Πνευμονική πανώλη: Πώς αντιμετωπίζεται σήμερα και γιατί δεν αναμένεται νέα πανδημία
Μια παγκόσμια έξαρση πνευμονικής πανώλης θεωρείται εξαιρετικά απίθανη, παρά τον θάνατο μιας 28χρονης εργαζόμενης σε ερευνητικό κέντρο πανώλης στη Σιβηρία και τις αναφορές ότι περίπου 200 άνθρωποι τέθηκαν σε απομόνωση.
Την περασμένη Παρασκευή, μια γυναίκα πέθανε από πνευμονία «απροσδιόριστης» προέλευσης στη Σιβηρία, αφού ενδέχεται να είχε εκτεθεί στην πανώλη. Τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν ότι σχεδόν 200 άνθρωποι τέθηκαν σε απομόνωση. Οι αρμόδιες αρχές έσπευσαν να καθησυχάσουν την κοινή γνώμη, ωστόσο στο διαδίκτυο άρχισαν να διαδίδονται εικασίες και ανησυχία.
Η 28χρονη, Ντάρια Σιπιλόβα, εργαζόταν στο «Ινστιτούτο Κατά της Πανώλης» στην περιοχή Ιρκούτσκ της Σιβηρίας. Ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες ανέφεραν ότι εμφάνισε συμπτώματα που έμοιαζαν με πνευμονία είτε μετά το σπάσιμο ενός δοκιμαστικού σωλήνα που περιείχε το βακτήριο της πανώλης είτε μετά από αποστολή στην περιοχή Μπουριατία, στα σύνορα με τη Μογγολία. Στην περιοχή αυτή η πανώλη είναι ενδημική στους άγριους πληθυσμούς ζώων.
Μέχρι στιγμής δεν έχει επιβεβαιωθεί επίσημα η αιτία θανάτου της Σιπιλόβα και, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, βρίσκονται σε εξέλιξη εργαστηριακές εξετάσεις. Ωστόσο, οι ειδικοί εκτιμούν ότι το περιστατικό είναι απίθανο να οδηγήσει σε παγκόσμια έξαρση της νόσου.
Τι είναι η πανώλη και πώς μεταδίδεται
Η πανώλη προκαλείται από το βακτήριο Yersinia pestis. Κλινικά διακρίνεται σε τρεις μορφές: τη βουβωνική πανώλη, την πνευμονική πανώλη και τη σηψαιμική πανώλη.
Η βουβωνική πανώλη είναι η συχνότερη μορφή και μεταδίδεται μέσω των τσιμπημάτων μολυσμένων ψύλλων. Όταν το βακτήριο εισέλθει στον ανθρώπινο οργανισμό, μετακινείται στους λεμφαδένες, όπου προκαλεί επώδυνα οιδήματα, γνωστά ως «βουβώνες», στη βουβωνική χώρα, τον λαιμό και τις μασχάλες. Η μετάδοση της βουβωνικής πανώλης από άνθρωπο σε άνθρωπο είναι σπάνια, όμως το βακτήριο μπορεί να περάσει στο αίμα και να προκαλέσει σηψαιμική πανώλη ή να προσβάλει τους πνεύμονες και να προκαλέσει πνευμονική πανώλη.
Σε αντίθεση με τις άλλες μορφές, η πνευμονική πανώλη μπορεί να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω μικροσκοπικών σταγονιδίων που απελευθερώνονται στον αέρα όταν κάποιος βήχει ή φτερνίζεται. Η συγκεκριμένη μορφή είναι επίσης συνήθως θανατηφόρα, εάν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα, ενώ ο χρόνος από την έκθεση μέχρι την εμφάνιση των συμπτωμάτων μπορεί να είναι μόλις 24 ώρες.
Γιατί σήμερα η πανώλη δεν εξαπλώνεται όπως τον Μεσαίωνα
Ο Μαύρος Θάνατος, που προκλήθηκε από τη βουβωνική και την πνευμονική πανώλη, σκότωσε περισσότερους από 25 εκατομμύρια ανθρώπους στην Ευρώπη τον 14ο αιώνα, εξολοθρεύοντας από το ένα τρίτο έως τα δύο τρίτα του πληθυσμού. Η εξάπλωσή του διευκολύνθηκε από τα νέα εμπορικά δίκτυα και την εισαγωγή προϊόντων, όπως σιτηρά και αλεύρι, μέσω πλοίων.
