Αφρικανική σκόνη: Πώς επηρεάζει πνεύμονες και καρδιά – Οι οδηγίες των πνευμονολόγων για την προστασία μας

Η αφρικανική σκόνη δεν είναι απλώς ένα μετεωρολογικό φαινόμενο που περιορίζει την ορατότητα και καλύπτει τον ουρανό με ένα χαρακτηριστικό θολό πέπλο. Είναι ένας παράγοντας που μπορεί να επιβαρύνει σημαντικά την ποιότητα του αέρα και να επηρεάσει την υγεία, ιδιαίτερα των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν αναπνευστικά ή καρδιαγγειακά προβλήματα.

Η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία (ΕΠΕ) εφιστά την προσοχή των πολιτών στις επιπτώσεις της αφρικανικής σκόνης, εξηγώντας τους κινδύνους που συνδέονται με την εισπνοή αιωρούμενων σωματιδίων και παρέχοντας συγκεκριμένες οδηγίες προστασίας.

Στην Ελλάδα, η μεταφορά σκόνης από τη Σαχάρα αποτελεί σχετικά συχνό φαινόμενο, όταν οι ατμοσφαιρικές συνθήκες ευνοούν τη μετακίνηση μεγάλων ποσοτήτων σωματιδίων προς τη Μεσόγειο.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η ΕΠΕ, στη χώρα μας καταγράφονται από 7 έως 20 επεισόδια αφρικανικής σκόνης ετησίως, με μέσο όρο περίπου 13 επεισόδια, ανάλογα με τις μετεωρολογικές συνθήκες και την ένταση της μεταφοράς.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στην παρουσία της σκόνης στην ατμόσφαιρα. Τα σωματίδια που μεταφέρονται μπορεί να έχουν διαφορετικά μεγέθη, όπως PM10 και PM2,5 ή ακόμη μικρότερα, ενώ είναι δυνατόν να συμπαρασύρουν ατμοσφαιρικούς ρύπους.

Η αυξημένη συγκέντρωσή τους επιβαρύνει ιδιαίτερα τις αστικές περιοχές, όπου η ποιότητα του αέρα επηρεάζεται ήδη από άλλες πηγές ρύπανσης.

Πώς επηρεάζει η αφρικανική σκόνη το αναπνευστικό σύστημα

Η αναπνευστική υγεία βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των επιπτώσεων από την έκθεση στην αφρικανική σκόνη. Τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια μπορούν να διεισδύσουν βαθιά στους πνεύμονες, ενώ τα ιδιαίτερα μικρά σωματίδια μπορούν, υπό ορισμένες συνθήκες, να περάσουν ακόμη και στην κυκλοφορία του αίματος.

Για ανθρώπους με:

• άσθμα,
• χρόνια βρογχίτιδα ή
• χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ),

η έκθεση μπορεί να προκαλέσει επιδείνωση των συμπτωμάτων.

Τα συχνότερα προβλήματα περιλαμβάνουν:

• Δύσπνοια και αίσθημα δυσκολίας στην αναπνοή.
• Επίμονο ή εντονότερο βήχα.
• Συριγμό, δηλαδή χαρακτηριστικό σφύριγμα κατά την αναπνοή.
• Αίσθημα δυσφορίας ή βάρους στο στήθος.

Τα άτομα με προϋπάρχουσες αναπνευστικές παθήσεις είναι ιδιαίτερα ευάλωτα σε περιόδους αυξημένης συγκέντρωσης σκόνης, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε αυξημένες προσελεύσεις στα νοσοκομεία.

Αλλεργίες και ερεθισμοί: Ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν

Η αφρικανική σκόνη μπορεί επίσης να προκαλέσει ερεθισμό των βλεννογόνων και να επιδεινώσει αλλεργικού τύπου συμπτώματα.

• Η ρινική συμφόρηση,
• το φτέρνισμα,
• η δακρύρροια και
• ο ερεθισμός των ματιών

αποτελούν συχνές ενοχλήσεις κατά τη διάρκεια επεισοδίων αυξημένης συγκέντρωσης σωματιδίων. Ιδιαίτερα προσεκτικοί χρειάζεται να είναι οι άνθρωποι με γνωστές αλλεργίες ή αυξημένη ευαισθησία σε περιβαλλοντικούς παράγοντες.

Η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία επισημαίνει ότι απαιτείται πρόσθετη προσοχή από τους ασθενείς με άσθμα, όταν τα επεισόδια αφρικανικής σκόνης συμπίπτουν με περιόδους αυξημένης έκθεσης σε εποχικά αλλεργιογόνα, όπως συμβαίνει την άνοιξη.

