Από το Βυζάντιο στους σουλτάνους: Η Κωνσταντινούπολη κατακτά το Λονδίνο με μια θεαματική έκθεση του V&A
Η μεγάλη έκθεση του V&A για την Κωνσταντινούπολη διασχίζει δεκαέξι αιώνες ιστορίας, από τη Νέα Ρώμη του Κωνσταντίνου έως την πρωτεύουσα των σουλτάνων, αναζητώντας μέσα σε ψηφιδωτά, μετάξια, εικόνες και καθημερινές πολυτέλειες όσα συνέδεσαν τους διαδοχικούς κόσμους της.
Στο πορτρέτο που ζωγράφισε ο Τζεντίλε Μπελίνι το 1480, ο Μωάμεθ Β΄ εμφανίζεται με λευκό τουρμπάνι, κόκκινο ένδυμα και γούνα, το πρόσωπό του στραμμένο ελαφρά στο πλάι, το βλέμμα χαμηλωμένο. Η λεπτή, καμπύλη μύτη και το συγκρατημένο στόμα προσδίδουν στον Πορθητή μια σχεδόν εύθραυστη ανθρώπινη παρουσία, καθώς ο Βενετός ζωγράφος πλησιάζει αρκετά ώστε να καταγράψει τη φυσιογνωμία του ανθρώπου που είχε καταλάβει την Κωνσταντινούπολη είκοσι επτά χρόνια νωρίτερα.
Η συνάντησή τους περιέχει ήδη ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα της μεγάλης έκθεσης που μόλις άνοιξε στο Victoria and Albert Museum του Λονδίνου: πώς διαμορφώνεται ο πολιτισμός μιας αυτοκρατορίας μέσα από τις συναντήσεις της με άλλες παραδόσεις, μέσα από όσα θαυμάζει, υιοθετεί και μετασχηματίζει;
Η έκθεση «Constantinople to Istanbul: One City, Two Empires», που εγκαινιάστηκε στις 7 Νοεμβρίου και θα διαρκέσει έως τις 9 Μαΐου 2027, συγκεντρώνει περισσότερα από διακόσια αντικείμενα για να αφηγηθεί την ιστορία της πόλης από το 330 έως το 1922. Στις αίθουσές της συναντώνται η βυζαντινή και η οθωμανική τέχνη, τις οποίες τα μουσεία συνήθως τοποθετούν σε διαφορετικά τμήματα, ακολουθώντας διαχωρισμούς θρησκείας, γεωγραφίας και επιστημονικής ειδίκευσης. Εδώ, η ίδια η πόλη γίνεται ο τόπος συνάντησής τους, επιτρέποντας να φανούν τόσο οι βαθιές διαφορές όσο και οι λιγότερο ευδιάκριτες συγγένειες.
Η επιλογή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον Έλληνα θεατή, που προσεγγίζει την Κωνσταντινούπολη με ένα ήδη πυκνό φορτίο γνώσης, συναισθήματος και κληρονομημένων εικόνων. Η Πόλη της ιστορίας, της οικογενειακής μνήμης, των σχολικών αφηγήσεων και της απώλειας συναντά εδώ μια πρωτεύουσα εργαστηρίων, εμπορίου, τελετουργιών και απολαύσεων, όπου η εξουσία χρειαζόταν διαρκώς να γίνεται ορατή, είτε μέσα από έναν θόλο είτε μέσα από την ύφανση ενός ενδύματος.
Αυτή η μετατόπιση προς την υλική ζωή προσφέρει και τη δυνατότητα μιας πιο απαιτητικής ανάγνωσης: να κοιτάξουμε την πόλη πέρα από τη μεγάλη ημερομηνία που χωρίζει τις δύο αυτοκρατορίες, χωρίς να υποτιμήσουμε τη βία και το ιστορικό βάρος της.
Η πρωτεύουσα που έπρεπε να εντυπωσιάζει
Η αφήγηση αρχίζει με την επανίδρυση της πόλης από τον Κωνσταντίνο και με όσα επέτρεψαν στη νέα πρωτεύουσα να αποκτήσει διάρκεια: τη στρατηγική θέση, την υδροδότηση, τις οχυρώσεις, αλλά και την προσεκτική συγκρότηση της δημόσιας εικόνας της. Αρχαία έργα μεταφέρονταν για να στολίσουν τους χώρους της, προσφέροντας στη Νέα Ρώμη το κύρος ενός παρελθόντος το οποίο η ίδια διεκδικούσε ως κληρονομιά.
