Το σπάνιο καιρικό «μπλοκάρισμα» που προκάλεσε ακραίες βροχές στην Κρήτη – Πάνω από 840 χιλιοστά σε πέντε ημέρες

Η Κρήτη βρέθηκε στο επίκεντρο ενός ιδιαίτερα επίμονου κύματος κακοκαιρίας τις τελευταίες ημέρες, με τα συνολικά ύψη βροχής σε αρκετές περιοχές του νησιού να ξεπερνούν τα 800 χιλιοστά. Πίσω από τα μεγάλα ύψη βροχής βρίσκεται μια ασυνήθιστη για την εποχή ατμοσφαιρική κυκλοφορία, η οποία δεν περιορίστηκε στην Ελλάδα, αλλά επηρέασε ευρύτερα την Ευρώπη και τη Μεσόγειο.

Στα τέλη Σεπτεμβρίου και στις αρχές Οκτωβρίου, η συνήθης κίνηση των καιρικών συστημάτων στην Ευρώπη πραγματοποιείται από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Αέριες μάζες και διαταραχές μετακινούνται κατά κανόνα από τον Ατλαντικό προς την ευρωπαϊκή ήπειρο. Για την Ελλάδα, η συγκεκριμένη κυκλοφορία ευνοεί κατά κανόνα τις βροχές στη δυτική χώρα, όπου αυτή την εποχή καταγράφονται συνήθως και τα υψηλότερα ύψη βροχόπτωσης.

Αυτή τη φορά, ωστόσο, η ατμοσφαιρική διάταξη διαφοροποιήθηκε σημαντικά.

Το «μπλοκάρισμα» της κυκλοφορίας

Η ατμοσφαιρική κυκλοφορία «μπλόκαρε», με αποτέλεσμα οι ψυχρές αέριες μάζες να κινηθούν από τη βορειοανατολική Ευρώπη προς τα Βαλκάνια και στη συνέχεια προς το Αιγαίο. Παράλληλα, η ζώνη των βροχοπτώσεων μετατοπίστηκε προς την ανατολική και νότια Ελλάδα, σε αντίθεση με το συνηθισμένο μοτίβο της περιόδου.

Καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη αυτή διαδραμάτισε ένα ιδιαίτερα ισχυρό βαρομετρικό σύστημα που αναπτύχθηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου στον Βόρειο Ατλαντικό. Πρόκειται για μια «εκρηκτική κυκλογένεση», δηλαδή μια εξαιρετικά γρήγορη ενίσχυση ενός βαρομετρικού χαμηλού.

Η ταχεία ενδυνάμωση του συστήματος προκάλεσε μεταφορά θερμότερου αέρα προς βορρά, στην ανατολική πλευρά του, με τη Σκανδιναβία να βρίσκεται στην περιοχή αυτής της μεταφοράς. Η εξέλιξη αυτή συνέβαλε με τη σειρά της στην περαιτέρω ενίσχυση του αντικυκλώνα πάνω από τη Βορειοανατολική Ευρώπη.

Το αποτέλεσμα ήταν να διαμορφωθεί ένα ιδιαίτερα κυματισμένο και επίμονο μοτίβο ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας, το οποίο εμπόδισε την κανονική μετακίνηση των συστημάτων από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Η συγκεκριμένη διάταξη ήταν ασυνήθιστη για την εποχή και ευνόησε την κάθοδο ψυχρών αερίων μαζών προς τα Βαλκάνια, το Αιγαίο και τελικά την Ελλάδα.

Το αποκομμένο χαμηλό και η επιμονή της κακοκαιρίας

Ιδιαίτερη σημασία είχε, όμως, όχι μόνο η ένταση της διαταραχής αλλά κυρίως η διάρκεια της. Σταδιακά, το σύστημα απομακρύνθηκε από το κύριο ρεύμα της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας και εξελίχθηκε σε αποκομμένο χαμηλό πάνω από τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο.

