Αριστερό vs Δεξιό ημισφαίριο εγκεφάλου: Τι είναι μύθος και τι αλήθεια

Για χρόνια επικρατούσε η αντίληψη πως οι άνθρωποι χωρίζονται σε δύο τύπους με βάση το ποιο ημισφαίριο του εγκεφάλου είναι κυρίαρχο. Αυτοί που λειτουργούσαν κυρίως με το αριστερό ημισφαίριο παρουσιάζονταν ως «λογικοί » ενώ αυτοί με το δεξιό ως «δημιουργικοί».

Η θεωρία του «αριστερού» και «δεξιού» ημισφαιρίου είναι ελκυστική γιατί δίνει εύκολες απαντήσεις. Όμως ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί με τόσο απλούς διαχωρισμούς. Παρότι τα δύο ημισφαίρια έχουν διαφορετικούς ρόλους, η ιδέα ότι καθορίζουν την προσωπικότητα και τη συμπεριφορά μας δεν επιβεβαιώνεται επιστημονικά. Η αλήθεια είναι πιο σύνθετη και πιο ενδιαφέρουσα.

Πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος;

Όπως σημειώνεται στο Medical News Today, ο εγκέφαλος είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο όργανο που ελέγχει όλες τις λειτουργίες του σώματος: τη σκέψη, την αντίληψη μέσω των αισθήσεων και τη σωματική κίνηση. Παρότι ζυγίζει περίπου 1,5 κιλό, περιέχει έως και 100 δισεκατομμύρια νευρώνες.

Οι νευρώνες είναι τα «αγγελιοφόρα» κύτταρα που μεταφέρουν πληροφορίες μέσω ηλεκτρικών και χημικών σημάτων στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται αυτές τις πληροφορίες και στέλνει εντολές σε όλο το σώμα για να ρυθμίσει τις λειτουργίες του και να ανταποκριθεί σε ερεθίσματα.

Οι βασικές περιοχές του εγκεφάλου

Ο εγκέφαλος αποτελείται από διαφορετικές περιοχές με ξεχωριστούς ρόλους:

► Ο τελικός (μεγάλος) εγκέφαλος (cerebrum): Είναι το ανώτερο τμήμα και χωρίζεται σε αριστερό και δεξιό ημισφαίριο. Ελέγχει σύνθετες λειτουργίες όπως η σκέψη, τα συναισθήματα, η αίσθηση, η ομιλία και η όραση. Διαθέτει τέσσερις λοβούς: μετωπιαίο, κροταφικό, βρεγματικό και ινιακό.

► Η παρεγκεφαλίδα (cerebellum): Ρυθμίζει κυρίως τον συντονισμό και την κίνηση. Σε αντίθεση με τον μεγάλο εγκέφαλο, ελέγχει την ίδια πλευρά του σώματος.

► Το διεγκέφαλο (diencephalon): Λειτουργεί ως σταθμός μετάδοσης μεταξύ εγκεφάλου και σώματος και ρυθμίζει ορμόνες.

► Το εγκεφαλικό στέλεχος (brainstem): Ελέγχει αυτόματες λειτουργίες όπως η αναπνοή και οι κινήσεις των ματιών και του προσώπου, και συνδέει τον εγκέφαλο με το υπόλοιπο σώμα.

Αριστερό και δεξιό ημισφαίριο: ποια είναι η διαφορά;

Η βασική διαφορά είναι ότι κάθε ημισφαίριο ελέγχει την αντίθετη πλευρά του σώματος. Το αριστερό ημισφαίριο ελέγχει τη δεξιά πλευρά και το δεξιό την αριστερή.

Συχνά, το αριστερό ημισφαίριο είναι υπεύθυνο για την ομιλία και την επεξεργασία της γλώσσας. Ωστόσο, στους αριστερόχειρες είναι πιο πιθανό η γλώσσα να ελέγχεται από το δεξιό ημισφαίριο ή να μοιράζεται και στα δύο.

Τα δύο ημισφαίρια επικοινωνούν μέσω του μεσολόβιου, μιας δέσμης νευρικών ινών που επιτρέπει την ανταλλαγή πληροφοριών. Σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις, όπως μετά από συγκεκριμένες χειρουργικές επεμβάσεις για επιληψία ή σε αναπτυξιακές διαταραχές, η επικοινωνία αυτή απουσιάζει. Η επιβίωση είναι δυνατή, αλλά προκαλούνται σημαντικές δυσκολίες λόγω της έλλειψης συντονισμού μεταξύ των δύο πλευρών.

Η θεωρία «αριστερόστροφου» και «δεξιόστροφου» εγκεφάλου

Τη δεκαετία του 1960, ο νευροβιολόγος Roger W. Sperry πρότεινε ότι σε κάθε άτομο κυριαρχεί ένα από τα δύο ημισφαίρια, επηρεάζοντας την προσωπικότητα, τη σκέψη και τη συμπεριφορά. Με βάση αυτή τη θεωρία…

Οι «αριστερόστροφοι» άνθρωποι θεωρούνται:

πιο αναλυτικοί
πιο λογικοί
προσανατολισμένοι στις λεπτομέρειες και τα γεγονότα
καλύτεροι με τους αριθμούς
πιο πιθανό να σκέφτονται με λέξεις

Οι «δεξιόστροφοι» άνθρωποι θεωρούνται:

πιο δημιουργικοί
ελεύθεροι στοχαστές
ικανότεροι να βλέπουν τη «μεγάλη εικόνα»
πιο διαισθητικοί
πιο πιθανό να σκέφτονται με εικόνες

Η θεωρία είναι ελκυστική γιατί βασίζεται στο γεγονός ότι τα δύο ημισφαίρια έχουν διαφορετικές λειτουργίες. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιο από τα δύο καθορίζει και τον χαρακτήρα μας.

