Ψευτογιατροί και «θεραπείες – θαύματα»: Τι πρέπει να προσέχετε σύμφωνα με τον καθηγητή Παναγιώτη Χαλβατσιώτη
Η εμπιστοσύνη είναι θεμέλιο της σχέσης γιατρού και ασθενούς. Δεν μπορεί όμως να είναι τυφλή:
- Πώς ξέρουμε ότι ο άνθρωπος στον οποίο εμπιστευόμαστε την υγεία μας έχει πράγματι την ειδικότητα που δηλώνει;
- Ότι ο χώρος στον οποίο γίνεται μια ιατρική πράξη πληροί τις απαραίτητες προϋποθέσεις;
- Ότι η θεραπεία που μας προτείνεται στηρίζεται σε επιστημονικά δεδομένα και όχι στην προσωπική θεωρία κάποιου;
- Και πότε πρέπει να σταματήσουμε και να πούμε: «Θέλω δεύτερη γνώμη»;
Με αφορμή όσα έχουν έρθει στη δημόσια συζήτηση γύρω από την θάνατο του Γιώργου Μαζωνάκη (για την οποία τις τελικές απαντήσεις θα δώσουν οι έρευνες των αρμόδιων αρχών) το νέο vidcast της σειράς Υγείας του Newsbeast «Από το Α ως το Ω3» στρέφει το βλέμμα πέρα από τη συγκεκριμένη υπόθεση. Θέτει ένα ερώτημα που αφορά όλους μας: Πόσο προστατευμένος είναι πραγματικά ο ασθενής;
Ο καθηγητής Παθολογίας-Σακχαρώδη Διαβήτη στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν» και Secretary, Internal Medicine Section of UEMS (Brussels), Παναγιώτης Χαλβατσιώτης εξηγεί τι πρέπει να ελέγχουμε πριν πραγματοποιήσουμε μια θεραπεία, πού υπάρχουν κενά στους ελέγχους και ποια σημάδια πρέπει να μας κάνουν καχύποπτους απέναντι σε «θαυματουργές» λύσεις.
«Ο γιατρός θα ελέγξει τον γιατρό;»
Το πρώτο ζήτημα είναι ο έλεγχος. Ο πολίτης πρέπει να μπορεί να γνωρίζει:
- εάν ο γιατρός είναι αδειοδοτημένος,
- ποια ειδικότητα διαθέτει και
- εάν αυτή συνδέεται με την πράξη ή τη θεραπεία που του προτείνει.
Το ίδιο ισχύει για τον χώρο: Ένα ιατρείο δεν είναι απλώς τέσσερις τοίχοι και μια πινακίδα. Εξοπλισμός, διαρρύθμιση, συντήρηση, υγειονομικές προδιαγραφές και ασφαλής λειτουργία αποτελούν μέρος της προστασίας του ασθενούς.
Ο καθηγητής, ωστόσο, ανοίγει και μια δυσκολότερη συζήτηση: ποιος πρέπει να κάνει τον έλεγχο; Όπως επισημαίνει, υπάρχει δυσπιστία σε μέρος της κοινωνίας όταν ο έλεγχος πραγματοποιείται από τον ίδιο επαγγελματικό χώρο που ελέγχεται. Γι’ αυτό τάσσεται υπέρ ενός πραγματικά ανεξάρτητου μηχανισμού, ο οποίος θα μπορεί να διερευνά καταγγελίες χωρίς να αφήνει σκιές συντεχνιακών σχέσεων.
Το «θολό» σημείο: Όταν το ιατρείο συστεγάζεται με μια εμπορική επιχείρηση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η αναφορά του στη συστέγαση ιατρείων με εμπορικές επιχειρήσεις, όπως για παράδειγμα επιχειρήσεις αισθητικής. Εκεί, όπως λέει, το τοπίο μπορεί να γίνεται θολό.
