Όταν ο νους “χάνεται”: Από τη θεϊκή μανία στον Ιπποκράτη

Υπάρχουν λέξεις που κουβαλούν αιώνες φόβου. Λέξεις που γεννούν σκιές πριν ακόμη προλάβουμε να τις εξηγήσουμε. Ψυχική διαταραχή. Μανία. Μελαγχολία. Παράνοια.

Στην αρχαία Ελλάδα, η ψυχική ασθένεια δεν ήταν ποτέ μια απλή κατάσταση του νου. Ήταν μήνυμα, τιμωρία, κατάρα, θεϊκή παρέμβαση και κάποιες φορές ένα σκοτεινό, επικίνδυνο δώρο. Όταν ένας άνθρωπος άκουγε φωνές, γελούσε μόνος στην αγορά, ούρλιαζε στα ιερά ή περιπλανιόταν κυνηγημένος από οράματα, οι αρχαίοι δεν είχαν ψυχιάτρους. Είχαν μάντεις, ιερείς, γιατρούς, ποιητές και τραγωδούς. Και όλοι προσπαθούσαν να εξηγήσουν το ίδιο μυστήριο: γιατί χάνεται ο άνθρωπος μέσα στον ίδιο του τον νου;

Σε αυτό το αφηγηματικό podcast υγείας του newsbeast “Από το Α ως το Ω3”, η Μάριον Κοντογιάννη μας ταξιδεύει σε έναν κόσμο όπου η τρέλα μπορούσε να είναι θεϊκή οργή, διονυσιακή έκσταση, σωματική διαταραχή ή τραγική κατάρρευση. Από τον Ηρακλή, που σκοτώνει τα παιδιά του κυριευμένος από θεόσταλτη μανία, μέχρι τον Αίαντα, που δεν αντέχει την ταπείνωση και οδηγείται στην αυτοκτονία, η αρχαία ελληνική σκέψη είδε την ψυχική οδύνη όχι μόνο ως ασθένεια, αλλά και ως βαθύ ρήγμα στην ανθρώπινη ύπαρξη.

Κι έπειτα έρχεται ο Ιπποκράτης. Ο γιατρός που τολμά να αμφισβητήσει τους θεούς και να αναζητήσει την αιτία της νόσου στο σώμα, στον εγκέφαλο, στους χυμούς, στη φυσική λειτουργία του ανθρώπου. Για πρώτη φορά, ο «τρελός» δεν είναι απλώς καταραμένος. Είναι ασθενής.

Το επεισόδιο φωτίζει:

• τη μελαγχολία,
• τη μανία,
• την κάθαρση του θεάτρου,
• τα Ασκληπιεία,
• τη θεραπευτική δύναμη του λόγου και
• τη βαθιά διαχρονική ανάγκη του ανθρώπου να καταλάβει τι συμβαίνει όταν ο νους λυγίζει.

Γιατί, τελικά, η ιστορία των ψυχικών παθήσεων στην αρχαία Ελλάδα δεν είναι μόνο ιστορία ιατρικής. Είναι ιστορία φόβου, ποίησης, φιλοσοφίας, πίστης και ανθρώπινης ευαλωτότητας. Είναι η ιστορία μιας ερώτησης που παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα: τι συμβαίνει όταν ραγίζει η ισορροπία του ανθρώπινου νου;

Ακούστε εδώ ολόκληρο το επεισόδιο: