Δύναμη στην ενημέρωση.... ποιότητα στην ψυχαγωγία

Από τη σεξουαλική βία του 1821 στα «εγκλήματα τιμής» του 20ού αιώνα: Τι έχει αλλάξει στη θέση της γυναίκας;

Πρόσθεσε το Newsbeast στις προτεινόμενες πηγές σου στη Google

Σε ποιο βαθμό η αντιμετώπιση της σεξουαλικής βίας κατά την Ελληνική Επανάσταση, αλλά και τα λεγόμενα εγκλήματα τιμής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα αντανακλούσαν τις αντιλήψεις της εποχής για τη θέση της γυναίκας, την τιμή, την εξουσία και τη δικαιοσύνη; Από τότε μέχρι σήμερα τι έχει μείνει ίδιο και τι έχει αλλάξει;

Η Βάσω Σειρινίδου, καθηγήτρια Ιστορίας ΕΚΠΑ και η Έφη Αβδελά, ομότιμη καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας Πανεπιστημίου Κρήτης, φωτίζουν στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων και στην Κατερίνα Λυμπεροπούλου κάποιους από τους σταθμούς μιας δύσκολης διαδρομής κατά τη διάρκεια της οποίας έχουν συντελεστεί θεμελιώδεις αλλαγές, σε καμία περίπτωση, όμως, δεν μπορεί να νοηθεί ως ευθύγραμμη πορεία από την πατριαρχία προς τη χειραφέτηση.

Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών (25η Νοεμβρίου) και τη θεματική εσπερίδα «Διά λόγους τιμής» στη νεότερη Ελλάδα, που διοργανώνει εξ αυτής το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, στο κτίριό του στον Ταύρο, την Παρασκευή 27 Νοεμβρίου (ώρα 18.00), οι κυρίες Σειρινίδου και Αβδελά φωτίζουν κοινωνικές αντιλήψεις, αξίες και στερεότυπα σε διαφορετικά ιστορικά και κοινωνικά συμφραζόμενα, δεδομένου του ότι η επιστημονική συνάντηση προσεγγίζει ζητήματα έμφυλης βίας, κοινωνικών στερεοτύπων και προσωπικής ελευθερίας.

Βάσω Σειρινίδου: Η επαναστατημένη Ελλάδα ήταν μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία όπου η γυναικεία σεξουαλικότητα τελούσε υπό τον έλεγχο της οικογένειας και της κοινότητας

«Καταρχάς, η σεξουαλική βία δεν συνιστούσε ιδιαίτερη κατηγορία μέσα από την οποία η Δικαιοσύνη αντιλαμβανόταν τη βία εναντίον των γυναικών. Οι σχετικές πράξεις εντάσσονταν στα λεγόμενα “εγκλήματα κατά των ηθών”. Ο βιασμός, ειδικότερα, αντιμετωπιζόταν πρωτίστως ως “βίαιη παρθενοφθορία”. Το έννομο αγαθό που προστάτευε το δίκαιο ήταν η παρθενία της γυναίκας, άμεσα συνδεδεμένη με την οικογενειακή τιμή και τις προοπτικές γαμήλιας αποκατάστασής της. Η ηθική υπόσταση του θύματος βρισκόταν συχνά στο επίκεντρο της δικαστικής διερεύνησης, ενώ ο βιασμός αντιμετωπιζόταν περισσότερο ως οικογενειακή υπόθεση, που μπορούσε να διευθετηθεί με γάμο ή χρηματική αποζημίωση», σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Βάσω Σειρινίδου αναφερόμενη στην Ελληνική Επανάσταση, μια και ο τίτλος της ομιλίας της είναι «Από τα μετόπισθεν: σεξουαλική βία και δικαιοσύνη στην επαναστατημένη Ελλάδα».

Σύμφωνα με την ίδια, «οι αντιλήψεις αυτές αντανακλούσαν μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία, στην οποία η γυναικεία σεξουαλικότητα τελούσε υπό τον έλεγχο της οικογένειας και της κοινότητας. Είναι χαρακτηριστικό ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο βιασμός μιας γυναίκας καταγγελλόταν ως προσβολή της τιμής ολόκληρης της κοινότητας. Παράλληλα, οι εμπειρίες της σεξουαλικής βίας διαφοροποιούνταν σημαντικά ανάλογα με την κοινωνική θέση των γυναικών. Ο πόλεμος και οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών εξέθεσαν ιδιαίτερα τις πρόσφυγες, ενώ η αιχμαλωσία και η υποδούλωση μουσουλμάνων γυναικών ανέδειξαν ακόμη πιο ακραίες μορφές εξουσίας πάνω στο γυναικείο σώμα».