Ένα θραύσμα από τον Τρίποδα των Πλαταιών, τη γνωστή Στήλη των Όφεων που βρισκόταν στους Δελφούς, φέρνει μέσα στην έκθεση αυτήν ακριβώς την πολιτική της μεταφοράς. Το έργο που είχε συνδεθεί με τη νίκη των Ελλήνων κατά των Περσών εντάχθηκε σε ένα άλλο περιβάλλον εξουσίας, στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης, όπου τα πλήθη παρακολουθούσαν αρματοδρομίες και η αυτοκρατορική παρουσία αποκτούσε τη θεατρικότητα που απαιτούσε η δημόσια ζωή.
Ανάμεσα στα εκθέματα βρίσκονται σπαράγματα των ψηφιδωτών του Μεγάλου Παλατίου, ελεφαντοστέινα ανάγλυφα, κοσμήματα και χειρόγραφα, τεκμήρια μιας κοινωνίας που επένδυε τεράστια γνώση και εργασία στην κατασκευή της λαμπρότητας. Η πολυτέλεια είχε πολιτική λειτουργία, καθώς έκανε αισθητή την απόσταση ανάμεσα στον ηγεμόνα και στους υπηκόους του και προσέδιδε υλική υπόσταση στην αξίωσή του να βρίσκεται πλησιέστερα στο θείο.
Ωστόσο, η βυζαντινή παραγωγή επιφυλάσσει και εικόνες που δυσκολεύουν τη στερεοτυπική ταύτισή της με την αυστηρή θρησκευτικότητα. Το περίφημο κιβωτίδιο του Βερόλι, έργο ελεφαντουργίας του 10ου αιώνα, είναι διακοσμημένο με σκηνές από την ελληνορωμαϊκή μυθολογία. Στα μικρά του ανάγλυφα επιβιώνει μια οικειότητα με την αρχαιότητα, η οποία συνυπάρχει με τον χριστιανικό κόσμο που το παρήγαγε. Η παλαιότερη παράδοση εξακολουθούσε να προσφέρει μορφές, ιστορίες και τρόπους απόλαυσης της εικόνας.
Δίπλα σε αυτήν την κοσμική δεξιοτεχνία, το εικονογραφημένο Τυπικό της Μονής της Θεοτόκου Βεβαίας Ελπίδος, του 14ου αιώνα, δάνειο του Lincoln College της Οξφόρδης που παρουσιάζεται στο κοινό για πρώτη φορά έπειτα από περισσότερα από εξήντα χρόνια, ανοίγει μια άλλη πρόσβαση στη βυζαντινή κοινωνία: στους κανόνες της μοναστικής ζωής, στη γυναικεία ευσέβεια, στην επιθυμία μιας οικογένειας να διατηρήσει τη μνήμη της.
Το Μπενάκη και οι διαδρομές ενός μεταξιού
Σε αυτόν τον διάλογο, η συμμετοχή του Μουσείου Μπενάκη έχει ουσιαστικό ερμηνευτικό βάρος. Tα 15 έργα που ταξίδεψαν στο Λονδίνο καλύπτουν διαφορετικές περιόδους και χρήσεις, από τη βυζαντινή χρυσοχοΐα έως τα οθωμανικά κεραμικά και τα πολύτιμα υφάσματα. Ανάμεσά τους βρίσκονται δύο χρυσά βραχιόλια του 6ου αιώνα, σπαράγματα εικόνων από τη Μονή Λιβός και ένα φόρεμα της Θάσου, για το οποίο επαναχρησιμοποιήθηκε οθωμανικό μετάξι της Προύσας. Η μετατροπή του υφάσματος σε ένδυμα καταγράφεται το 1775, διασώζοντας μια μικρή, συγκεκριμένη ιστορία για το πώς η αξία ενός υλικού παρατείνει τη ζωή του μέσα από νέες χρήσεις.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει ο αρχιερατικός σάκκος του μητροπολίτη Νικομηδείας Νεοφύτου, ο οποίος αφιερώθηκε το 1629 στη Μονή Τιμίου Προδρόμου των Σερρών. Κατασκευασμένος από εξαιρετικά πολυτελές οθωμανικό μετάξι, υφασμένο με χρυσά και ασημένια νήματα στην Προύσα ή στην Κωνσταντινούπολη, φέρει διακοσμητικές επιρροές από την Κίνα. Στο ίδιο άμφιο συναντώνται η ορθόδοξη λατρεία, η οθωμανική υφαντουργία και ένα διακοσμητικό λεξιλόγιο που είχε διανύσει πολύ μεγαλύτερες αποστάσεις.

