βουτσά.
Η σκηνή με τον κουρεμένο μαθητή να διαπομπεύεται στον δρόμο έγινε μία από τις χαρακτηριστικότερες εικόνες του ελληνικού κινηματογράφου και συνέβαλε ώστε ο αριθμός «4000» να συνδεθεί για πάντα με τη λέξη «τεντιμποϊσμός».
Ο νόμος παρέμεινε για χρόνια στο ελληνικό νομικό οπλοστάσιο και εφαρμόστηκε και κατά την περίοδο της δικτατορίας, πριν τελικά καταργηθεί τη δεκαετία του 1980.
Σήμερα, περισσότερο από το ίδιο το «γιαούρτωμα» που αποτέλεσε την αφορμή, εκείνο που προκαλεί εντύπωση είναι η ιδέα ότι το κράτος μπορούσε να μετατρέψει την τιμωρία σε δημόσιο θέαμα.
Οι εικόνες των κουρεμένων νεαρών που περπατούν ανάμεσα σε αστυνομικούς στους δρόμους της Αθήνας παραμένουν ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο μιας Ελλάδας όχι τόσο μακρινής όσο ίσως θα θέλαμε να πιστεύουμε.
Τι άλλο έγινε σαν σήμερα
802: Η Ειρήνη η Αθηναία καθαιρείται από τον βυζαντινό θρόνο ύστερα από συνωμοσία αξιωματούχων. Τη διαδέχεται ο Νικηφόρος Α΄, ο οποίος στέφεται αυτοκράτορας στην Αγία Σοφία.
1517: Σύμφωνα με την παράδοση, ο Μαρτίνος Λούθηρος αναρτά τις περίφημες «95 Θέσεις» στην εκκλησία του Κάστρου της Βιτεμβέργης, αμφισβητώντας κυρίως την πρακτική των συγχωροχαρτιών και πυροδοτώντας την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση.
1908: Ολοκληρώνονται στο Λονδίνο οι 4οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Η Ελλάδα κατακτά τρία αργυρά μετάλλια, τα δύο με τον Κωνσταντίνο Τσικλητήρα στο ύψος και το μήκος άνευ φοράς.
1922: Αρχίζει στην Αθήνα η Δίκη των «6», με κατηγορούμενους πολιτικούς και στρατιωτικούς που θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η διαδικασία ολοκληρώνεται στις 15 Νοεμβρίου με έξι θανατικές καταδίκες.
1922: Συγκροτείται στην Ιταλία η πρώτη κυβέρνηση του Μπενίτο Μουσολίνι, λίγες ημέρες μετά την Πορεία προς τη Ρώμη. Η άνοδός του στην πρωθυπουργία ανοίγει τον δρόμο για την εγκαθίδρυση της φασιστικής δικτατορίας.
1940: Ο φυλακισμένος γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης συντάσσει το πρώτο «Ανοιχτό Γράμμα προς τον λαό της Ελλάδας», καλώντας τους Έλληνες να πολεμήσουν την ιταλική εισβολή. Το κείμενο δημοσιεύεται στον Τύπο στις 2 Νοεμβρίου.
1975: Οι Queen κυκλοφορούν στη Βρετανία το «Bohemian Rhapsody», το πρωτοποριακό εξάλεπτο τραγούδι του Φρέντι Μέρκιουρι που συνδυάζει ροκ, μπαλάντα και οπερατικά στοιχεία και εξελίσσεται σε ένα από τα διασημότερα κομμάτια της μουσικής ιστορίας.