Δεν κινδυνεύουν μόνο οι πνεύμονες – Οι επιπτώσεις στην καρδιά

Η έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων δεν επηρεάζει αποκλειστικά το αναπνευστικό σύστημα.

Σύμφωνα με την ΕΠΕ, η αφρικανική σκόνη έχει συσχετιστεί και με καρδιαγγειακές επιπτώσεις, καθώς τα σωματίδια μπορούν να συμβάλουν στην πρόκληση φλεγμονής, οξειδωτικού στρες και αγγειοσυστολής.

Οι μηχανισμοί αυτοί ενδέχεται να αυξήσουν τον κίνδυνο σοβαρών καρδιαγγειακών συμβάντων, όπως:

• το έμφραγμα και
• το εγκεφαλικό επεισόδιο,

ιδιαίτερα σε άτομα με προϋπάρχοντα προβλήματα υγείας. Γι’ αυτό, η προσοχή δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στους ασθενείς με αναπνευστικά νοσήματα, αλλά να επεκτείνεται και σε όσους αντιμετωπίζουν καρδιαγγειακές παθήσεις.

Ανοσοποιητικό σύστημα και μακροχρόνια έκθεση

Η παρατεταμένη έκθεση στην αφρικανική σκόνη μπορεί να επηρεάσει και τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Η φλεγμονώδης αντίδραση που προκαλείται από τα αιωρούμενα σωματίδια ενδέχεται να επηρεάσει τους αμυντικούς μηχανισμούς του οργανισμού, αυξάνοντας την ευαλωτότητα σε λοιμώξεις του αναπνευστικού.

Παράλληλα, η χρόνια έκθεση στη σκόνη και στους ρύπους που τη συνοδεύουν έχει συσχετιστεί με:

• μειωμένη πνευμονική λειτουργία,
• χρόνια αναπνευστικά νοσήματα,
• καρδιαγγειακές διαταραχές και
• ορισμένες μορφές καρκίνου.

Η ΕΠΕ παραθέτει στοιχεία ανασκόπησης του 2020, σύμφωνα με την οποία εκτιμάται ότι 42.000 θάνατοι ετησίως στην Ευρώπη αποδίδονται στην έκθεση στη σκόνη. Επιπλέον, στις μεσογειακές χώρες έχει υπολογιστεί ότι το 27% έως 44% των θανάτων που σχετίζονται με τα αιωρούμενα σωματίδια PM10 αποδίδεται στην αφρικανική σκόνη.

Πρόκειται για επιδημιολογικές εκτιμήσεις που αναδεικνύουν τη δυνητική επιβάρυνση της δημόσιας υγείας από τη σωματιδιακή ρύπανση και όχι για καταγραφή θανάτων κατά τη διάρκεια ενός συγκεκριμένου επεισοδίου.

Οι πέντε βασικές οδηγίες προστασίας από την Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία

Η ΕΠΕ συνιστά στους πολίτες, και ιδιαίτερα σε όσους αντιμετωπίζουν αναπνευστικά προβλήματα, να λαμβάνουν συγκεκριμένα μέτρα όταν οι συγκεντρώσεις αφρικανικής σκόνης στην ατμόσφαιρα είναι αυξημένες.

• Μείνετε ενημερωμένοι για την ποιότητα του αέρα

Παρακολουθείτε τις αναφορές για την ποιότητα της ατμόσφαιρας και τις μετεωρολογικές προβλέψεις, ώστε να γνωρίζετε πότε αναμένονται υψηλές συγκεντρώσεις αφρικανικής σκόνης. Η έγκαιρη ενημέρωση επιτρέπει τον καλύτερο προγραμματισμό των καθημερινών δραστηριοτήτων και τη μείωση της έκθεσης.

• Περιορίστε τις υπαίθριες δραστηριότητες

Όταν τα επίπεδα σκόνης είναι υψηλά, αποφύγετε, εφόσον είναι δυνατόν, την παρατεταμένη παραμονή σε εξωτερικούς χώρους. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται κατά τις ημέρες με έντονο άνεμο, όταν τα σωματίδια μπορούν να αιωρούνται και να μεταφέρονται ευκολότερα.

