Αλλεργίες: Όταν το ανοσοποιητικό χτυπά λάθος συναγερμό
Φτέρνισμα, μπούκωμα, εξανθήματα, ένα φαγητό που “μας πείραξε”. Πόσο εύκολα λέμε “έχω αλλεργία” και πόσο συχνά κάνουμε λάθος; Ο αλλεργιολόγος Νικόλαος Τσαπτσίνος βάζει στο μικροσκόπιο τις αλλεργίες, εξηγεί γιατί ένα θετικό τεστ δεν σημαίνει απαραίτητα αλλεργική νόσο, προειδοποιεί για την αναφυλαξία και αποκαλύπτει τι μπορεί (και τι δεν μπορεί) να κάνει σήμερα η Ιατρική απέναντι σε ένα ανοσοποιητικό που αντιδρά στον λάθος “εχθρό”.
Στο νέο vidcast της σειράς Υγείας του Newsbeast «Από το Α ως το Ω3», ο αλλεργιολόγος Νικόλαος Τσαπτσίνος ξεχωρίζει τον μύθο από την πραγματικότητα και εξηγεί τι συμβαίνει όταν το ανοσοποιητικό μας σύστημα αρχίζει να αντιμετωπίζει σαν εχθρό κάτι που για τους περισσότερους ανθρώπους είναι απολύτως αθώο.
Και κάπου εκεί προκύπτει ένα παράδοξο: άλλοτε βαφτίζουμε αλλεργία κάτι που δεν είναι και άλλοτε υποτιμούμε μια πραγματική αλλεργική αντίδραση που μπορεί να εξελιχθεί ακόμη και σε απειλή για τη ζωή.
Ένα θετικό τεστ δεν σημαίνει πάντα «έχω αλλεργία»
Ένα από τα πιο συνηθισμένα λάθη είναι η πεποίθηση ότι ένα θετικό αλλεργικό τεστ ισοδυναμεί αυτομάτως με αλλεργία. Δεν είναι έτσι. Ο Νικόλαος Τσαπτσίνος εξηγεί ότι το αποτέλεσμα πρέπει να «κουμπώνει» με την κλινική εικόνα: με τα συμπτώματα, με την εποχή κατά την οποία εμφανίζονται ή με την έκθεση στο συγκεκριμένο τρόφιμο ή αλλεργιογόνο.
Με άλλα λόγια, ένα εργαστηριακό εύρημα χωρίς το κατάλληλο ιστορικό δεν αρκεί από μόνο του για να πει την ιστορία. Και το ίδιο ισχύει και προς την αντίθετη κατεύθυνση: ένα εξάνθημα ή μια ενόχληση μετά από ένα γεύμα δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το συγκεκριμένο τρόφιμο είναι ο ένοχος.
Γιατί το σώμα μας επιτίθεται σε κάτι αθώο; Αυτό είναι ίσως το πιο συναρπαστικό ερώτημα: γιατί η γύρη, ένα τρόφιμο ή το δηλητήριο μιας μέλισσας μπορεί για έναν άνθρωπο να είναι κάτι διαχειρίσιμο και για κάποιον άλλο να προκαλέσει μια έντονη ανοσολογική αντίδραση;
Ο Νικόλαος Τσαπτσίνος μιλά για ένα παζλ στο οποίο συναντώνται κληρονομικότητα, περιβάλλον και τρόπος ζωής.
Η γενετική προδιάθεση έχει σημασία, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζεται και η έκθεση στο αλλεργιογόνο, ενώ το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουμε και ζούμε φαίνεται να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο «εκπαιδεύεται» το ανοσοποιητικό μας.
Και εδώ εμφανίζεται ένα από τα μεγάλα παράδοξα της σύγχρονης ζωής: μήπως η εμμονή μας με ένα αποστειρωμένο περιβάλλον δεν βοηθά πάντα όσο πιστεύουμε;
Μήπως γίναμε… υπερβολικά καθαροί;
Ο γιατρός βάζει στη συζήτηση τη λεγόμενη «υπόθεση της υγιεινής»: την παρατήρηση ότι η επαφή με μικροοργανισμούς στα πρώτα χρόνια της ζωής ενδέχεται να επηρεάζει τον τρόπο ωρίμανσης του ανοσοποιητικού συστήματος.