Ο επιμελητής Τιμ Στάνλεϊ επιλέγει ακριβώς αυτό το αντικείμενο, γράφοντας στο περιοδικό Cornucopia και στον κατάλογο της έκθεσης του V&Α, για να εξηγήσει πόσο σύνθετη μπορεί να είναι η συνέχεια ανάμεσα στις δύο περιόδους. Το ύφασμα ανήκει στην πολυτελή οθωμανική παραγωγή, ενώ η μορφή του αρχιερατικού ενδύματος συνδέεται με τη βυζαντινή αυτοκρατορική ενδυμασία, την οποία υιοθέτησαν οι επίσκοποι ως ένδειξη του κύρους τους. Προτείνει μάλιστα, ως πιθανή ερμηνεία, ότι το πολύτιμο μετάξι μπορεί να είχε δοθεί σε ορθόδοξο υπήκοο ως τιμητικό δώρο κατά τη διάρκεια ακρόασης από τον σουλτάνο.
Ένα τέτοιο αντικείμενο απαιτεί να σταθούμε λίγο περισσότερο μπροστά του. Η ταυτότητά του προκύπτει από την ύλη, τη μορφή, τη χρήση και τις διαδοχικές σχέσεις εξουσίας που το περιβάλλουν. Η ιστορία του διατηρεί τις αποστάσεις ανάμεσα στους κόσμους που το διαμόρφωσαν, ενώ συγχρόνως αποκαλύπτει πόσο στενά μπορούσαν να συνδέονται στην πράξη.

Το βαθύχρωμο βελούδινο κάλυμμα της Προύσας από τις συλλογές του Μπενάκη, που ξεχωρίζει επίσης. Τα πολύτιμα υφάσματα συμμετείχαν στις τελετουργίες της αυλής, στην εμφάνιση των ανθρώπων της και στον στολισμό των αλόγων των πομπών. Ολόκληρη η πόλη μπορούσε να γίνει θεατής μιας κινητής επίδειξης αυτοκρατορικής ισχύος.
Η γοητεία και η πολιτική του μεγαλείου
Μετά την Άλωση, η οθωμανική πρωτεύουσα συγκροτεί τη δική της καλλιτεχνική γλώσσα, επενδύοντας στην αρχιτεκτονική, στα μετάξια, στα κεραμικά, στην καλλιγραφία και στις πολύτιμες ύλες. Η Αγία Σοφία, μετατρεπόμενη σε τέμενος, παραμένει καθοριστική παρουσία στον ορίζοντα της πόλης και στην αρχιτεκτονική φαντασία των νέων ηγεμόνων της.
Το πορτρέτο του Μωάμεθ Β΄ από τον Μπελίνι, δάνειο της National Gallery, συμπυκνώνει την πολιτισμική περιέργεια της αυλής, ενώ ένα χρυσοΰφαντο καφτάνι του 16ου αιώνα από το Τοπ Καπί αποκαλύπτει τη δύναμη του ενδύματος να κατασκευάζει την εικόνα του ηγεμόνα. Η λάμψη του υλικού αποτελούσε μέρος της εμπειρίας της εξουσίας, με τρόπο άμεσο και σωματικό για όποιον βρισκόταν απέναντί του.

Η πρώτη κριτική υποδοχή της έκθεσης υπήρξε ενθουσιώδης. Ο Τζόναθαν Τζόουνς στον Guardian γράφει για ένα «πολυτελές ταξίδι στο Βυζάντιο μέσω της Ιστανμπούλ», περιγράφοντας την επιθυμία του να ξανακάνει ολόκληρη τη διαδρομή μόλις την ολοκλήρωσε. Ο θαυμασμός είναι εύλογος απέναντι στη συγκέντρωση τόσο σπάνιων έργων, δημιουργεί όμως και μια ενδιαφέρουσα δυσκολία για κάθε έκθεση αυτοκρατορικής τέχνης: η ομορφιά των αντικειμένων μπορεί εύκολα να απορροφήσει την προσοχή που χρειάζονται οι συνθήκες παραγωγής και χρήσης τους.