- Ποιος παρέχει την υπηρεσία;
- Σε ποιον χώρο πραγματοποιείται η ιατρική πράξη;
- Ποιος έχει την επιστημονική ευθύνη;
- Τι μπορεί να κάνει το υπόλοιπο προσωπικό και
- ποιος ελέγχει ότι τα όρια δεν παραβιάζονται;
Για τον ασθενή όλα μπορεί να βρίσκονται πίσω από την ίδια πόρτα. Θεσμικά, όμως, η εμπορική λειτουργία μιας επιχείρησης και η παροχή ιατρικών υπηρεσιών δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Οι ερωτήσεις που πρέπει να κάνουμε ΠΡΙΝ πούμε «ναι»
Ο ασθενής δεν είναι αγενής όταν ρωτά. Προστατεύει τον εαυτό του:
- Γιατί χρειάζομαι αυτή τη θεραπεία;
- Πόσο αποτελεσματική είναι;
- Ποιοι είναι οι κίνδυνοι;
- Υπάρχουν εναλλακτικές;
- Τι συμβαίνει εάν δεν την κάνω;
- Πόση εμπειρία έχει ο γιατρός στη συγκεκριμένη πράξη;
- Και πού ακριβώς θα πραγματοποιηθεί;
Αν πρόκειται για επέμβαση, ο ασθενής δικαιούται να ρωτήσει ακόμη και πόσες αντίστοιχες επεμβάσεις έχει πραγματοποιήσει ο γιατρός. Δεν πρόκειται για έλλειψη εμπιστοσύνης. Πρόκειται για ενημερωμένη συναίνεση. Και αυτή δεν εξαντλείται σε μια υπογραφή στο κάτω μέρος μιας σελίδας.
Όταν ακούς «μόνο εγώ ξέρω τη λύση», φυλάξου
Εδώ έρχεται ίσως η πιο δυνατή προειδοποίηση της συζήτησης. Ο καθηγητής Παναγιώτης Χαλβατσιώτης ζητά από τους ασθενείς να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί όταν συναντούν επαγγελματίες που υποστηρίζουν ότι μόνο εκείνοι γνωρίζουν τη λύση, ότι κατέχουν κάποιο «μυστικό» ή ότι προσφέρουν μια θεραπεία που η υπόλοιπη ιατρική κοινότητα αγνοεί.
Το ίδιο ισχύει για φράσεις όπως: «Το κάνω χρόνια και πιάνει». Η προσωπική εμπειρία ενός θεραπευτή δεν υποκαθιστά την επιστημονική τεκμηρίωση.
Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες δεν βασίζονται στο «εγώ είδα ότι δουλεύει», αλλά σε κλινικές μελέτες, δεδομένα, επαναξιολόγηση και συνεχή επιστημονικό έλεγχο. Γιατί όταν τα νέα στοιχεία αλλάζουν, αλλάζουν και οι οδηγίες. Αυτό δεν αποτελεί αδυναμία της επιστήμης. Είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί.
«Θαυματουργές θεραπείες δεν υπάρχουν»
Ακόμη πιο κατηγορηματικός γίνεται όταν η συζήτηση φτάνει στις «θαυματουργές» λύσεις. Το «θαύμα», αναφέρει, ανήκει σε διαφορετικό πεδίο. Στην ιατρική, μια θεραπεία πρέπει να μπορεί να αποδεικνύει τι προσφέρει, σε ποιους ασθενείς, με ποιους κινδύνους και με ποια αποτελέσματα.
Και εδώ εμφανίζονται κόκκινες γραμμές: ο άνθρωπος που βρίσκεται φοβισμένος μπροστά σε μια σοβαρή διάγνωση είναι ταυτόχρονα και περισσότερο ευάλωτος στην υπόσχεση της εύκολης λύσης.
Όσο μεγαλύτερη η αγωνία τόσο πιο ελκυστικό ακούγεται το «υπάρχει ένας άλλος δρόμος που δεν σου λένε».
Influencers: Οι followers δεν είναι επιστημονική δημοσίευση
Η συζήτηση περνά αναπόφευκτα στα social media. Είναι πολλά τα παραδείγματα όπου influencers προτείνουν δίαιτες, συμπληρώματα, βιταμίνες, διάφορα προϊόντα, χρησιμοποιώντας πολλές φορές ως απόδειξη το ίδιο τους το σώμα ή την προσωπική τους εμπειρία.
Εδώ ο καθηγητής κάνει μια κρίσιμη διάκριση: Το γεγονός ότι έχουμε ελεύθερη πρόσβαση σε μια πληροφορία δεν σημαίνει ότι η πληροφορία είναι αξιόπιστη.
Και υπάρχει ένας ακόμη μηχανισμός που κάνει τα πράγματα δυσκολότερα. Οι αλγόριθμοι μαθαίνουν τι μας ενδιαφέρει. Αν κάποιος αναζητήσει επανειλημμένα πληροφορίες για ένα πρόβλημα υγείας, μπορεί σταδιακά να βομβαρδίζεται από όλο και περισσότερες παρόμοιες προτάσεις. Και ο άνθρωπος που φοβάται, αγωνιά ή αναζητά απεγνωσμένα μια γρήγορη λύση είναι πολύ πιο εύκολο κάποια στιγμή να πειστεί.
