Πόσο θωρακισμένη είναι η Ελλάδα απέναντι στην «ψηφιακή πανδημία»; «Η κυβερνοασφάλεια είναι μαραθώνιος» – Η πρόκληση στην εποχή της AI
Μια διαφορετική μορφή πανδημίας απασχολεί τα τελευταία χρόνια τη διεθνή κοινότητα, θέτοντας την κυβερνοασφάλεια στο επίκεντρο της παγκόσμιας συζήτησης. Δεν προκαλείται από κάποιον ιό που προσβάλλει τον ανθρώπινο οργανισμό, αλλά από κακόβουλο λογισμικό και ψηφιακές επιθέσεις που μπορούν να διαταράξουν τη λειτουργία επιχειρήσεων, δημόσιων υπηρεσιών και κρίσιμων υποδομών, από την ενέργεια και τις τηλεπικοινωνίες μέχρι τις μεταφορές και την υγεία.
Σε αντίθεση με την υγειονομική κρίση που γνώρισε ο πλανήτης, αυτή η «ψηφιακή πανδημία» δεν έχει έναν συγκεκριμένο κύκλο έξαρσης και ύφεσης. Αποτελεί μια διαρκή πρόκληση, απέναντι στην οποία κράτη, οργανισμοί και επιχειρήσεις αναπτύσσουν μηχανισμούς πρόληψης, προστασίας και αποκατάστασης. Και αν υπάρχει ένα χαρακτηριστικό που διαφοροποιεί τη σημερινή κατάσταση από το πρόσφατο παρελθόν, αυτό είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Η ίδια τεχνολογία που επιτρέπει στους επιτιθέμενους να σχεδιάζουν ταχύτερα και πιο εξελιγμένα τις ενέργειές τους, προσφέρει ταυτόχρονα στους ειδικούς της κυβερνοασφάλειας νέα εργαλεία για την έγκαιρη αναγνώριση και αντιμετώπισή τους.
Η Ελλάδα συμμετέχει σε αυτή την παγκόσμια προσπάθεια, χωρίς να αποτελεί κάποια ιδιαίτερη εξαίρεση ως προς την έκθεσή της στους ψηφιακούς κινδύνους. Διαθέτει ένα ενεργό οικοσύστημα κυβερνοασφάλειας, έχει ενισχύσει το θεσμικό της πλαίσιο και παρουσιάζει υψηλό επίπεδο ετοιμότητας σε συγκεκριμένους τομείς, όπως ο τραπεζικός. Την ίδια στιγμή, εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές στην ψηφιακή ωριμότητα μεταξύ οργανισμών και επιχειρήσεων, καθώς και ελλείψεις σε ανθρώπινο δυναμικό.
Αυτό το τελευταίο ζήτημα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις διεθνώς. Η αναζήτηση νέων ειδικών δεν αρκεί από μόνη της. Εξίσου σημαντική είναι η μετεκπαίδευση εργαζομένων που διαθέτουν ήδη τεχνολογικό υπόβαθρο, ώστε να αποκτήσουν τις δεξιότητες που απαιτούν η κυβερνοασφάλεια και η τεχνητή νοημοσύνη. Πρόκειται για μια διαδικασία που δεν ολοκληρώνεται με μία πιστοποίηση ή με την εγκατάσταση ενός σύγχρονου συστήματος προστασίας.
«Η κυβερνοασφάλεια είναι ένας μαραθώνιος. Δεν είναι κάτι που το φτιάξαμε σήμερα και είμαστε πλήρως προστατευμένοι», επισημαίνει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η Στέλλα Τσιτσούλα, πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ελληνικού Ινστιτούτου Κυβερνοασφάλειας, αντιπρόεδρος του Women4Cyber Greece και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της ΕΔΥΤΕ (GRNET).
Σε ερώτηση για την επικείμενη Black Friday, στις 27 Νοεμβρίου, η κ. Τσιτσούλα αποφεύγει τις γενικεύσεις περί μαζικών κυβερνοεπιθέσεων και στρέφει την προσοχή στους πραγματικούς κινδύνους των ηλεκτρονικών εμπορικών συναλλαγών. Η ασφάλεια των ηλεκτρονικών καταστημάτων, η προσεκτική επιλογή ιστοσελίδων, η χρήση πρόσθετων μηχανισμών ταυτοποίησης και η αναγνώριση παραπλανητικών προσφορών, αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για ασφαλείς αγορές, φέτος.
Αναφέρεται, επίσης, στην προστασία των κρίσιμων υποδομών, στις νέες μορφές ψηφιακής απάτης μέσω τεχνητής νοημοσύνης, στην ανάγκη συντονισμένων ασκήσεων ετοιμότητας και στον ρόλο των διοικήσεων των επιχειρήσεων. Το βασικό μήνυμά της είναι ότι η αποτελεσματική κυβερνοασφάλεια δεν εξαρτάται μόνο από την τεχνολογία, αλλά και από τους ανθρώπους που τη χρησιμοποιούν, τις αποφάσεις που λαμβάνονται και την ικανότητα κάθε οργανισμού να συνεχίζει τη λειτουργία του ακόμη και όταν αντιμετωπίζει ένα σοβαρό περιστατικό.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει και στην ανάγκη αλλαγής νοοτροπίας στο εσωτερικό των επιχειρήσεων. Η κυβερνοασφάλεια, όπως επισημαίνει, δεν μπορεί πλέον να αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα των τμημάτων πληροφορικής, αλλά πρέπει να εντάσσεται στον συνολικό στρατηγικό σχεδιασμό κάθε οργανισμού. Άλλωστε, το διακύβευμα μιας κυβερνοεπίθεσης δεν περιορίζεται στην πιθανή απώλεια δεδομένων. Μπορεί να αφορά τη διακοπή μιας παραγωγικής διαδικασίας, την αδυναμία παροχής υπηρεσιών ή ακόμη και τη βιωσιμότητα μιας μικρομεσαίας επιχείρησης. Γι’ αυτό και η έμφαση μετατοπίζεται σταδιακά από την αποκλειστική προσπάθεια αποτροπής των επιθέσεων στην ικανότητα των οργανισμών να διαχειρίζονται αποτελεσματικά ένα περιστατικό και να επανέρχονται το συντομότερο δυνατόν στην κανονική τους λειτουργία.
Η συνέντευξη της Στέλλας Τσιτσούλα στο Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων και τον δημοσιογράφο Γιάννη Χατζηδοπαυλάκη:
ΕΡ: Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε κυβερνοεπιθέσεις να παραλύουν αεροδρόμια, βιομηχανίες και δημόσιες υπηρεσίες. Τι έχει αλλάξει; Έχουν γίνει οι επιτιθέμενοι πιο ισχυροί ή τα συστήματα από τα οποία εξαρτόμαστε πιο ευάλωτα;
ΑΠ: Ισχύουν και τα δύο. Από τη μία πλευρά, η τεχνητή νοημοσύνη έχει δώσει στους επιτιθέμενους τη δυνατότητα να σχεδιάζουν πιο σύνθετες, ταχύτερες και αποτελεσματικότερες κυβερνοεπιθέσεις. Από την άλλη, η κοινωνία μας έχει πραγματοποιήσει μεγάλα άλματα ψηφιοποίησης τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά την πανδημία του κορονοϊού. Αυτή η εξέλιξη έχει διευρύνει σημαντικά το πεδίο δράσης των κυβερνοεγκληματιών. Όσο περισσότερες λειτουργίες της οικονομίας και της καθημερινότητας εξαρτώνται από ψηφιακά συστήματα, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη προστασίας τους.
ΕΡ: Ο όρος «κυβερνοεπίθεση» ήρθε για να μείνει στην καθημερινότητά μας;
ΑΠ: Αναμφίβολα. Είναι ένας όρος που θα μας απασχολεί διαρκώς και γι’ αυτό η κυβερνοασφάλεια πρέπει να ενσωματωθεί στην κουλτούρα της κοινωνίας μας. Οι επιχειρήσεις και οι πολίτες χρειάζεται να αντιληφθούν ότι η ψηφιακή «υγιεινή» αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς τους. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν κυβερνοαπειλές. Πρέπει να υιοθετήσουμε συγκεκριμένες πρακτικές προστασίας και να τις εφαρμόζουμε συστηματικά.
