2 «ενοχλητικές» συνήθειες που στην πραγματικότητα υποδηλώνουν ευφυΐα

Συχνά κρίνουμε συνήθειες όπως η ονειροπόληση, το χάζεμα ή o εσωτερικός διάλογος ως «ελαττώματα», ως σημάδια δυσκολίας στη συγκέντρωση, αδύναμης πειθαρχίας, άγχους, σύγχυσης ή ακόμη και γνωστικής φθοράς.

Αυτό που συχνά παραβλέπουμε, όμως, είναι ότι οι αντιλήψεις μας επηρεάζονται από μια κουλτούρα αδιάκοπης παραγωγικότητας και μετρήσιμων αποτελεσμάτων. Μέσα από αυτό το πρίσμα, τέτοιες συμπεριφορές μοιάζουν με «περισπασμούς» που πρέπει να διορθωθούν, αντί για φυσιολογικές γνωστικές διεργασίες, που όχι μόνο δεν αποτελούν πρόβλημα, αλλά ενδεχομένως να υποδηλώνουν και ευφυία.

Όπως επισημαίνεται σε σχετικό άρθρο του ψυχολόγου Mark Travers στο Psychology Today, αυτές οι συνήθειες μπορεί να αντανακλούν γνωστική ευελιξία, δημιουργική επίλυση προβλημάτων και ικανότητα του εγκεφάλου να μεταβαίνει προσαρμοστικά ανάμεσα σε διαφορετικούς τρόπους σκέψης. Με άλλα λόγια, αντί για «σφάλματα», ίσως αποτελούν σημάδια ενός ενεργού μυαλού που δουλεύει στο παρασκήνιο.

Η συνήθεια της ονειροπόλησης

Η περιπλάνηση του νου, δηλαδή η μετατόπιση της προσοχής από την παρούσα εργασία σε σκέψεις που παράγει το ίδιο το άτομο, θεωρούνταν για χρόνια ξεκάθαρο σημάδι αφηρημάδας. Ωστόσο, πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να υποστηρίζει τη δημιουργική σκέψη και τη γνωστική ευελιξία.

Μελέτη του 2025 με περισσότερους από 1.300 ενήλικες έδειξε ότι η σκόπιμη περιπλάνηση του νου, δηλαδή όταν κάποιος επιτρέπει συνειδητά στον εαυτό του να ονειροπολεί, προέβλεπε υψηλότερη δημιουργική απόδοση.

Δεδομένα νευροαπεικόνισης υπέδειξαν ότι το αποτέλεσμα αυτό συνδεόταν με αυξημένη συνδεσιμότητα μεταξύ μεγάλων εγκεφαλικών δικτύων που σχετίζονται με τον εκτελεστικό έλεγχο και του λεγόμενου «δικτύου προεπιλεγμένης λειτουργίας», το οποίο συνδέεται με τη φαντασία και τη σκέψη.

Επιπλέον, άτομα με μεγαλύτερη τάση για αυθόρμητη περιπλάνηση του νου παρουσιάζουν καλύτερες επιδόσεις σε δοκιμασίες εναλλαγής εργασιών. Αυτό σημαίνει ότι μπορούν να αλλάζουν πιο γρήγορα νοητικό πλαίσιο, κάτι που αποτελεί σαφή ένδειξη ευέλικτης σκέψης.

Μια ακόμη συνήθεια που σχετίζεται στενά με την περιπλάνηση του νου είναι η αυθόρμητη σκέψη. Μελέτη του 2024 που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PNAS Nexus ανέλυσε δείγματα αυθόρμητων σκέψεων από περισσότερους από 3.300 συμμετέχοντες.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι σκέψεις που δεν προκαλούνται από εξωτερικά ερεθίσματα, αλλά πυροδοτούνται από εσωτερικά από το ίδιο το άτομο, τείνουν να συμβάλλουν στην οργάνωση πληροφοριών, ιδιαίτερα αυτών που έχουν να κάνουν με επίτευξη στόχων, και να υποστηρίζουν την εδραίωση της μνήμης. Με άλλα λόγια, η αυτού του τύπου η σκέψη συχνά εξυπηρετεί προσαρμοστικές γνωστικές λειτουργίες και δεν αποτελεί απλώς «νοητικό θόρυβο».

Φυσικά, τα οφέλη της νοητικής περιπλάνησης εμφανίζονται μόνο όταν υπάρχει ισορροπία με τον έλεγχο της προσοχής. Αν παρατηρείτε ότι το μυαλό σας συχνά «φεύγει», αλλά ταυτόχρονα διαθέτετε καλή συγκέντρωση και αυτοεπίγνωση, ίσως αξιοποιείτε έναν νοητικό τρόπο λειτουργίας που ενισχύει τη δημιουργικότητα, την ευελιξία και την επίλυση προβλημάτων.

Η συνήθεια να μιλάτε στον εαυτό σας

Το να μιλάτε στον εαυτό σας, είτε σιωπηλά μέσα στο μυαλό σας, είτε χαμηλόφωνα, μπορεί να φαίνεται περίεργο ή ακόμη και «προβληματικό» στους άλλους. Ωστόσο, πρόσφατη ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι ο εσωτερικός λόγος και ο αυτοδιάλογος μπορούν να υποστηρίξουν την αυτορρύθμιση, τον σχεδιασμό και τη μεταγνώση, δηλαδή τη διαδικασία σκέψης γύρω από τις ίδιες μας τις σκέψεις.

Σύμφωνα με μελέτη του 2023 σε φοιτητές πανεπιστημίου που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Behavioral Sciences, υπάρχει σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στη συχνότητα χρήσης εσωτερικού λόγου και σε δείκτες αυτορρύθμισης και σαφήνειας της αυτοαντίληψης. Όσοι «μιλούσαν» στον εαυτό τους συχνότερα ανέφεραν πιο ξεκάθαρη αίσθηση ταυτότητας και καλύτερη ικανότητα αυτοελέγχου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο αυτοδιάλογος αποτελεί άμεσο δείκτη υψηλότερης νοημοσύνης. Υποδηλώνει, όμως, ότι ο εσωτερικός λόγος μπορεί να λειτουργεί ως ένα γνωστικό «στήριγμα», ένας τρόπος οργάνωσης σύνθετων ιδεών, αλληλουχίας ενεργειών, παρακολούθησης στόχων και διαχείρισης συναισθηματικά φορτισμένων ζητημάτων.

Όπως και με την περιπλάνηση του νου, έτσι και ο αυτοδιάλογος ωφελεί μόνο όταν υπάρχει μέτρο. Η υπερβολική ή η αρνητική εσωτερική ομιλία, ειδικά με τη μορφή μηρυκασμού ή σκληρής αυτοκριτικής, μπορεί να υπονομεύσει τη συγκέντρωση και την ψυχική ευεξία. Όταν, όμως, χρησιμοποιείται δημιουργικά, μπορεί να μετατρέψει σκόρπιες σκέψεις σε συγκεκριμένα, εφαρμόσιμα σχέδια.

Πέρα από τη στενή έννοια της συγκέντρωσης

Αν αναγνωρίζετε στον εαυτό σας μία ή και τις δύο από αυτές τις υποτιθέμενα «ενοχλητικές» συνήθειες, θα πρέπει να γνωρίζετε ότι δεν υπάρχει κάτι λάθος σε εσάς. Είναι και συνηθισμένες και απολύτως φυσιολογικές.

Θα πρέπει ωστόσο να διευκρινιστεί πως η σύνδεσή τους με την παραγωγικότητα και τη δημιουργικότητα δεν είναι δεδομένη, αλλά εξαρτάται από το πλαίσιο και τις συνθήκες. Το μυαλό που περιπλανιέται με σκοπό και ο αυτοδιάλογος που χρησιμοποιείται για σχεδιασμό και όχι για ατέρμονη ανησυχία είναι εκείνα που συνδέονται με ενισχυμένη σκέψη. Αντίθετα, όταν αυτές οι συμπεριφορές μετατρέπονται σε χρόνια διάσπαση προσοχής, άγχος ή αποδιοργάνωση, τότε μπορεί πραγματικά να γίνουν προβληματικές.

Καταλήγοντας ο Mark Travers παρουσιάζει τρία απλά βήματα για να τις αξιοποιήσετε, συνειδητά και με μέτρο, ώστε να λειτουργήσουν ως πολύτιμα εργαλεία:

► Παρατηρήστε το πλαίσιο. Δώστε προσοχή στο πότε και πού αρχίζετε να ονειροπολείτε ή να μιλάτε στον εαυτό σας. Συμβαίνει σε μονότονες εργασίες; Μιλάτε στον εαυτό σας όταν προσπαθείτε να συγκεντρωθείτε σε κάτι σημαντικό; Δοκιμάστε να δώσετε στον εαυτό σας 10 λεπτά «ελεύθερου» χρόνου σκέψης και μετά επιστρέψτε στην εργασία.

► Χρησιμοποιήστε συνειδητά τον εσωτερικό λόγο. Όταν σχεδιάζετε ή επεξεργάζεστε ιδέες, μιλήστε στον εαυτό σας σαν να τον καθοδηγείτε. Αυτή η δομή μπορεί να φέρει μεγαλύτερη καθαρότητα.

► Επιτρέψτε νοητική ξεκούραση. Προγραμματίστε μικρά διαλείμματα για αναστοχασμό. Συχνά οι καλύτερες ιδέες εμφανίζονται όταν ο εγκέφαλος έχει χώρο και ελευθερία να περιπλανηθεί.

Όταν εξιδανικεύουμε τη συνεχή συγκέντρωση, την απόλυτη πειθαρχία και τη σιωπή μέσα στο μυαλό, παραβλέπουμε τις δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου πέρα από τη στενή έννοια της συγκέντρωσης. Μερικές φορές, είναι απλώς ο νους σας που σκέφτεται σε μια γλώσσα πέρα από εργασίες και προθεσμίες.