Η ζωή στη φύση, η επαφή με ζώα και μικρόβια και, από την άλλη, η ζωή σε ένα αστικό περιβάλλον με ρύπανση και εκτεταμένη χρήση καθαριστικών δημιουργούν πολύ διαφορετικές συνθήκες.
Το μικροβίωμα αποτελεί πλέον ένα από τα μεγάλα ερευνητικά πεδία ακριβώς επειδή το ερώτημα δεν είναι μόνο με τι ερχόμαστε σε επαφή, αλλά και πώς αυτές οι επαφές “μαθαίνουν” στο ανοσοποιητικό μας να αντιδρά.
Η αλλεργική ρινίτιδα δεν είναι πάντα ένα «αθώο μπούκωμα»
Φτέρνισμα, καταρροή, βουλωμένη μύτη. Πολλοί ζουν μήνες έτσι και απλώς περιμένουν να περάσει. Όταν όμως τα συμπτώματα επιμένουν, επαναλαμβάνονται την ίδια περίοδο κάθε χρόνο και δεν συνοδεύονται από την τυπική εικόνα μιας ίωσης, χρειάζεται διερεύνηση. Και υπάρχει ένας ακόμη λόγος: μύτη και βρόγχοι δεν είναι δύο άσχετοι κόσμοι.
Η αλλεργική ρινίτιδα και το άσθμα μπορεί να αποτελούν εκφράσεις της ίδιας αλλεργικής φλεγμονής του αναπνευστικού συστήματος. Γι’ αυτό και ένα επίμονο «μπούκωμα» δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται επ’ αόριστον σαν κάτι ασήμαντο.
«Όποιος πει ότι θεραπεύει 100% τις αλλεργίες, σήμερα είναι ψεύτης»
Είναι ίσως η πιο αιχμηρή φράση της συζήτησης. Ο Νικόλαος Τσαπτσίνος ξεκαθαρίζει ότι οριστική θεραπεία που να εξαφανίζει το 100% των αλλεργιών δεν υπάρχει σήμερα.
Υπάρχουν θεραπείες που ελέγχουν αποτελεσματικά τα συμπτώματα (αντιισταμινικά, ρινικά σπρέι και η κατάλληλη αγωγή για το άσθμα) αλλά υπάρχει και η προσπάθεια να παρέμβουμε βαθύτερα στον ίδιο τον μηχανισμό της αλλεργίας.
Εδώ μπαίνει η ανοσοθεραπεία ή απευαισθητοποίηση, η οποία επιχειρεί ουσιαστικά να μεταβάλει την ανοσολογική απάντηση απέναντι στο συγκεκριμένο αλλεργιογόνο. Και σε επιλεγμένες σοβαρές αλλεργικές παθήσεις έχουν προστεθεί τα νεότερα βιολογικά φάρμακα.
Η μεγάλη επιστημονική πρόκληση, όμως, παραμένει: όχι απλώς να σβήσουμε το σύμπτωμα, αλλά να καταλάβουμε γιατί το ανοσοποιητικό χτυπά συναγερμό όταν δεν υπάρχει πραγματικός εχθρός.
Αναφυλαξία: όταν δεν υπάρχει χρόνος για «να δούμε αν θα περάσει»
Κάπου εδώ η συζήτηση αλλάζει επίπεδο. Γιατί υπάρχει η αλλεργία που ταλαιπωρεί και υπάρχει και η αλλεργική αντίδραση που μπορεί να απειλήσει τη ζωή.
Η αναφυλαξία μπορεί να προκληθεί από τρόφιμα, φάρμακα ή τσιμπήματα εντόμων και μπορεί να εξελιχθεί εξαιρετικά γρήγορα. Ο γιατρός είναι κατηγορηματικός για την ανάγκη άμεσης αντιμετώπισης και εξηγεί ότι για τους ανθρώπους που γνωρίζουν πως κινδυνεύουν από σοβαρή αναφυλαξία, η αδρεναλίνη πρέπει να είναι διαθέσιμη όταν τη χρειαστούν.