ΕΡ: Σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών συγκρούσεων, οι κυβερνοεπιθέσεις χρησιμοποιούνται και ως μέσο κατασκοπείας, πίεσης και αποσταθεροποίησης. Πόσο πιθανό είναι η Ελλάδα να βρεθεί στο στόχαστρο οργανωμένων επιθέσεων, λόγω της γεωγραφικής της θέσης και του γεωπολιτικού της ρόλου;
ΑΠ: Η Ελλάδα, όπως και ορισμένες άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ενδεχομένως να είχε μέχρι πρόσφατα ένα σχετικό πλεονέκτημα λόγω της γλώσσας, του μεγέθους της αγοράς και της κλίμακας των επιχειρήσεών της. Ωστόσο, η τεχνητή νοημοσύνη έχει αλλάξει σημαντικά αυτά τα δεδομένα. Πλέον, οι επιτιθέμενοι μπορούν να δημιουργούν πολύ πιο πειστικό περιεχόμενο σε διαφορετικές γλώσσες και να σχεδιάζουν επιθέσεις ακόμη και εναντίον χωρών ή επιχειρήσεων που παλαιότερα δεν αποτελούσαν ιδιαίτερα ελκυστικούς στόχους. Επομένως, η Ελλάδα δεν βρίσκεται εκτός του πεδίου των κυβερνοαπειλών. Παρ’ όλα αυτά, δεν έχουμε αντιμετωπίσει το τελευταίο διάστημα επιθέσεις μεγάλης κλίμακας με εκτεταμένες επιπτώσεις στην κοινωνία. Έχουν υπάρξει περιστατικά στο παρελθόν, αλλά χωρίς να προκαλέσουν αντίστοιχης έκτασης προβλήματα. Τα περιστατικά που παρατηρούνται σε παραγωγικές και άλλες υποδομές βοηθούν, πάντως, την κοινωνία να κατανοήσει καλύτερα τι μπορεί να σημαίνει μια κυβερνοεπίθεση στην πράξη.
ΕΡ: Η Black Friday πλησιάζει και εκατομμύρια καταναλωτές αναμένεται να πραγματοποιήσουν ηλεκτρονικές αγορές μέσα σε λίγες ημέρες. Θα μπορούσε αυτή η περίοδος να αποτελέσει ευκαιρία για μια συντονισμένη κυβερνοεπίθεση μεγάλης κλίμακας, με στόχο ηλεκτρονικά καταστήματα, τραπεζικά συστήματα και ψηφιακές πληρωμές; Τι πρέπει να προσέξουν επιχειρήσεις και καταναλωτές;
ΑΠ: Δεν θα έλεγα ότι η Black Friday αποτελεί κατ’ ανάγκην στόχο για μια μαζική, συντονισμένη κυβερνοεπίθεση. Θα εστίαζα περισσότερο στον κίνδυνο μεμονωμένων περιστατικών και στις απόπειρες εξαπάτησης των καταναλωτών. Οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στο ηλεκτρονικό εμπόριο πρέπει να διαθέτουν ασφαλείς και αξιόπιστες υποδομές, ώστε να προστατεύουν τόσο τη λειτουργία τους όσο και τα προσωπικά και οικονομικά δεδομένα των πελατών τους. Από την πλευρά τους, οι καταναλωτές χρειάζεται να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί με τις ιστοσελίδες που επισκέπτονται. Μια εξαιρετικά δελεαστική προσφορά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι πραγματική. Μπορεί να πρόκειται για ένα ανύπαρκτο προϊόν ή για μια ιστοσελίδα που έχει δημιουργηθεί αποκλειστικά με σκοπό την εξαπάτηση. Πριν από οποιαδήποτε αγορά, ιδιαίτερα από ένα άγνωστο ηλεκτρονικό κατάστημα, είναι σημαντικό να προηγείται μια στοιχειώδης έρευνα για την αξιοπιστία της επιχείρησης. Σε ό,τι αφορά στις πληρωμές, η χρήση προπληρωμένης κάρτας μπορεί να προσφέρει έναν πρόσθετο περιορισμό της οικονομικής έκθεσης, ειδικά όταν πραγματοποιούμε αγορές από καταστήματα που επισκεπτόμαστε για πρώτη φορά. Επίσης, καλό είναι να αποφεύγουμε τα δημόσια ασύρματα δίκτυα για οικονομικές συναλλαγές και να προτιμούμε ένα αξιόπιστο, προστατευμένο οικιακό ή εταιρικό δίκτυο. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η χρήση πολυπαραγοντικής ταυτοποίησης. Ένας δεύτερος κωδικός ή μια πρόσθετη επιβεβαίωση μέσω κινητού τηλεφώνου δημιουργεί ένα επιπλέον επίπεδο ασφάλειας κατά την πρόσβαση σε λογαριασμούς και την πραγματοποίηση συναλλαγών.
ΕΡ: Με ποια κριτήρια μετριέται η κυβερνοανθεκτικότητα ενός κράτους και πού βρίσκεται σήμερα η Ελλάδα σε σύγκριση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες;
ΑΠ: Η κυβερνοανθεκτικότητα δεν αποτυπώνεται σε έναν και μοναδικό δείκτη ούτε μετριέται απλώς από τον αριθμό των κυβερνοεπιθέσεων που δέχεται ή αποτρέπει μια χώρα. Αξιολογείται κυρίως από την ικανότητά της να προλαμβάνει, να αντιμετωπίζει και να ανακάμπτει από ένα σοβαρό περιστατικό. Σημαντικό ρόλο παίζει η επιχειρησιακή ετοιμότητα των κρίσιμων υποδομών. Στην Ελλάδα υπάρχουν τομείς με υψηλό επίπεδο προετοιμασίας, όπως οι τράπεζες, οι οποίες έχουν πραγματοποιήσει σημαντικές επενδύσεις στην κυβερνοασφάλεια. Η χώρα έχει επίσης κάνει ουσιαστικά θεσμικά βήματα, με την ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής οδηγίας NIS2 μέσω του νόμου 5160/2024 και τη λειτουργία της Εθνικής Αρχής Κυβερνοασφάλειας από το 2024. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν αδυναμίες, ιδιαίτερα ως προς το εξειδικευμένο προσωπικό και τις ψηφιακές δεξιότητες. Σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά στοιχεία που εξετάζουμε, η απασχόληση ειδικών Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών στην Ελλάδα βρίσκεται περίπου στο 2,5% της συνολικής απασχόλησης, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι περίπου 5%. Αντίστοιχα, στις βασικές ψηφιακές δεξιότητες η Ελλάδα βρίσκεται περίπου στο 50%-51%, ενώ ο ευρωπαϊκός μέσος όρος κινείται κοντά στο 60,4%-60,5%. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι έχουμε ακόμη σημαντικό δρόμο να διανύσουμε. Χρειάζονται περισσότερες επενδύσεις, κυρίως στον δημόσιο τομέα, αλλά και στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οι οποίες συχνά δυσκολεύονται να διαθέσουν τους αναγκαίους πόρους. Η κυβερνοασφάλεια απαιτεί σημαντικές δαπάνες, χωρίς να είναι πάντοτε εύκολο να αποτιμηθεί άμεσα η απόδοσή τους. Αυτό αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους παρατηρείται υστέρηση στις επενδύσεις. Συνολικά, θα τοποθετούσα την ψηφιακή ωριμότητα της χώρας μας σε ένα ενδιάμεσο επίπεδο, σε ορισμένους τομείς κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο και σε άλλους χαμηλότερα.
ΕΡ: Επομένως, η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού αποτελεί την αχίλλειο πτέρνα της κυβερνοασφάλειας, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στην Ευρώπη;
ΑΠ: Η έλλειψη προσωπικού αποτελεί παγκόσμιο πρόβλημα, αλλά δεν είναι το μοναδικό. Η κυβερνοασφάλεια εξαρτάται από έναν συνδυασμό παραγόντων. Χρειαζόμαστε ασφαλείς τεχνολογικές υποδομές, κατάλληλα εκπαιδευμένους επαγγελματίες που θα τις διαχειρίζονται, αλλά και εργαζομένους και πολίτες με βασική γνώση των ψηφιακών κινδύνων. Σήμερα, ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας δεν διαθέτει ακόμη την αναγκαία κουλτούρα κυβερνοασφάλειας. Επομένως, η λύση δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην πρόσληψη περισσότερων ειδικών, αλλά και στη συνολική εκπαίδευση όσων χρησιμοποιούν τα ψηφιακά συστήματα.
ΕΡ: Υπάρχει στην Ελλάδα προετοιμασία για ένα ιδιαίτερα σοβαρό σενάριο κυβερνοεπίθεσης, το οποίο θα μπορούσε να επηρεάσει ταυτόχρονα την ενέργεια, τις τηλεπικοινωνίες και τις μεταφορές;
ΑΠ: Κάθε κρίσιμη υποδομή πραγματοποιεί τη δική της προετοιμασία και αναπτύσσει σχέδια αντιμετώπισης και ανάκαμψης από κυβερνοεπιθέσεις. Ωστόσο, αυτό που χρειάζεται να ενισχυθεί είναι η συνολική εκπαίδευση και η πραγματοποίηση κοινών ασκήσεων, στις οποίες θα συμμετέχουν διαφορετικοί τομείς. Οι κρίσιμες υποδομές είναι αλληλοεξαρτώμενες. Οι τηλεπικοινωνίες χρειάζονται ηλεκτρική ενέργεια για να λειτουργήσουν, όπως και οι μεταφορές. Τα νοσοκομεία αποτελούν επίσης έναν ιδιαίτερα ευαίσθητο τομέα, στον οποίο μια σοβαρή διακοπή λειτουργίας μπορεί να έχει άμεσες συνέπειες. Επομένως, δεν αρκεί να εξετάζουμε την ανθεκτικότητα κάθε υποδομής μεμονωμένα. Χρειάζονται συντονισμένες ασκήσεις προσομοίωσης, ώστε να γνωρίζουμε πώς θα λειτουργήσει το σύνολο των κρίσιμων υπηρεσιών σε περίπτωση μιας εκτεταμένης επίθεσης.
ΕΡ: Η τεχνητή νοημοσύνη κάνει πλέον τις κυβερνοεπιθέσεις πιο εύκολες, ταχύτερες και λιγότερο δαπανηρές; Μπορεί κάποιος χωρίς ιδιαίτερες τεχνικές γνώσεις να αποκτήσει δυνατότητες που μέχρι πρόσφατα απαιτούσαν μια οργανωμένη ομάδα χάκερ;
ΑΠ: Η τεχνητή νοημοσύνη έχει έναν διττό ρόλο. Προσφέρει δυνατότητες τόσο στους επιτιθέμενους όσο και σε εκείνους που έχουν αναλάβει την άμυνα των συστημάτων. Από τη μία πλευρά, έχει δώσει εργαλεία ακόμη και σε άτομα με περιορισμένες τεχνικές γνώσεις, επιτρέποντάς τους να αποκτήσουν περισσότερες δυνατότητες και να σχεδιάζουν επιθέσεις με μεγαλύτερη ταχύτητα. Από την άλλη, έχει ενισχύσει σημαντικά και τις δυνατότητες των επιχειρήσεων και των κρατικών υπηρεσιών να εντοπίζουν ύποπτες δραστηριότητες, να αναγνωρίζουν απειλές και να προλαμβάνουν περιστατικά. Το ζητούμενο είναι να αξιοποιήσουμε την τεχνητή νοημοσύνη προς όφελος της κυβερνοάμυνας. Παράλληλα, όμως, πρέπει να επενδύσουμε στην εκπαίδευση των επαγγελματιών. Ακόμη και εξειδικευμένοι τεχνικοί μπορεί να μη διαθέτουν επαρκή γνώση των νέων εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης. Γι’ αυτό χρειάζεται αναβάθμιση δεξιοτήτων, το λεγόμενο upskilling, αλλά και επανεκπαίδευση, ή reskilling, ώστε οι επαγγελματίες να μπορούν να αξιοποιούν αποτελεσματικά τις νέες τεχνολογίες.
ΕΡ: Πέρα από τις επιθέσεις σε κράτη και μεγάλες επιχειρήσεις, πόσο εκτεθειμένος είναι ο απλός πολίτης; Ποιες μορφές ψηφιακής απάτης θεωρείτε πιο ανησυχητικές για τους Έλληνες;
ΑΠ: Ο πολίτης βρίσκεται πλέον αντιμέτωπος με ιδιαίτερα εξελιγμένες μορφές ψηφιακής απάτης, στις οποίες η τεχνητή νοημοσύνη παίζει σημαντικό ρόλο. Σήμερα είναι τεχνικά εφικτό να δημιουργηθεί μια συνθετική φωνή που μοιάζει με τη φωνή ενός οικείου προσώπου ή ένα παραποιημένο βίντεο στο οποίο εμφανίζεται κάποιος να λέει ή να κάνει πράγματα που δεν έχουν συμβεί. Μεγάλο μέρος του υλικού που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τέτοιες απάτες προέρχεται από όσα δημοσιεύουμε οι ίδιοι στα κοινωνικά δίκτυα: φωτογραφίες, βίντεο, τη φωνή μας, τις εκφράσεις και τις κινήσεις μας. Ένας επιτιθέμενος μπορεί να αξιοποιήσει αυτό το υλικό για να δημιουργήσει ένα πειστικό μήνυμα προς συγγενείς ή φίλους, ζητώντας χρήματα ή προσωπικά δεδομένα. Ιδιαίτερα ευάλωτοι μπορεί να είναι οι άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας, οι οποίοι ενδέχεται να δυσκολευτούν να αναγνωρίσουν μια τέτοια απόπειρα εξαπάτησης. Δεν χρειάζεται κάθε πολίτης να γίνει ειδικός στην τεχνητή νοημοσύνη. Χρειάζεται, όμως, να εκπαιδευτεί ώστε να αναγνωρίζει τα σημάδια μιας απάτης και να αντιμετωπίζει με προσοχή ακόμη και ένα μήνυμα που φαίνεται να προέρχεται από γνωστό του πρόσωπο. Η εκπαίδευση πρέπει να ξεκινά από το σχολείο και να συνεχίζεται σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, συμπεριλαμβανομένης της τρίτης ηλικίας.
ΕΡ: Συμμετείχατε στο 4th Cyber Security Networking Summit, όπου συναντήθηκαν στελέχη κυβερνοασφάλειας, εκπρόσωποι επιχειρήσεων και πάροχοι τεχνολογικών λύσεων. Ποια ήταν τα σημαντικότερα συμπεράσματα; Αναδείχθηκαν νέες απειλές ή συγκεκριμένες προτεραιότητες για την κυβερνοασφάλεια στην Ελλάδα;
ΑΠ: Βασικό συμπέρασμα του συνεδρίου ήταν ότι η κυβερνοασφάλεια πρέπει να αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα για τις επιχειρήσεις, την οικονομία και την εθνική ασφάλεια και όχι αποκλειστική αρμοδιότητα των τμημάτων πληροφορικής. Η ευθύνη αφορά πλέον και τις διοικήσεις, όπως προβλέπει η ευρωπαϊκή οδηγία NIS2. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού. Σύμφωνα με την έρευνα NIS Investments 2025 του ENISA, το 76% των οργανισμών που συμμετείχαν δυσκολεύεται να προσελκύσει ειδικούς κυβερνοασφάλειας και το 71% να τους διατηρήσει. Στην Ελλάδα εκτιμάται ότι λείπουν περίπου 20.000 στελέχη, αριθμός που θεωρώ ότι ενδέχεται να είναι μεγαλύτερος, καθώς οι ανάγκες εκτείνονται από την τεχνική υποστήριξη έως τη διαχείριση κινδύνων και τη νομική συμμόρφωση. Παράλληλα, περίπου το 9% των προϋπολογισμών πληροφορικής των οργανισμών που εξετάστηκαν κατευθύνεται στην κυβερνοασφάλεια, γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη μεγαλύτερων επενδύσεων. Συζητήθηκαν επίσης η προστασία των κρίσιμων υποδομών, η ανάγκη κοινών ασκήσεων προσομοίωσης και η αυξανόμενη αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης στις κυβερνοεπιθέσεις. Κεντρικό ζήτημα παραμένει η κυβερνοανθεκτικότητα, ιδιαίτερα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, για τις οποίες μια επίθεση ransomware μπορεί να απειλήσει ακόμη και τη βιωσιμότητά τους. Συνολικά, το συνέδριο επιβεβαίωσε ότι η Ελλάδα διαθέτει σημαντική τεχνογνωσία και ένα ιδιαίτερα ενεργό οικοσύστημα κυβερνοασφάλειας. Χρειάζονται, ωστόσο, περισσότερες επενδύσεις, εκπαίδευση τόσο των διοικήσεων όσο και του ανθρώπινου δυναμικού, καθώς και καλύτερος συντονισμός μεταξύ πολιτείας, επιχειρήσεων και ακαδημαϊκής κοινότητας. Ιδιαίτερη προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στην ασφάλεια των βιομηχανικών συστημάτων, καθώς μια κυβερνοεπίθεση μπορεί να διακόψει την παραγωγή και τις εξαγωγές μιας επιχείρησης.
