Τα άρπαξαν το 1917, επιστρέφουν έπειτα από 109 χρόνια – Στην Ελλάδα 48 εκκλησιαστικά κειμήλια από τη Βουλγαρία

Απομακρύνθηκαν από μοναστήρια και εκκλησιαστικούς φορείς της βόρειας Ελλάδας μέσα στη δίνη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εκατόν εννέα χρόνια αργότερα, 48 ιστορικά εκκλησιαστικά κειμήλια επιστρέφουν από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα, με τελικό προορισμό τους τόπους από τους οποίους προέρχονται.

Η επιστροφή τους εντάσσεται σε συμφωνία πολιτιστικής συνεργασίας Ελλάδας–Βουλγαρίας, την οποία υπέγραψαν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο Βούλγαρος ομόλογός της, Εφτίμ Μιλόσεφ. Η συμφωνία προβλέπει αμοιβαία κατάθεση κειμηλίων ιστορικής και θρησκευτικής σημασίας: η ελληνική πλευρά θα παραδώσει ανθρωπολογικό υλικό που συνδέεται με τον μεσαιωνικό Βούλγαρο τσάρο Σαμουήλ.

Από τη Σόφια στη Θεσσαλονίκη και έπειτα στον τόπο τους

Η τελετή παράδοσης-παραλαβής θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 3 Οκτωβρίου, στις 10:30, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη, παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη και του πρωθυπουργού της Βουλγαρίας, Ρούμεν Ράντεφ.

Τα 48 κειμήλια μεταφέρθηκαν στη Σόφια το 1917. Προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.

Σύμφωνα με το υπουργείο Πολιτισμού, θα εκτεθούν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού έως τις 5 Νοεμβρίου 2026. Στη συνέχεια θα παραδοθούν στους φορείς προέλευσής τους, ολοκληρώνοντας μια διαδρομή επιστροφής που χρειάστηκε περισσότερο από έναν αιώνα.

Η λεηλασία του 1917 και οι πληγές της Εικοσιφοίνισσας

Πίσω από τη διπλωματική συμφωνία βρίσκεται η ιστορία των λεηλασιών που υπέστησαν μοναστήρια και εκκλησίες της βόρειας Ελλάδας κατά τις περιόδους βουλγαρικής κατοχής.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Μονής Παναγίας Εικοσιφοίνισσας στο Παγγαίο. Όπως αναφέρει το ΑΠΕ-ΜΠΕ, το 1917 οι βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής αφαίρεσαν τα περισσότερα κειμήλιά της και τα μετέφεραν στη Βουλγαρία. Κειμήλια της μονής βρίσκονται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Σόφιας.

Η απώλεια αυτή δεν ήταν η τελευταία δοκιμασία για το μοναστήρι. Το 1943, κατά την τρίτη βουλγαρική κατοχή, στρατιώτες εκδίωξαν τους μοναχούς και πυρπόλησαν τη μονή, με εξαίρεση τον ναό.

Ακολούθησαν χρόνια εγκατάλειψης, μέχρι την επαναλειτουργία της το 1967 ως γυναικείας μονής. Η σημερινή επιστροφή κειμηλίων αποκαθιστά ένα μέρος αυτής της διακοπής στη θρησκευτική και πολιτιστική της συνέχεια.

Τι παραδίδει η Ελλάδα για τον τσάρο Σαμουήλ

Το δεύτερο σκέλος της συμφωνίας αφορά ανθρωπολογικό υλικό που συνδέεται με τον τσάρο Σαμουήλ, το οποίο φυλάσσεται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού.

Το υλικό προέρχεται από αρχαιολογικές έρευνες στη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου, στη Μικρή Πρέσπα, και θα παραδοθεί στη Βουλγαρία στο πλαίσιο της αμοιβαίας κατάθεσης που συμφωνήθηκε.

Ο Σαμουήλ ηγήθηκε του βουλγαρικού βασιλείου από το 997 έως το 1014. Ηττήθηκε από τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄ στη μάχη του Κλειδίου το 1014, λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του.

Τα 48 κειμήλια δεν κλείνουν τη συζήτηση

Η συμφωνία αφήνει ανοιχτό τον δρόμο και για άλλες επιστροφές. Προβλέπει τη συνέχιση των συζητήσεων για την ταυτοποίηση ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος, τα οποία θα μπορούσαν να περιληφθούν σε μελλοντική συμφωνία.

Για τις μονές και τη μητρόπολη που θα παραλάβουν τα 48 κειμήλια, η σημασία ξεπερνά την αξία των ίδιων των αντικειμένων. Πρόκειται για τμήματα της ιστορίας τους που απομακρύνθηκαν σε συνθήκες πολέμου και επιστρέφουν πλέον εκεί όπου διαμορφώθηκε ο θρησκευτικός και πολιτιστικός τους δεσμός.