• Κρατήστε κλειστά τα παράθυρα και τις πόρτες

Παρότι ο τακτικός αερισμός των εσωτερικών χώρων είναι σημαντικός, κατά τη διάρκεια έντονων επεισοδίων αφρικανικής σκόνης συνιστάται να περιορίζεται. Η ΕΠΕ προτείνει σύντομο αερισμό το πρωί και στη συνέχεια κλειστά παράθυρα και πόρτες, ώστε να μειώνεται η είσοδος σωματιδίων στην κατοικία ή στον χώρο εργασίας. Όπου υπάρχουν διαθέσιμοι καθαριστές αέρα ή κατάλληλα φίλτρα, μπορούν να χρησιμοποιούνται για τη βελτίωση της ποιότητας του εσωτερικού αέρα.

• Χρησιμοποιήστε μάσκα όταν βρίσκεστε έξω

Σε συνθήκες αυξημένης σκόνης, η χρήση κατάλληλης προστατευτικής μάσκας μπορεί να συμβάλει στη μείωση της εισπνοής αιωρούμενων σωματιδίων. Η προστασία είναι ιδιαίτερα σημαντική για όσους δεν μπορούν να αποφύγουν την παραμονή τους σε εξωτερικούς χώρους.

• Φροντίστε για επαρκή ενυδάτωση

Η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία συνιστά στους πολίτες να πίνουν άφθονο νερό και να διατηρούν επαρκή ενυδάτωση κατά τη διάρκεια των επεισοδίων αφρικανικής σκόνης.

Τι πρέπει να προσέχουν ιδιαίτερα οι ασθενείς με άσθμα και ΧΑΠ

Για τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν χρόνια αναπνευστικά νοσήματα, τα μέτρα προστασίας αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

• Ασθενείς με άσθμα

Η αυξημένη έκθεση σε αιωρούμενα σωματίδια μπορεί να προκαλέσει επιδείνωση των συμπτωμάτων και μεγαλύτερη ανάγκη για ανακουφιστική αγωγή. Ορισμένοι ασθενείς ενδέχεται να χρειαστεί να αυξήσουν τη δοσολογία ή τη συχνότητα λήψης των εισπνεόμενων φαρμάκων τους, αποκλειστικά σύμφωνα με το εξατομικευμένο σχέδιο αντιμετώπισης του άσθματος που έχει καθορίσει ο θεράπων ιατρός τους.

Απαγορεύεται η αυθαίρετη τροποποίηση της θεραπείας.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν η αφρικανική σκόνη συνυπάρχει με αυξημένα επίπεδα εποχικών αλλεργιογόνων, καθώς η συνδυασμένη έκθεση μπορεί να επιβαρύνει περισσότερο τα συμπτώματα.

• Ασθενείς με χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ)

Οι ασθενείς με ΧΑΠ μπορεί επίσης να εμφανίσουν επιδείνωση της δύσπνοιας, του βήχα και άλλων αναπνευστικών συμπτωμάτων. Σε ορισμένες περιπτώσεις ενδέχεται να χρειαστεί αυξημένη χρήση της ανακουφιστικής εισπνεόμενης αγωγής, σύμφωνα με τις οδηγίες του θεράποντος ιατρού και το εξατομικευμένο θεραπευτικό τους πλάνο.

Εάν τα συμπτώματα επιδεινώνονται ή δεν υποχωρούν με τη συνήθη αγωγή, απαιτείται επικοινωνία με γιατρό. Η έντονη ή αιφνίδια δύσπνοια, ο σοβαρός πόνος στο στήθος ή η σημαντική δυσκολία στην αναπνοή χρειάζονται άμεση ιατρική εκτίμηση.

• Η προστασία της υγείας αρχίζει από την έγκαιρη ενημέρωση

Η αφρικανική σκόνη αποτελεί ένα επαναλαμβανόμενο φυσικό φαινόμενο, όμως οι επιπτώσεις της στην υγεία δεν πρέπει να υποτιμώνται. Η παρακολούθηση της ποιότητας του αέρα, ο περιορισμός της έκθεσης και η σωστή διαχείριση των χρόνιων νοσημάτων μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην προστασία των πολιτών.

Το βασικό μήνυμα της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας είναι ότι η πρόληψη και η έγκαιρη λήψη μέτρων έχουν ιδιαίτερη σημασία για τους ανθρώπους με άσθμα, ΧΑΠ και άλλα χρόνια προβλήματα υγείας. Γιατί η αφρικανική σκόνη μπορεί να είναι ένα φυσικό φαινόμενο, αλλά η προστασία της αναπνοής μας είναι ζήτημα δημόσιας υγείας.