Οι σύγχρονες συνθήκες, ωστόσο, είναι πολύ λιγότερο ευνοϊκές για την εξάπλωση της πανώλης. Πρώτα απ’ όλα, παρότι η πνευμονική μορφή της λοίμωξης από Yersinia pestis είναι σχεδόν πάντα θανατηφόρα εάν δεν αντιμετωπιστεί, σήμερα μπορεί να αντιμετωπιστεί με απλά και ευρέως διαθέσιμα αντιβιοτικά.
«Έχουμε δύο θεραπείες που λειτουργούν πολύ καλά για τη βουβωνική πανώλη», δήλωσε ο Πιέρο Ολιάρο, καθηγητής λοιμωδών νοσημάτων που σχετίζονται με τη φτώχεια στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
Το 2025, ο Ολιάρο και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν την πρώτη τυχαιοποιημένη, ελεγχόμενη μελέτη για τη θεραπεία της βουβωνικής πανώλης στη Μαδαγασκάρη. Η μελέτη έδειξε ότι δύο αντιβιοτικά, η από του στόματος σιπροφλοξασίνη και ένα ενέσιμο αμινογλυκοσίδιο, ήταν αποτελεσματικά κατά 91% και 92% αντίστοιχα στη θεραπεία της βουβωνικής πανώλης. Ακόμη και στις λίγες περιπτώσεις όπου η πανώλη εξελίχθηκε σε πνευμονική μορφή, το 85% των ασθενών ανάρρωσε και επέζησε χάρη στην άμεση θεραπεία.
Τα συμπτώματα επιτρέπουν τον γρήγορο εντοπισμό
Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο μια πανδημία πανώλης θεωρείται πολύ απίθανη είναι ότι, σε αντίθεση με τον ιό της Covid-19, η πνευμονική πανώλη μπορεί να μεταδοθεί μόνο μετά την εμφάνιση συμπτωμάτων, όπως αναφέρει το BBC. Αυτό συμβαίνει συνήθως μέσα σε 24 ώρες. Τα συμπτώματα είναι σοβαρά και εμφανή, γεγονός που σημαίνει ότι τυχόν νέα κρούσματα μπορούν να εντοπιστούν, να απομονωθούν και να υποβληθούν σε θεραπεία γρήγορα, πριν υπάρξει περαιτέρω μετάδοση.
«Δεν είναι κάτι που μπορεί να μας διαφύγει, ώστε να βλέπουμε ανθρώπους να επιβιβάζονται σε ένα αεροπλάνο, να ταξιδεύουν και να εμφανίζονται νέες λοιμώξεις παντού», δήλωσε η Ζάνια Σταματακί, αναπληρώτρια καθηγήτρια ιολογικής ανοσολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ. Όπως σημείωσε, θα ήταν κάτι αρκετά προφανές και θα γινόταν αντιληπτό πολύ γρήγορα.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, όλες οι επαφές των ασθενών έχουν, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, εντοπιστεί και παρακολουθούνται, ενώ μέχρι στιγμής καμία δεν παρουσιάζει συμπτώματα ασθένειας. Η συγκεκριμένη διαδικασία βρίσκεται σε συμφωνία με τις οδηγίες δημόσιας υγείας που έχει εκδώσει το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ, το οποίο συνιστά τον εντοπισμό των ατόμων που θεωρούνται ότι διατρέχουν κίνδυνο, ώστε να παρακολουθούνται, να υποβάλλονται σε έλεγχο, να τίθενται σε καραντίνα και να λαμβάνουν αντιβιοτικά.
Ο εκπρόσωπος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, Κρίστιαν Λίντμαϊερ, ανακοίνωσε την αρχική εκτίμηση κινδύνου του οργανισμού την Τρίτη. Ο κίνδυνος είναι «μέτριος έως χαμηλός για το Ιρκούτσκ, χαμηλός για τη Ρωσική Ομοσπονδία συνολικά και πολύ χαμηλός για την ευρωπαϊκή περιοχή του ΠΟΥ», δήλωσε στους δημοσιογράφους.
Αυστηρά πρωτόκολλα στα εργαστήρια
Γενικότερα, η μετάδοση της πανώλης σε εργαστηριακό περιβάλλον είναι εξαιρετικά σπάνια, καθώς συνήθως εφαρμόζονται αυστηρά πρωτόκολλα για την αποτροπή τυχαίας έκθεσης. «Πρόκειται για πολύ εξειδικευμένα εργαστήρια», δήλωσε η Σταματακί.
Οι ερευνητές, για παράδειγμα, φορούν πλήρη μέσα ατομικής προστασίας. Τα δείγματα διαχειρίζονται επίσης αποκλειστικά μέσα σε θαλάμους βιοασφάλειας. Οι συγκεκριμένοι θάλαμοι λειτουργούν υπό αρνητική πίεση αέρα, με αποτέλεσμα η ροή του αέρα να κατευθύνεται προς το εσωτερικό και μακριά από τον χρήστη.
«Αν σπάσει ένας σωλήνας, θα σπάσει μέσα στον θάλαμο και ο χρήστης θα προστατευτεί», εξήγησε η Σταματακί.
Ακόμη και κατά τη μεταφορά ενός σωλήνα, αυτός τοποθετείται μέσα σε ένα δεύτερο δοχείο ασφαλείας, σύμφωνα με τη Σταματακί. Οι τεχνικοί, παράλληλα, υποβάλλονται σε αυστηρή εκπαίδευση πριν εργαστούν σε τέτοια εργαστήρια.
Η πανώλη εξακολουθεί να υπάρχει
Ένας από τους βασικούς λόγους για την ταχύτατη εξάπλωση της πανώλης τον 14ο αιώνα ήταν οι γενικά κακές συνθήκες διαβίωσης εκείνης της εποχής. Απόβλητα και υπολείμματα τροφών βρίσκονταν στους δρόμους, δημιουργώντας ιδανικές συνθήκες φωλιάσματος για τους μαύρους αρουραίους που μετέφεραν τους ψύλλους οι οποίοι έφεραν την ασθένεια. Οι άνθρωποι ζούσαν σε πολύ κοντινή απόσταση μεταξύ τους, ενώ οι έμποροι περνούσαν μήνες σε ασφυκτικά πλοία. Αυτές οι συνθήκες δεν υπάρχουν πλέον σε μεγάλο μέρος του κόσμου.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η πανώλη αποτελεί αποκλειστικά ιστορική ασθένεια. Η νόσος είναι ενδημική σε πληθυσμούς τρωκτικών στην Αφρική, την Ασία, τη Νότια Αμερική, ακόμη και στις ΗΠΑ.
Κάθε χρόνο καταγράφονται και κρούσματα σε ανθρώπους. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, αναφέρονται κατά μέσο όρο επτά ανθρώπινα κρούσματα πανώλης ετησίως. Σε ορισμένα μέρη του κόσμου καταγράφονται επίσης κατά διαστήματα τοπικές εξάρσεις, στις οποίες σημειώνεται μετάδοση της πνευμονικής πανώλης από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Το 2017, μια έξαρση στη Μαδαγασκάρη οδήγησε σε 2.417 κρούσματα πανώλης και 209 θανάτους. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Ολιάρο, το γεγονός ότι η συγκεκριμένη έξαρση τελικά τερματίστηκε αποτελεί ένδειξη ότι οι εξάρσεις πανώλης τείνουν να περιορίζονται. Συνήθως δεν εξελίσσονται σε πανδημίες.
Παρότι, επομένως, μια έξαρση πανώλης είναι απίθανο να αποκτήσει πραγματικά παγκόσμια εξάπλωση, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να συνεχιστούν οι επενδύσεις στη θεραπεία και την πρόληψή της.
«Μπορεί να μην επηρεάζει πολλούς ανθρώπους σε παγκόσμια κλίμακα, αλλά εξακολουθεί να προκαλεί πόνο», δήλωσε ο Ολιάρο. «Είναι μια σημαντική ασθένεια και, επομένως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πανώλη υπάρχει».