Θυμάται μάλιστα περιστατικό μετά από τσίμπημα μέλισσας όπου η κατάσταση εξελίχθηκε τόσο γρήγορα ώστε ο άνθρωπος δεν πρόλαβε να φτάσει από το καφενείο μέχρι το αυτοκίνητό του για να πάρει την αδρεναλίνη.
Το μήνυμα είναι απλό: στην αναφυλαξία δεν περιμένουμε να δούμε πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα. Και ακόμη κι αν υπάρξει αρχική βελτίωση, απαιτείται ιατρική αξιολόγηση, καθώς μπορεί να υπάρξει νέα φάση της αντίδρασης ώρες αργότερα.
«Είμαι αλλεργικός στην πενικιλίνη»: Είστε σίγουροι;
Υπάρχει και μια διαφορετική παγίδα. Πολλοί άνθρωποι περνούν ολόκληρη τη ζωή τους με την ταμπέλα «αλλεργικός στην πενικιλίνη», επειδή κάποτε (συχνά στην παιδική ηλικία) εμφάνισαν ένα εξάνθημα ενώ έπαιρναν αντιβίωση.
Ήταν όμως πράγματι αλλεργία στο φάρμακο; Ο γιατρός επισημαίνει ότι αρκετές τέτοιες περιπτώσεις χρειάζονται σωστή αλλεργιολογική διερεύνηση. Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να εμφανίσει εξάνθημα εξαιτίας της ίδιας της λοίμωξης την περίοδο που λαμβάνει αντιβιοτικό και η χρονική σύμπτωση να οδηγήσει σε λανθασμένο χαρακτηρισμό. Και μια λάθος «ταμπέλα» μπορεί να ακολουθεί τον άνθρωπο για δεκαετίες.
Οι αλλεργίες αλλάζουν μαζί με τον πλανήτη;
Η κλιματική αλλαγή μπαίνει αναπόφευκτα στη συζήτηση. Μεταβολές στις θερμοκρασίες, στις βροχοπτώσεις και στις περιόδους ανθοφορίας μπορούν να αλλάζουν την εποχικότητα και την έκθεση στη γύρη. Παράλληλα, η ατμοσφαιρική ρύπανση επιβαρύνει το αναπνευστικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε.
Ο γιατρός περιγράφει από την πολυετή κλινική του εμπειρία μια πραγματικότητα στην οποία οι αλλεργίες έχουν αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες και προειδοποιεί ότι οι περιβαλλοντικές αλλαγές δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως κάτι άσχετο με την υγεία μας.
Μπορούμε να «ξαναμάθουμε» στο ανοσοποιητικό ποιος είναι ο πραγματικός εχθρός;
Ίσως αυτή να είναι και η σημαντικότερη ερώτηση ολόκληρης της συζήτησης. Επί δεκαετίες η Ιατρική προσπαθούσε κυρίως να περιορίσει τις συνέπειες της αλλεργίας: να σταματήσει το φτέρνισμα, να ανοίξει τη μύτη, να ελέγξει το άσθμα, να αποτρέψει την αναφυλαξία.
Το επόμενο μεγάλο βήμα είναι βαθύτερο. Να καταλάβουμε γιατί το ανοσοποιητικό ενός ανθρώπου αποφασίζει ότι η γύρη, ένα τρόφιμο ή μια άλλη ουσία είναι εχθρός. Και ίσως κάποτε να μπορούμε να του μάθουμε ξανά τη διαφορά ανάμεσα σε αυτό που πραγματικά μας απειλεί και σε αυτό που απλώς… παρεξήγησε.
Γιατί τελικά η αλλεργία είναι ακριβώς αυτό: ένας πραγματικός συναγερμός απέναντι σε έναν λάθος εχθρό.
Παρακολουθήστε ολόκληρο το επεισόδιο εδώ: