Όταν πονάτε… βρίστε! Το ξέσπασμα προσφέρει ανακούφιση και εξηγείται επιστημονικά

Χτυπάς το δάχτυλο του ποδιού σου στη γωνία του κρεβατιού και πριν καν ο εγκέφαλος προλάβει να καταγράψει τον πόνο, οι βρισιές εκρήγνυνται από το στόμα σου. Κοφτές, δυνατές και, περιέργως, ανακουφιστικές.

Μακριά από το να είναι απλώς μια κακή συνήθεια ή έλλειψη τρόπων, η βρισιά είναι ένα αντανακλαστικό βαθιά ριζωμένο στη δομή του ανθρώπινου σώματος. Ενεργοποιεί δίκτυα του εγκεφάλου και του αυτόνομου νευρικού συστήματος που εξελίχθηκαν για να μας βοηθούν να αντέχουμε τον πόνο και το σοκ.

Σύμφωνα με το Science Alert, έρευνες δείχνουν ότι μια βρισιά – την κατάλληλη στιγμή – μπορεί να μειώσει την αίσθηση του πόνου, να ρυθμίσει την καρδιά και να βοηθήσει το σώμα να ανακάμψει από το στρες. Το περιστασιακό ξέσπασμα είναι ένα προστατευτικό αντανακλαστικό που κουβαλάμε μέσα μας.

Κάτι πολύ περισσότερο από «κακή γλώσσα»

Η παρόρμηση να βρίσουμε ξεκινά πολύ πιο κάτω από το επίπεδο της συνειδητής ομιλίας. Η καθημερινή γλώσσα γεννιέται κυρίως στον εγκεφαλικό φλοιό, εκεί όπου οι σκέψεις μετατρέπονται σε λέξεις. Οι βρισιές, όμως, ενεργοποιούν ένα πολύ παλαιότερο σύστημα: το λιμβικό σύστημα, που ρυθμίζει το συναίσθημα, τη μνήμη και τις αντιδράσεις επιβίωσης.

Σημαντικά μέρη του λιμβικού συστήματος είναι η αμυγδαλή, που λειτουργεί σαν συναγερμός συναισθημάτων, και τα βασικά γάγγλια, μια ομάδα δομών που ελέγχουν την κίνηση και την αυτόματη συμπεριφορά, μαζί και τις ενστικτώδεις φωνητικές αντιδράσεις.

Αυτές οι περιοχές στέλνουν ταχύτατα σήματα μέσω του εγκεφαλικού στελέχους, πριν προλάβει να αντιδράσει το «σκεπτόμενο» μέρος του εγκεφάλου. Γι’ αυτό οι λέξεις βγαίνουν τόσο γρήγορα. Είναι κομμάτι ενός αρχέγονου αντανακλαστικού που προετοιμάζει το σώμα για άμεση αντίδραση σε ξαφνικό πόνο ή απειλή.

Ο απίστευτος μηχανισμός του πόνου

Το ξέσπασμα ενεργοποιεί το αυτόνομο νευρικό σύστημα. Ο καρδιακός ρυθμός και η αρτηριακή πίεση ανεβαίνουν προσωρινά, όπως και η εγρήγορση. Οι μύες σφίγγουν, καθώς ο κινητικός φλοιός και τα νευρικά μονοπάτια της σπονδυλικής στήλης προετοιμάζουν τα άκρα για δράση. Είναι ένα αντανακλαστικό «σφίξιμο» που βοηθά το σώμα στο πλαίσιο του μηχανισμού «μάχης ή φυγής».

Έπειτα συμμετέχει και η φωνή. Ένα απότομο σφίξιμο του διαφράγματος και των μεσοπλεύριων μυών σπρώχνει τον αέρα μέσα από τον λάρυγγα σε μια εκρηκτική εκπνοή. Ακόμη και το δέρμα αντιδρά. Οι ιδρωτοποιοί αδένες ενεργοποιούνται και εμφανίζονται μικρές ηλεκτρικές αλλαγές, με σταγονίδια υγρασίας που μαρτυρούν το συναισθηματικό αποτύπωμα του σώματος.

Βαθιά μέσα στον εγκέφαλο, η υπόφυση και μια περιοχή του μέσου εγκεφάλου απελευθερώνουν βήτα-ενδορφίνες και εγκεφαλίνες, τα φυσικά παυσίπονα του οργανισμού. Αυτές οι ουσίες μειώνουν τον πόνο και δημιουργούν ένα ήπιο αίσθημα ανακούφισης. Έτσι, η γλώσσα μετατρέπεται σε σωματική πράξη, κινητοποιώντας αναπνοή, μύες και αίμα, πριν το σώμα επιστρέψει σταδιακά στην ηρεμία. Αυτή η συντονισμένη αντίδραση, από τον εγκέφαλο στους μύες και το δέρμα, εξηγεί γιατί μια κοφτή βρισιά μπορεί να μοιάζει ταυτόχρονα ενστικτώδης και ικανοποιητική.

Πώς οι βρισιές μειώνουν τον πόνο

Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι οι βρισιές μπορούν πράγματι να αλλάξουν το πόσο πόνο αντέχει κανείς. Μια ανασκόπηση του 2024 εξέτασε μελέτες για την αναλγητική επίδραση της βωμολοχίας και βρήκε σταθερά στοιχεία ότι όσοι επαναλάμβαναν βρισιές κρατούσαν τα χέρια τους σε παγωμένο νερό για πολύ περισσότερο χρόνο από εκείνους που έλεγαν ουδέτερες λέξεις.

Μια άλλη μελέτη του ίδιου έτους έδειξε ότι οι βρισιές μπορούν να αυξήσουν και τη σωματική δύναμη σε ορισμένες δοκιμασίες, ενισχύοντας την ιδέα ότι η αντίδραση του σώματος είναι πραγματική και όχι απλώς ψυχολογική.

Αυτό υποδηλώνει ότι η αντανακλαστική φωνητική έκρηξη με βρισιές ενεργοποιεί κάτι παραπάνω από μια συναισθηματική εκτόνωση. Αυτό που παραμένει λιγότερο ξεκάθαρο είναι η ακριβής διαδρομή αυτής της επίδρασης. Είναι καθαρά σωματική ή εν μέρει ψυχολογική, με λιγότερη αυτοσυνειδησία, περισσότερη αυτοπεποίθηση ή απλή απόσπαση από τον πόνο; Σημαντικό είναι ότι το αποτέλεσμα φαίνεται πιο ισχυρό σε άτομα που δεν βρίζουν συστηματικά, κάτι που δείχνει ότι η στιγμιαία διαφοροποίηση και το συναισθηματικό φορτίο παίζουν βασικό ρόλο.

Οι βρισιές βοηθούν επίσης το σώμα να ανακάμψει από αιφνίδιο στρες. Όταν σοκαριζόμαστε ή τραυματιζόμαστε, ο υποθάλαμος και η υπόφυση απελευθερώνουν αδρεναλίνη και κορτιζόλη στο αίμα, προετοιμάζοντας τον οργανισμό για αντίδραση. Αν αυτή η ενεργειακή έκρηξη δεν εκτονωθεί, το νευρικό σύστημα μπορεί να παραμείνει σε κατάσταση υπερδιέγερσης, κάτι που συνδέεται με άγχος, προβλήματα ύπνου, εξασθενημένη άμυνα και επιπλέον καταπόνηση της καρδιάς.

Μελέτες στη μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού, δηλαδή τις μικρές διαφορές ανάμεσα στους χτύπους που ελέγχονται από το πνευμονογαστρικό νεύρο, δείχνουν ότι οι βρισιές μπορεί να προκαλούν μια σύντομη άνοδο του στρες και έπειτα ταχύτερη επιστροφή στην ηρεμία. Αυτή η γρήγορη αποκατάσταση βοηθά το σώμα να χαλαρώσει πιο άμεσα απ’ ό,τι αν κρατούσες τις λέξεις μέσα σου.

Ανατομικά, οι βρισιές ανήκουν σε μια ομάδα αντανακλαστικών φωνητικών πράξεων, μαζί με το λαχάνιασμα, το γέλιο και την κραυγή, που έχουν διαμορφωθεί από αρχαία νευρωνικά κυκλώματα. Και άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά βγάζουν κοφτές κραυγές όταν πονάνε ή απειλούνται, ενεργοποιώντας τις ίδιες περιοχές του μέσου εγκεφάλου που ενεργοποιούνται όταν βρίζει ο άνθρωπος.

Αυτό το συναισθηματικό φορτίο είναι που δίνει στη βωμολοχία τη δύναμή της. Η βρισιά γεφυρώνει το μυαλό με το σώμα, δίνοντας μορφή και ήχο σε μια σωματική εμπειρία. Όταν απελευθερώνεται τη σωστή στιγμή, είναι το ίδιο το νευρικό σύστημα που μιλά. Ένα πρωτόγονο, προστατευτικό αντανακλαστικό που διατηρήθηκε με την εξέλιξη.