Η συγκρότηση των νέων θεσμών που έφερε η Επανάσταση άνοιξαν δυνατότητες διαφορετικών διεκδικήσεων

Άλλαξαν πολλά από τότε; Αδιαμφισβήτητα. Συγκεκριμένα, έχουν συντελεστεί θεμελιώδεις αλλαγές σύμφωνα με την κα Σειρινίδου. «Η σεξουαλική βία αναγνωρίζεται πλέον ως προσβολή της γενετήσιας ελευθερίας και της αυτοδιάθεσης του ατόμου. Θα ήταν ωστόσο παραπλανητικό να αφηγηθούμε αυτή την ιστορία ως μια ευθύγραμμη πορεία από την πατριαρχία προς τη χειραφέτηση. Η σεξουαλική βία παραμένει στενά συνδεδεμένη με τις άνισες έμφυλες σχέσεις, την κοινωνική ισχύ και την οικονομική εξάρτηση. Και η Δικαιοσύνη δεν βρίσκεται έξω από αυτές τις σχέσεις εξουσίας. Η αμφισβήτηση της αξιοπιστίας των θυμάτων, η εξέταση της προσωπικής και σεξουαλικής τους ζωής και οι άνισες δυνατότητες πρόσβασης στη Δικαιοσύνη δείχνουν ότι οι έμφυλες ιεραρχίες εξακολουθούν να αναπαράγονται και μέσα στους θεσμούς. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πώς άλλαξαν οι νόμοι, αλλά και ποιες γυναίκες μπορούν πραγματικά να ακουστούν και να δικαιωθούν», σημειώνει.

Προς τι, λοιπόν, το ενδιαφέρον γύρω από τη συγκεκριμένη εποχή, ως στιγμής βαθιών ανατροπών και επαναδιαπραγμάτευσης των σχέσεων εξουσίας; «Ενώ οι παραδοσιακές αντιλήψεις για τη γυναικεία τιμή εξακολουθούσαν να καθορίζουν την αντιμετώπιση της σεξουαλικής βίας, η συγκρότηση νέων θεσμών και η ανάδυση ενός νέου πολιτικού λεξιλογίου άνοιγαν δυνατότητες διαφορετικών διεκδικήσεων», απαντά η Βάσω Σειρινίδου. Κι οι περιπτώσεις των γυναικών που απαίτησαν περισσότερα «μας υπενθυμίζουν ότι η Δικαιοσύνη δεν διαμορφώνεται μόνο μέσα από τους νόμους και τους θεσμούς, αλλά και μέσα από τις συγκρούσεις και τις διεκδικήσεις εκείνων που προσφεύγουν σε αυτήν».

Έφη Αβδελά: Η προσβολή της τιμής έπρεπε να αποκατασταθεί ακόμα και με προσφυγή στο αίμα

«Τα “εγκλήματα τιμής” (σ.σ. τον 20ο αιώνα) αποτυπώνουν τον κομβικό ρόλο που είχε η τιμή, δηλαδή η υπόληψη ενός προσώπου και της οικογένειάς του, στις παραδοσιακές πατριαρχικές κοινωνικές σχέσεις. Αφορούσε, κυρίως, αγροτικά στρώματα, είτε στην ύπαιθρο είτε, όλο και συχνότερα μετά τον πόλεμο, στις πόλεις», αναφέρει με τη σειρά της στο ΑΠΕ ΜΠΕ η Έφη Αβδελά η οποία θα μιλήσει με θέμα «Εγκλήματα τιμής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα».

Σύμφωνα με την ίδια, «η τιμή ήταν συλλογική-οικογενειακή αξία και προστάτης της ήταν ο αρχηγός της, ενώ αδύναμος κρίκος τα θηλυκά μέλη της. Η προσβολή της τιμής έπρεπε να αποκατασταθεί ακόμα και με προσφυγή στο αίμα. Θύμα ήταν ο υπαίτιος της προσβολής, είτε ο άντρας που “αποπλάνησε” μια γυναίκα είτε η ίδια η γυναίκα -αδελφή ή κόρη-, αλλά κάποτε και ο άντρας που εγκατέλειψε μια γυναίκα χωρίς προστάτη. Με το μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων, τον εξαστισμό, τη μετανάστευση, την επέκταση της εκπαίδευσης και της εργασίας και την αύξηση της κατανάλωσης, αλλάζει σταδιακά το πολιτισμικό περιεχόμενο της τιμής ως χαρακτηριστικό της ελληνικής κοινωνίας και μετατρέπεται στο γνωστό μας “φιλότιμο”».