ΕΡ: Η επιστροφή Ελλήνων επιστημόνων που εργάζονται στο εξωτερικό θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιμετώπιση της έλλειψης προσωπικού; Τι πρέπει να γίνει προς αυτή την κατεύθυνση;
ΑΠ: Η επιστροφή εξειδικευμένων επιστημόνων θα μπορούσε ασφαλώς να βοηθήσει, αλλά δεν θεωρώ ότι μπορεί από μόνη της να καλύψει τις ανάγκες της χώρας. Οι επαγγελματίες που αποκτούν υψηλή εξειδίκευση και σημαντική εμπειρία στην κυβερνοασφάλεια συχνά επιλέγουν να εργαστούν στο εξωτερικό, καθώς οι αμοιβές είναι υψηλότερες σε σχέση με εκείνες που προσφέρονται στην Ελλάδα. Πρέπει, όμως, να λάβουμε υπόψη ότι η έλλειψη προσωπικού είναι παγκόσμια. Δεν υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός διαθέσιμων Ελλήνων επιστημόνων στο εξωτερικό που θα μπορούσε απλώς να επιστρέψει και να καλύψει όλες τις κενές θέσεις. Γι’ αυτό θεωρώ ότι πρέπει να δώσουμε μεγαλύτερη έμφαση στη μετεκπαίδευση ανθρώπων που διαθέτουν ήδη ένα ισχυρό επιστημονικό ή τεχνολογικό υπόβαθρο. Απόφοιτοι πολυτεχνικών σχολών, μαθηματικών τμημάτων και άλλων θετικών επιστημών μπορούν, μέσα από κατάλληλα προγράμματα εξειδίκευσης, να αποκτήσουν τις δεξιότητες που απαιτούνται για να εργαστούν στην κυβερνοασφάλεια. Η αξιοποίηση αυτού του ανθρώπινου δυναμικού μπορεί να αποτελέσει μια ουσιαστική απάντηση στο πρόβλημα της στελέχωσης, όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για άλλες χώρες.
ΕΡ: Αν μπορούσατε να αλλάξετε άμεσα τρία πράγματα στην Ελλάδα για να μειώσετε τον κίνδυνο μιας μεγάλης κυβερνοεπίθεσης, ποια θα ήταν; Και πόσο χρόνο έχουμε στη διάθεσή μας για να καλύψουμε τις σημερινές αδυναμίες;
ΑΠ: Οι παρεμβάσεις αυτές θα έπρεπε να έχουν ξεκινήσει ήδη. Πρώτη προτεραιότητα είναι η καλλιέργεια κουλτούρας κυβερνοασφάλειας από τη σχολική ηλικία, ώστε οι πολίτες να γνωρίζουν πώς να προστατεύουν τις ψηφιακές συσκευές και τα προσωπικά τους δεδομένα. Δεύτερη προτεραιότητα είναι η περαιτέρω θωράκιση των κρίσιμων υποδομών με ενιαίο σχεδιασμό, καθώς η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες και οι μεταφορές είναι αλληλοεξαρτώμενες. Παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί, απαιτείται συνολική προστασία και συντονισμός. Τρίτη προτεραιότητα είναι η αλλαγή νοοτροπίας στις επιχειρήσεις. Η κυβερνοασφάλεια δεν αποτελεί μόνο τεχνικό ζήτημα, αλλά προϋπόθεση για την απρόσκοπτη λειτουργία τους. Καμία επιχείρηση δεν μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο μιας επίθεσης. Το ζητούμενο είναι να διαθέτει την κατάλληλη προετοιμασία ώστε, ακόμη κι αν δεχθεί επίθεση, να μπορεί να περιορίσει τις συνέπειες, να ανακάμψει γρήγορα και να συνεχίσει τη λειτουργία της.