«Το πήρα από το φαρμακείο» δεν σημαίνει αυτομάτως «είναι θεραπεία»
Άλλη μία πεποίθηση που βάζει στο στόχαστρο είναι η εξίσωση: «Πωλείται στο φαρμακείο, άρα είναι αποδεδειγμένα αποτελεσματικό».
Δεν είναι τόσο απλό. Φάρμακα, συμπληρώματα διατροφής και άλλα προϊόντα δεν ακολουθούν όλα την ίδια διαδικασία αδειοδότησης ούτε απαιτείται για όλα το ίδιο επίπεδο κλινικής τεκμηρίωσης. Γι’ αυτό και ο ασθενής πρέπει να συζητά με τον γιατρό του τι ακριβώς λαμβάνει, ακόμη και όταν πρόκειται για βιταμίνες ή συμπληρώματα που θεωρεί «αθώα».
Από τον σαμανισμό μέχρι το «αρχαίο μυστικό που ανακάλυψα»
«Αρχαία γνώση». «Μυστική θεραπεία». «Μέθοδος χιλιάδων ετών». Η ηλικία μιας πρακτικής, όμως, δεν αποτελεί απόδειξη αποτελεσματικότητας.
Ο καθηγητής Παναγιώτης Χαλβατσιώτης επιστρέφει στις αρχές της Ιπποκρατικής Ιατρικής για να εξηγήσει τι έκανε τελικά τη διαφορά: παρατήρηση, έλεγχος, εμπειρική επαλήθευση και σταδιακά η επιστημονική μέθοδος.
Μια ιδέα δεν γίνεται σωστή επειδή είναι αρχαία. Ούτε λανθασμένη επειδή είναι καινούργια. Πρέπει να δοκιμαστεί.
Και ποιος ελέγχει αν ο γιατρός έμεινε… 35 χρόνια πίσω;
Προς το τέλος της συζήτησης τίθεται ένα άβολο αλλά κρίσιμο ζήτημα. Ένας γιατρός μπορεί να ασκεί το επάγγελμα επί δεκαετίες. Η Ιατρική όμως που διδάχθηκε όταν πήρε το πτυχίο του δεν είναι η Ιατρική του σήμερα. Πώς γνωρίζει λοιπόν ο ασθενής ότι ο γιατρός του εξακολουθεί να ενημερώνεται;
Ο καθηγητής Παναγιώτης Χαλβατσιώτης, θέτει το ζήτημα της ουσιαστικής συνεχιζόμενης αξιολόγησης των γιατρών, πέρα από την απλή συλλογή μορίων συνεχιζόμενης εκπαίδευσης. Γιατί η άδεια άσκησης επαγγέλματος πιστοποιεί ποιος είσαι. Δεν αρκεί πάντα για να αποδείξει τι γνωρίζεις σήμερα.
Τρεις αλλαγές για να πάψει ο ασθενής να ψάχνει στα τυφλά
Στο τέλος, ο καθηγητής συμπυκνώνει τις προτάσεις του σε τρεις βασικές κατευθύνσεις.
- Ψηφιακή διαφάνεια, ώστε κάθε πολίτης να μπορεί εύκολα να ελέγχει τον γιατρό, την ειδικότητα και τις πιστοποιήσεις του.
- Ανεξάρτητος «Συνήγορος του Ασθενούς», με δυνατότητα να δέχεται και να διερευνά καταγγελίες.
- Και αυστηρά θεραπευτικά πρωτόκολλα και ουσιαστική συνεχιζόμενη αξιολόγηση, ώστε ο ασθενής να μην εξαρτάται από το «εγώ έτσι το κάνω».
Γιατί τελικά η προστασία του ασθενούς δεν μπορεί να βασίζεται ούτε στην καλή του τύχη ούτε στην ικανότητά του να κάνει έρευνα στο Google.
Η εμπιστοσύνη στον γιατρό είναι απαραίτητη. Αλλά η εμπιστοσύνη γίνεται πραγματικά ασφαλής όταν συνοδεύεται από γνώση, διαφάνεια, έλεγχο και το δικαίωμα να ρωτήσεις: «Με ποια απόδειξη;»