Στο ελληνικό ποινικό δίκαιο η προσβολή της τιμής συνιστούσε ελαφρυντικό για τον δράστη

Η ίδια θεωρεί απαραίτητο να διευκρινίσει ότι τα «εγκλήματα τιμής» δεν είναι νομικός όρος. «Στο ελληνικό ποινικό δίκαιο η προσβολή της τιμής συνιστούσε ελαφρυντικό για τον δράστη. Σε όλο τον 20ό αιώνα συναντάμε καταγγελίες ότι τα δικαστήρια απαλλάσσουν τους δράστες ή τους δίνουν ελαφριές ποινές αναγνωρίζοντας πλήρη ή μέτρια σύγχυση που τους προκάλεσε η ”ανάρμοστη” συμπεριφορά του θύματος. Στη δεκαετία του ’50 παρατηρείται έξαρση των “εγκλημάτων τιμής”, δηλαδή ανθρωποκτονίες και βαριοί τραυματισμοί που αφορούν τη σεξουαλικότητα και τον γάμο – ως προσδοκία. Η έξαρση οφείλεται στην αυξανόμενη διάσταση ανάμεσα στο παραδοσιακό πατριαρχικό μοντέλο, στο οποίο ο αρχηγός της οικογένειας θεωρούνταν προστάτης και απολογητής της τιμής όλων των μελών της, και στα νέα πολιτισμικά πρότυπα που προωθούσε ο μετασχηματισμός των κοινωνικών σχέσεων. Έως τα τέλη της δεκαετίας του ’60 Τύπος και δικαστήρια σταμάτησαν να αποδέχονται την προσβολή της τιμής ως κίνητρο για ανθρωποκτονία, ωθώντας και τους δράστες να πάψουν να το επικαλούνται».

Στην επιστημονική συνάντηση θα μιλήσουν:

18:00 | Βάσω Σειρινίδου, καθηγήτρια Ιστορίας ΕΚΠΑ – «Από τα μετόπισθεν: σεξουαλική βία και δικαιοσύνη στην επαναστατημένη Ελλάδα»

18:15 | Έφη Αβδελά, ομότιμη καθηγήτρια Πανεπιστημίου Κρήτης – «Εγκλήματα τιμής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα»

18:30 | Μάρθα Βασίλη, υποψήφια δρ, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας Πανεπιστημίου Αιγαίου – «Χωρίς συναίνεση: βία και εξαναγκασμός σε υποθέσεις άμβλωσης και βρεφοκτονίας στην Ελλάδα, 1900-1950»

19:00 | Βικτώρια Δελακοβία, υποψήφια δρ, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας Πανεπιστημίου Αιγαίου – «Συζυγοκτόνοι στα ποινικά δικαστήρια, 1950-1980

19:15 | Ερωτήσεις – συζήτηση

Θεατρική παράσταση «Γέρμα τώρα»

Θα ακολουθήσει, στις 21:00, η θεατρική παράσταση «Γέρμα τώρα», μια σύγχρονη σκηνική προσέγγιση του εμβληματικού έργου του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Η παράσταση φέρνει στο προσκήνιο ζητήματα ταυτότητας και κοινωνικών προσδοκιών, καθώς και τις συγκρούσεις που γεννιούνται ανάμεσα στις κοινωνικές επιταγές και τις προσωπικές επιλογές. Η Ζωή Ξανθοπούλου και ο Χρήστος Θάνος συνθέτουν μια παράσταση όπου ο θεατρικός λόγος συνομιλεί με τη μουσική, το ηχητικό τοπίο και στοιχεία performance, αναδεικνύοντας τη διαχρονική θεματική του έργου.

Συντελεστές: Δραματουργία – Σκηνοθεσία: Ζωή Ξανθοπούλου. Μουσική: Χρήστος Θάνος. Ερμηνεία: Μαρία Χάνου, Χρήστος Θάνος, Ζωή Ξανθοπούλου. Σκηνογραφική και ενδυματολογική επιμέλεια: Γιώργος Λιντζέρης. Φωτισμοί: Κατερίνα Σαλταούρα. Επιμέλεια κίνησης: Μαρίζα Τσίγκα

Η συμμετοχή είναι δωρεάν, με απαραίτητη την κράτηση θέσης.

Για πληροφορίες και κρατήσεις, μπορείτε να επικοινωνήσετε με το Ιστορικό Αρχείο (Δωρίδος 2 και Λ. Ειρήνης 14, 17778, Ταύρος www.piop.gr), στο τηλέφωνο 210 3418051 (Δευτ.-Παρ. 10:00-17:00).

*Στη φωτογραφία πρακτικά δικών που σχετίζονται με εγκλήματα κατά γυναικών (1946) / Ευγενική παραχώρηση ΠΙΟΠ