Παιδιά χωρίς σπίτι σε κρεβάτια νοσοκομείων: «Το νοσοκομείο δεν μπορεί να γίνει χώρος φύλαξης»
Ένα παιδί βρίσκεται σε κίνδυνο. Πρέπει να απομακρυνθεί από το περιβάλλον του και να προστατευθεί άμεσα. Πού πηγαίνει όταν δεν υπάρχει διαθέσιμη κοινωνική δομή; Πολύ συχνά, η απάντηση είναι σκληρή: σε ένα νοσοκομείο.
- Όχι επειδή είναι άρρωστο.
- Όχι επειδή χρειάζεται θεραπεία.
- Αλλά επειδή το σύστημα δεν έχει βρει ακόμη πού αλλού μπορεί να το προστατεύσει.
Ακριβώς αυτή την πραγματικότητα φέρνουν ξανά στο προσκήνιο η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία και η Παιδοψυχιατρική Εταιρεία Ελλάδος – Ένωση Ψυχιάτρων Παιδιών & Εφήβων, ζητώντας άμεση αλλαγή πολιτικής για τα παιδιά και τους εφήβους που παραμένουν σε Γενικά και Παιδιατρικά Νοσοκομεία για κοινωνικούς λόγους.
Και το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο. Ήδη από το 2018, το ίδιο το Υπουργείο Υγείας αναγνώριζε επισήμως περιπτώσεις παιδιών που μεταφέρονταν με εισαγγελική εντολή στο Νοσοκομείο Παίδων για τις απαραίτητες εξετάσεις και στη συνέχεια παρέμεναν εκεί, παρότι δεν συνέτρεχε ιατρικός λόγος, εξαιτίας της έλλειψης διαθέσιμων θέσεων σε δομές φιλοξενίας.
Μια «προσωρινή» λύση που μπορεί να κρατήσει μήνες
Οι δύο επιστημονικές εταιρείες περιγράφουν χωρίς περιστροφές την καρδιά του προβλήματος: «Η σοβαρή έλλειψη κοινωνικών δομών αντιμετωπίζεται εδώ και χρόνια ευκαιριακά με την εύκολη επιλογή τοποθέτησης παιδιών, με εισαγγελική εντολή, σε Γενικά Νοσοκομεία».
Μόνο που το προσωρινό, όπως επισημαίνουν, μπορεί να πάψει πολύ γρήγορα να είναι προσωρινό: «Η λύση της νοσηλείας αυτής, αν και θεωρείται πρόσκαιρη, μετατρέπεται πολύ συχνά σε μακροχρόνια, συχνά τραυματική, παραμονή πολλών μηνών».
Η επίσημη Πολιτεία έχει αναγνωρίσει εδώ και χρόνια τη χρονιότητα του ζητήματος. Τον Απρίλιο του 2019, το Υπουργείο Υγείας έκανε λόγο για «χρονίζον πρόβλημα» παιδιών που παρέμεναν στο Νοσοκομείο Παίδων «Αγία Σοφία» με εισαγγελική εντολή και είχε ανακοινώσει τη δημιουργία δύο ξενώνων εφήβων ως μέρος της προσπάθειας αντιμετώπισής του.
«Το Νοσοκομείο δεν οφείλει ούτε μπορεί να μετασχηματίζεται σε χώρο φιλοξενίας»
Σύμφωνα με την ανακοίνωση, ως λόγος για την αρχική παραμονή των παιδιών προβάλλεται η ανάγκη παιδιατρικής ή παιδοψυχιατρικής αξιολόγησης.
Οι δύο εταιρείες, όμως, αντιτείνουν ότι αυτές οι αξιολογήσεις μπορούν να πραγματοποιηθούν και χωρίς νοσηλεία: «Το πρόσχημα είναι η παιδιατρική και η παιδοψυχιατρική αξιολόγηση, οι οποίες όμως ούτως ή άλλως μπορούν να γίνουν και σε εξωτερική βάση».
Και αμέσως μετά διατυπώνουν την κεντρική τους θέση: «Το Νοσοκομείο είναι πρωταρχικά χώρος ιατρικής φροντίδας και δεν οφείλει ούτε μπορεί να μετασχηματίζεται σε χώρο φιλοξενίας και φύλαξης παιδιών για κοινωνικούς σκοπούς».
Δεν πρόκειται απλώς για μια συζήτηση γύρω από το πού πρέπει να κοιμάται ένα παιδί. Πρόκειται για το τι περιβάλλον χρειάζεται ένα παιδί που ενδέχεται ήδη να έχει βιώσει παραμέληση, βία, εγκατάλειψη ή σοβαρή οικογενειακή αποσταθεροποίηση.
Το παιδί περιμένει αλλά κανείς δεν του λέει μέχρι πότε
Οι δύο επιστημονικές εταιρείες προειδοποιούν ότι η παρατεταμένη παραμονή μέσα σε ένα νοσοκομείο συνοδεύεται από κινδύνους που υπερβαίνουν κατά πολύ την έκθεση σε ένα περιβάλλον ασθενών: «Εκτός από τους προφανείς βιολογικούς κινδύνους, τη μειωμένη προσωπική ασφάλεια και τον αυξημένο κίνδυνο ατυχημάτων, τα παιδιά αυτά εκτίθενται σε πολλαπλούς συναισθηματικούς κινδύνους».
Και περιγράφουν έναν κόσμο αβεβαιότητας για το παιδί: «Ασαφή μηνύματα σχετικά με το μέλλον τους, έλλειψη προοπτικής, εναλλαγή προσώπων φροντίδας, αιφνίδια ένταξη σ’ ένα ανοίκειο περιβάλλον και επανάληψη τραυματικών συμπεριφορών, χωρίς δυνατότητα οριοθέτησης».
Πρόκειται, όπως τονίζουν, για συμπεριφορές που εμφανίζονται ιδιαίτερα συχνά σε παιδιά με ανεπαρκές κοινωνικό ή οικογενειακό περιβάλλον και οι οποίες είναι εξαιρετικά δύσκολο να αντιμετωπιστούν μέσα στο σύνθετο και εξ ορισμού θεραπευτικό περιβάλλον ενός Γενικού Νοσοκομείου.
Από τα παιδιά στους 16χρονους και 17χρονους
Η ανακοίνωση, όμως, προχωρά ένα βήμα παραπέρα και καταγγέλλει ότι η πρακτική δεν περιορίζεται πλέον στα παιδιατρικά νοσοκομεία: «Δυστυχώς, αντί να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα της μακροχρόνιας διαμονής δεκάδων παιδιών στα παιδιατρικά νοσοκομεία, η εισαγγελική παρέμβαση για νοσηλεία σε νοσοκομείο για κοινωνικούς λόγους επεκτάθηκε και σε εφήβους 16-18 ετών να νοσηλεύονται χωρίς ιατρική ή ψυχιατρική ένδειξη σε γενικά νοσοκομεία ενηλίκων».
Το ζήτημα της κατάλληλης ψυχιατρικής φροντίδας των εφήβων έχει απασχολήσει θεσμικά και το Υπουργείο Υγείας. Η Ειδική Επιτροπή Ελέγχου Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές έχει επισημάνει ότι οι συνθήκες ακούσιας νοσηλείας πρέπει να εξυπηρετούν τις ανάγκες της θεραπείας και ότι σε όλη τη διάρκειά της πρέπει να γίνεται σεβαστή η προσωπικότητα του ασθενούς.
Η λύση δεν είναι άλλο ένα νοσοκομειακό κρεβάτι
Για τις δύο επιστημονικές εταιρείες, η απάντηση βρίσκεται έξω από το νοσοκομείο: σε ένα οργανωμένο και λειτουργικό σύστημα κοινωνικής και κοινοτικής φροντίδας: «Θεωρούμε επιβεβλημένη την άμεση αλλαγή αυτής της αδιέξοδης πορείας με την ανάπτυξη του ολοκληρωμένου δικτύου των Κοινωνικών Υπηρεσιών και τη διασύνδεσή τους με Κοινοτικές Υπηρεσίες Παιδιατρικής και Παιδοψυχιατρικής φροντίδας».
Ζητούν παράλληλα: «Την άμεση πρόσβαση των παιδιών και των εφήβων σε Κοινωνικές Υπηρεσίες, χωρίς απαραίτητα την προηγούμενη νοσηλεία τους σε Παιδιατρικά Νοσοκομεία και την ολοκλήρωση των αναγκαίων Διαγνωστικών Παιδιατρικών και Παιδοψυχιατρικών Αξιολογήσεων σε εξωτερική βάση».
Υπάρχει ήδη κρατικός μηχανισμός παιδικής προστασίας. Το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης – ΕΚΚΑ λειτουργεί, μεταξύ άλλων, την Εθνική Γραμμή Παιδικής Προστασίας 1107, ενώ το θεσμικό πλαίσιο προβλέπει Εθνικό Σύστημα Καταγραφής και Παρακολούθησης αναφορών κακοποίησης ανηλίκων.
Το ΕΚΚΑ διατηρεί επίσης μηχανισμό καταγραφής της δυναμικότητας και της διαθεσιμότητας κλινών σε δομές φιλοξενίας παιδικής προστασίας στην Αττική, στον οποίο αποτυπώνονται τόσο οι διαθέσιμες θέσεις όσο και παιδιά των οποίων η φιλοξενία έχει εγκριθεί αλλά παραμένουν σε αναμονή για εισαγωγή.
Πρώτα η οικογένεια – και όταν αυτό δεν γίνεται, ένα ασφαλές οικογενειακό πλαίσιο
Η ανακοίνωση βάζει ακόμη μία κρίσιμη παράμετρο: η απομάκρυνση ενός παιδιού από την οικογένειά του δεν μπορεί να αποτελεί αυτόματη λύση: «Η τοποθέτηση ενός παιδιού σε πλαίσιο Κοινωνικής φροντίδας πρέπει να προτείνεται μόνο σε ειδικές περιπτώσεις και όχι μαζικά, αφού αποτύχουν όλες οι προσπάθειες διατήρησης των δεσμών φροντίδας μέσα σε μια οικογένεια, συμπεριλαμβανομένης της υποστήριξης της οικογένειας αυτής από Κοινοτικές Παιδοψυχιατρικές Υπηρεσίες».
Όταν, όμως, η υποστήριξη του άμεσου οικογενειακού πλαισίου φτάνει σε αδιέξοδο, οι επιστημονικές εταιρείες προτείνουν συγκεκριμένες εναλλακτικές: «Μπορεί να ενισχυθεί ο θεσμός των ανάδοχων οικογενειών άμεσης φροντίδας, καθώς και η παραμονή 2-4 παιδιών σε διαμερίσματα φιλοξενίας».
Aυτή η κατεύθυνση δεν αποτελεί μόνο πρόταση των επιστημονικών εταιρειών. Η επίσημη Πύλη Οικογενειακής Πολιτικής για την επείγουσα αναδοχή αναφέρει ότι ο θεσμός δημιουργήθηκε ακριβώς για την άμεση προστασία βρεφών και παιδιών που εγκαταλείπονται ή παραμένουν σε νοσοκομεία κατόπιν εισαγγελικής εντολής χωρίς να αντιμετωπίζουν πρόβλημα υγείας. Στόχος είναι η τοποθέτησή τους, όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις, σε ασφαλές οικογενειακό περιβάλλον για σύντομο χρονικό διάστημα.
Να φτάσουμε στο παιδί πριν χρειαστεί να «σωθεί» από το σπίτι του
Το επόμενο βήμα, σύμφωνα με τους ψυχιάτρους και παιδοψυχιάτρους, πρέπει να γίνει ακόμη νωρίτερα: «Ιδιαίτερη έμφαση οφείλει να δίδεται σε προγράμματα πρόληψης φαινομένων ενδοοικογενειακής βίας ή παραμέλησης».
Η λογική είναι καθαρή: ένα αποτελεσματικό σύστημα παιδικής προστασίας δεν πρέπει να ενεργοποιείται μόνο όταν το παιδί έχει ήδη φτάσει στο νοσοκομείο.
Χρειάζεται να μπορεί να αναγνωρίζει τον κίνδυνο, να στηρίζει την οικογένεια, να κινητοποιεί κοινωνικές και ψυχικής υγείας υπηρεσίες και, όταν η παραμονή στο σπίτι δεν είναι ασφαλής, να εξασφαλίζει εγκαίρως ένα κατάλληλο προστατευτικό πλαίσιο.
«Πραγματική παιδική προστασία» – όχι ένα κρεβάτι μέχρι νεωτέρας
Η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία και η Παιδοψυχιατρική Εταιρεία Ελλάδος καταλήγουν ζητώντας κάτι πολύ μεγαλύτερο από την αποσυμφόρηση των παιδιατρικών νοσοκομείων: «Ουσιαστικά το παραπάνω θέμα επιβάλλει τον ανασχεδιασμό και τη ρεαλιστική υλοποίηση ενός προγράμματος πραγματικής παιδικής προστασίας με μοναδικό γνώμονα τα δικαιώματα των παιδιών και των εφήβων και την ενίσχυση των κοινωνικών δομών και των υπηρεσιών ψυχικής υγείας παιδιών/εφήβων/οικογένειας».
Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι σε ποιον θάλαμο θα βρεθεί ένα παιδί απόψε: είναι ποιος θα του προσφέρει αύριο ένα σταθερό, ασφαλές περιβάλλον.
Ένα παιδί που χρειάζεται προστασία δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε ασθενή για να τη βρει. Και ένα νοσοκομειακό κρεβάτι δεν μπορεί να γίνει η απάντηση στην απουσία ενός πραγματικού συστήματος παιδικής προστασίας.