Τι δείχνει η επιστημονική έρευνα;

Οι έρευνες δεν επιβεβαιώνουν την ιδέα ότι οι άνθρωποι είναι «αριστερόστροφοι» ή «δεξιόστροφοι» ως προς την προσωπικότητα. Μελέτη του 2013 που ανέλυσε τρισδιάστατες απεικονίσεις εγκεφάλου περισσότερων από 1.000 ανθρώπων, χρησιμοποιώντας μαγνητική τομογραφία (MRI), έδειξε ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν και τα δύο ημισφαίρια και δεν φαίνεται να έχουν ένα συνολικά κυρίαρχο.

Η εγκεφαλική δραστηριότητα αλλάζει ανάλογα με το έργο που εκτελείται. Για παράδειγμα, ανασκόπηση του 2023 έδειξε ότι το δεξιό ημισφαίριο είναι απαραίτητο για:

τη χωρική αντίληψη σε σύνθετους υπολογισμούς
την κατανόηση αριθμών που περιέχουν μηδενικά
τη μη λεκτική αναπαράσταση αριθμών

Παρότι το αριστερό ημισφαίριο κυριαρχεί στη γλωσσική επεξεργασία, και τα δύο ημισφαίρια είναι απαραίτητα για πλήρη κατανόηση. Ανασκόπηση του 2020 αναφέρει επίσης ότι το δεξιό ημισφαίριο παίζει σημαντικό ρόλο στην κατανόηση συμφραζομένων και μη κυριολεκτικών στοιχείων, όπως οι μεταφορές, η ειρωνεία και η νοητική απεικόνιση της γλώσσας.

Ποιες είναι οι πραγματικές διαφορές;

Οι διαφορές μεταξύ των δύο ημισφαιρίων αφορούν κυρίως τη λειτουργία και σε καμία περίπτωση την προσωπικότητα. Κάθε ημισφαίριο ελέγχει την όραση, την κίνηση και την αίσθηση της αντίθετης πλευράς του σώματος και περιέχει αντίστοιχες, «καθρεφτισμένες» περιοχές για τις ίδιες βασικές λειτουργίες

Για παράδειγμα:

Οι ινιακοί λοβοί επεξεργάζονται την οπτική πληροφορία από το αντίθετο οπτικό πεδίο.
Οι μετωπιαίοι λοβοί εμπλέκονται στη λήψη αποφάσεων και στην παραγωγή λόγου.
Οι κινητικές και αισθητικές περιοχές ελέγχουν την κίνηση και την αίσθηση της αντίθετης πλευράς του σώματος.

Συναισθήματα

Το δεξιό ημισφαίριο έχει κυρίαρχο ρόλο στην επεξεργασία και παραγωγή συναισθηματικών αντιδράσεων, αν και συμμετέχουν πολλαπλές περιοχές του εγκεφάλου.

Γλώσσα

Το αριστερό ημισφαίριο είναι συνήθως πιο ενεργό στη γλωσσική επεξεργασία. Στους περισσότερους ανθρώπους, οι βασικές γλωσσικές περιοχές βρίσκονται εκεί.

Αριστερόχειρες και δεξιόχειρες…

Είναι γεγονός πως δεν λειτουργούν όλοι οι εγκέφαλοι με τον ίδιο τρόπο. Για παράδειγμα μια μεγάλη μελέτη του 2021 έδειξε ότι οι αριστερόχειρες συχνά χρησιμοποιούν διαφορετικές πλευρές του εγκεφάλου για τη μνήμη εργασίας, τη γλώσσα, την όραση και τον έλεγχο των χεριών σε σχέση με τους δεξιόχειρες.

Διαπιστώθηκε επίσης ότι οι αριστερόχειρες έχουν συνήθως περισσότερη φαιά ουσία στη δεξιά πλευρά του εγκεφάλου, πιθανώς επειδή αυτή ελέγχει το κυρίαρχο αριστερό τους χέρι.

Διαφορετικοί ρόλοι, καμία «κυρίαρχη» πλευρά

Ο εγκέφαλος είναι ένα σύνθετο όργανο με πολλές εξειδικευμένες λειτουργίες. Αν και τα δύο ημισφαίρια έχουν διαφορετικούς ρόλους, δεν υπάρχει «κυρίαρχη πλευρά» που να καθορίζει την προσωπικότητα ή τη συμπεριφορά μας.

Η ιδέα του «αριστερόστροφου» και «δεξιόστροφου» ανθρώπου είναι ένας απλουστευτικός μύθος. Η πραγματικότητα είναι πιο ενδιαφέρουσα: ο εγκέφαλος λειτουργεί ως ένα ενιαίο, συνεργατικό σύστημα όπου και οι δύο πλευρές είναι απαραίτητες.