Πίσω από ένα καφτάνι υπάρχουν εργαστήρια, πρώτες ύλες, εμπορικοί δρόμοι και ιεραρχίες· πίσω από μια λαμπρή πομπή, ένας προσεκτικά οργανωμένος τρόπος να βλέπει ο πληθυσμός τον ηγεμόνα του. Η αισθητική απόλαυση γίνεται βαθύτερη όταν χωρά και αυτήν τη γνώση, όταν επιτρέπει να αναρωτηθούμε ποιος είχε πρόσβαση στην πολυτέλεια, ποιος την κατασκεύαζε και ποια θέση καταλάμβανε ο καθένας στο θέαμά της.
Η πόλη πέρα από τα ανάκτορα
Η ενότητα για την αστική ζωή διευρύνει το πεδίο προς τα χαμάμ, τα καφενεία, τη μουσική, τη μόδα και τις καθημερινές συναναστροφές. Πλακίδια από το Zeyrek Çinili Hamam, ενδύματα, οικιακά αντικείμενα και ένα ταμπούρ περίπου του 1750, διακοσμημένο με ελεφαντόδοντο, ταρταρούγα και φίλντισι, δίνουν υλική μορφή στις απολαύσεις και στις κοινωνικές συνήθειες της πρωτεύουσας.
Ακόμη και εδώ, βέβαια, η πολυτέλεια που επέζησε στις συλλογές απαιτεί προσοχή: τα εκλεκτά αντικείμενα μάς φέρνουν συνήθως πιο κοντά στις εύπορες τάξεις παρά στο σύνολο του πληθυσμού. Η καθημερινότητα μιας αυτοκρατορικής πόλης είχε πολύ περισσότερη εργασία, στενότητα και ανισότητα από όση μπορεί να χωρέσει σε μια προθήκη με φίλντισι και μετάξι.
Στον πίνακα του Οσμάν Χαμντί Μπέη με τις γυναίκες που περπατούν κοντά στο τέμενος του Σουλτάνου Αχμέτ, η πόλη αποκτά την κοινωνική κινητικότητα του ύστερου 19ου αιώνα, όταν οι ευρωπαϊκές επιρροές αναδιαμόρφωναν την εμφάνιση και τις συνήθειες των κατοίκων της. Οι μορφές στον δημόσιο χώρο επιτρέπουν να σκεφτούμε τη μόδα ως μέρος της ιστορίας της πόλης, ως τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι διαπραγματεύονταν την κοινωνική τους παρουσία.
Η διαδρομή ολοκληρώνεται με την επίδραση της βυζαντινής και της οθωμανικής τέχνης στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, μέσα από έργα δημιουργών όπως ο Όουεν Τζόουνς και ο Γουίλιαμ Μόρις. Τα μοτίβα, τα χρώματα και οι τεχνικές συνέχισαν να ταξιδεύουν, εντασσόμενα σε νέες αισθητικές αναζητήσεις, πολύ μακριά από τα εργαστήρια όπου είχαν αρχικά διαμορφωθεί.
Η έκθεση του V&A προσφέρει έτσι την αφορμή να ξανασκεφτούμε και τις δικές μας συνήθειες θέασης. Συχνά αναζητούμε στα ιστορικά αντικείμενα μια καθαρή καταγωγή, μια ασφαλή θέση μέσα σε μια εθνική ή θρησκευτική αφήγηση, ενώ η προσεκτική παρατήρησή τους αποκαλύπτει διαδοχικές μετακινήσεις, δανεισμούς και αλλαγές χρήσης. Ο σάκκος του Νεοφύτου, με το οθωμανικό μετάξι και τα κινεζικής προέλευσης μοτίβα του, διατηρεί όλη τη συγκεκριμένη ιστορία του ορθόδοξου ιεράρχη που τον φόρεσε. Και το φόρεμα της Θάσου, ραμμένο από παλαιότερο πολύτιμο ύφασμα, μας αφήνει να πλησιάσουμε για λίγο την απόφαση κάποιου να διασώσει, μεταποιώντας το, κάτι που εξακολουθούσε να αξίζει.
Μέσα σε αυτές τις επιλογές, στις χειρονομίες των τεχνιτών και στις χρήσεις των υλικών, η Κωνσταντινούπολη αποκτά την ανθρώπινη πυκνότητα που συχνά χάνεται πίσω από τη μεγαλοπρέπεια των αυτοκρατοριών της.
«Constantinople to Istanbul: One City, Two Empires», V&A South Kensington, Λονδίνο, έως τις 9 Μαΐου 2027. Επιμέλεια: Τιμ Στάνλεϊ και Μπέλα Ραντένοβιτς. Σε συνεργασία με την Koç Holding και με την υποστήριξη του Huo Family Foundation.
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, στο iefimerida