Σε μια τέτοια κατάσταση, ένα βαρομετρικό χαμηλό μπορεί να παραμείνει σχεδόν στάσιμο για αρκετές ημέρες, καθώς δεν επηρεάζεται πλέον στον ίδιο βαθμό από τους ισχυρούς ανέμους που επικρατούν στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας και οι οποίοι υπό άλλες συνθήκες θα το ωθούσαν προς τα ανατολικά.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το αποκομμένο χαμηλό παρέμεινε επί αρκετές ημέρες στην ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου. Ταυτόχρονα, οι υψηλές πιέσεις βορειότερα διατήρησαν μεγάλη διαφορά πίεσης, με αποτέλεσμα να συνεχιστεί ένα επίμονο βόρειο έως βορειοανατολικό ρεύμα πάνω από το Αιγαίο, όπως αποτυπώνεται και στον χάρτη που ακολουθεί.

Η συγκεκριμένη κυκλοφορία είχε διπλό αποτέλεσμα: αφενός διατηρούσε τη μεταφορά ψυχρών αερίων μαζών προς την Ελλάδα και αφετέρου τροφοδοτούσε την Κρήτη με υγρές αέριες μάζες.

Πώς ενισχύθηκαν οι βροχοπτώσεις στην Κρήτη

Η εξέλιξη των αερίων μαζών πάνω από το Αιγαίο έπαιξε επίσης καθοριστικό ρόλο. Καθώς ο ψυχρός αέρας κινούνταν πάνω από το ακόμη θερμό Αιγαίο, αποκτούσε περισσότερη υγρασία και παράλληλα γινόταν ολοένα πιο ασταθής.

Την ίδια στιγμή, η παρουσία του αποκομμένου χαμηλού δημιουργούσε ευνοϊκές συνθήκες για την ανοδική κίνηση του αέρα. Όταν η βόρεια ροή έφτανε στην Κρήτη, ο αέρας συναντούσε τους ορεινούς όγκους του νησιού και αναγκαζόταν να ανυψωθεί. Η διαδικασία αυτή ενίσχυε ακόμη περισσότερο τον σχηματισμό νεφών και τις βροχοπτώσεις.

Δεν πρόκειται, πάντως, για έναν μηχανισμό που εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Κρήτη. Αντίστοιχες ατμοσφαιρικές διατάξεις έχουν συνδεθεί και στο παρελθόν με ιδιαίτερα έντονα επεισόδια βροχοπτώσεων στο νησί.

Ανάλογο σκηνικό είχε καταγραφεί και το 2019

Ενδεικτική είναι η περίπτωση των κακοκαιριών Χιόνη και Ωκεανίδα, τον Φεβρουάριο του 2019. Η επιστημονική ανάλυση των συγκεκριμένων επεισοδίων είχε δείξει ότι η συνύπαρξη ισχυρών υψηλών πιέσεων πάνω από την Ευρώπη, χαμηλών πιέσεων νότια της Κρήτης και μιας επίμονης μεταφοράς υγρών αερίων μαζών πάνω από το Νότιο Αιγαίο και το Κρητικό Πέλαγος είχε οδηγήσει τότε στην καταγραφή μεγάλων ποσοτήτων βροχής.

Το πρόσφατο επεισόδιο είχε ως αποτέλεσμα ιδιαίτερα υψηλά συνολικά ύψη βροχής σε αρκετές περιοχές της Κρήτης.

Πάνω από 840 χιλιοστά στη Σαμαριά

Τα συνολικά ύψη βροχής για το πενθήμερο από την Τετάρτη 30/09 έως και την Κυριακή 04/10 αποτυπώνονται στον Χάρτη, ο οποίος δημιουργήθηκε με βάση τις μετρήσεις 70 μετεωρολογικών σταθμών της μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών στο νησί.

Οι καταγραφές δείχνουν το μέγεθος του φαινομένου. Στη Σαμαριά, στη θέση Ξυλόσκαλο, το συνολικό ύψος βροχής ξεπέρασε τα 840 χιλιοστά.

Στα Ανώγεια Ρεθύμνου καταγράφηκαν περισσότερα από 640 χιλιοστά, ενώ στο οροπέδιο Λασιθίου, στην περιοχή Τζερμιάδο, το συνολικό ύψος βροχής έφτασε τα 448 χιλιοστά.