Σαν σήμερα 8 Ιανουαρίου: Η δολοφονία του Νίκου Τεμπονέρα και το όνομα που δεν έσβησε ποτέ

Η ιστορία του Νίκου Τεμπονέρα είναι από εκείνες που έμειναν στη συλλογική μνήμη και γράφτηκαν επανειλημμένα πάνω στα πεζοδρόμια, στα σχολεία, στα πανό, στις συνελεύσεις. Το βράδυ της 8ης Ιανουαρίου 1991, στην Πάτρα, ένας καθηγητής μαθηματικών που στάθηκε δίπλα στους μαθητές του, θα δεχτεί θανάσιμο χτύπημα κατά τη διάρκεια επεισοδίων γύρω από τις καταλήψεις. Λίγες ώρες αργότερα, ξημερώνοντας 9 Ιανουαρίου, η είδηση του θανάτου του θα πέσει σαν σπίθα σε ένα ήδη εκρηκτικό κλίμα.

Το φόντο των καταλήψεων

Η Ελλάδα του 1990-1991 ζει έναν παρατεταμένο πυρετό μαθητικών και φοιτητικών κινητοποιήσεων, με το εκπαιδευτικό νομοσχέδιο της κυβέρνησης να γίνεται σημείο σύγκρουσης, μέσα σε μια κοινωνία που ήδη δοκιμάζει τα όρια αντοχής της. Τα σχολεία καταλαμβάνονται, οι γειτονιές χωρίζονται, οι πολιτικοί τόνοι ανεβαίνουν, και η ένταση κατεβαίνει από τα τηλεοπτικά πάνελ στα προαύλια.

Η νύχτα στο σχολικό συγκρότημα της Πάτρας

Στο σχολικό συγκρότημα του 3ου και 7ου Γυμνασίου-Λυκείου της Πάτρας, ο Τεμπονέρας βρίσκεται στην είσοδο, σε μια προσπάθεια να προστατευτούν οι μαθητές και να μην εξελιχθεί η κατάσταση σε βία. Εκεί, μέσα στη σύγκρουση, θα χτυπηθεί στο κεφάλι με σιδηρολοστό. Θα μεταφερθεί σε νοσοκομείο και ο θάνατός του θα ανακοινωθεί λίγο αργότερα, με την υπόθεση να γίνεται ακαριαία πανελλαδικό σύμβολο.

Η χώρα στον δρόμο και η τραγωδία στο «Κ. Μαρούσης»

Οι αντιδράσεις είναι άμεσες και μαζικές. Η κοινωνική ένταση μεταφέρεται στους δρόμους και στις επόμενες ημέρες θα γραφτεί ένα ακόμη σκοτεινό κεφάλαιο: η φωτιά στο κατάστημα «Κ. Μαρούσης» στην Αθήνα, με τέσσερις νεκρούς, μέσα σε κλίμα γενικευμένων επεισοδίων και οργής. Το σοκ είναι τέτοιο, που η πολιτική διαχείριση αλλάζει ρότα και το εκπαιδευτικό σχέδιο υποχωρεί υπό την πίεση.

Ο «μαύρος» Ιανουάριος του 1991 σε τρεις ημερομηνίες

8 προς 9 Ιανουαρίου, Πάτρα: ο Νίκος Τεμπονέρας χτυπιέται θανάσιμα σε επεισόδια γύρω από τις καταλήψεις. 10 Ιανουαρίου, Αθήνα: στις ταραχές που ακολουθούν, ξέσπασε πυρκαγιά στο «Κάπα-Μαρούσης» με τέσσερις νεκρούς. 13 Ιανουαρίου, Νέα Φιλαδέλφεια: το ντέρμπι ΑΕΚ–Ολυμπιακός σημαδεύεται από εκτεταμένα επεισόδια και τον θάνατο του 17χρονου Γιώργου Παναγιώτου από φωτοβολίδα.

Η δίκη και οι ποινές

Η υπόθεση φτάνει στα δικαστήρια, με την πιο γνωστή πτυχή της να είναι η καταδίκη του Γιάννη Καλαμπόκα. Πρωτόδικα καταδικάζεται σε ισόβια, ενώ σε μεταγενέστερα στάδια η ποινή μειώνεται και τελικά αποφυλακίζεται το 1998, αφού έχει εκτίσει μέρος της ποινής που του επιβλήθηκε. Η δικαστική διαδρομή, όπως και η ίδια η υπόθεση, παραμένει μέχρι σήμερα σημείο αναφοράς στον δημόσιο διάλογο.

Γιατί η υπόθεση μένει ζωντανή

Η δολοφονία του Τεμπονέρα δεν «κλείνει» μέσα σε μια δικογραφία. Έμεινε ως σύμβολο για τη βία στον δημόσιο χώρο, για τη φόρτιση της πολιτικής αντιπαράθεσης, για το πού μπορεί να φτάσει μια κοινωνία όταν η ένταση γίνεται καθημερινή κανονικότητα. Κάθε αναφορά στο όνομά του κουβαλά την εικόνα ενός καθηγητή στην πόρτα ενός σχολείου, να προσπαθεί να κρατήσει τη σύγκρουση μακριά από τους μαθητές.

Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο

1297: Ο Φραγκίσκος Γκριμάλντι (François Grimaldi), γνωστός ως «Malizia», καταλαμβάνει τον βράχο του Μονακό με ένα τέχνασμα που θα μείνει θρυλικό: μεταμφιέζεται σε μοναχό, ζητά καταφύγιο στο φρούριο και, μόλις περνά τις πύλες, επιτρέπει στους άνδρες του να εισβάλουν και να κυριεύσουν την οχύρωση. Το επεισόδιο θεωρείται η αφετηρία της κυριαρχίας των Γκριμάλντι στο Μονακό και έχει αποτυπωθεί συμβολικά ακόμη και στο οικόσημο του Πριγκιπάτου, όπου εμφανίζονται δύο οπλισμένοι μοναχοί.

1438: Αρχίζει στη Φεράρα της Ιταλίας η ομώνυμη σύνοδος των Εκκλησιών της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης, με στόχο την άρση του Σχίσματος του 1054. Στη σύνοδο, η οποία αργότερα θα μεταφερθεί στη Φλωρεντία, συμμετέχει και ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Ιωάννης Η’. Αν και αποφασίζεται η ένωση των δύο Εκκλησιών, η ανθενωτική μερίδα της Κωνσταντινούπολης υπερισχύει και τελικά ανατρέπει την αρχική απόφαση.

1889: Ο Γερμανοαμερικανός εφευρέτης Χέρμαν Χόλεριθ κατοχυρώνει στις ΗΠΑ την πατέντα «Art of Compiling Statistics», περιγράφοντας τη μέθοδο καταγραφής δεδομένων σε διάτρητες κάρτες και την ηλεκτρομηχανική καταμέτρησή τους με μετρητές. Η καινοτομία αυτή θεωρείται ορόσημο για τη μηχανοποίηση της στατιστικής επεξεργασίας και θα αξιοποιηθεί λίγο αργότερα στην απογραφή των ΗΠΑ του 1890, ανοίγοντας τον δρόμο για τη σύγχρονη επεξεργασία δεδομένων.

1895: Συλλαλητήριο διοργανώνεται στο Πεδίο του Άρεως κατά της βαριάς φορολογίας των ακινήτων, που επέβαλε η κυβέρνηση Τρικούπη.

1912: Ιδρύεται στη Νότιο Αφρική το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο, που θα παίξει τον καθοριστικότερο ρόλο στην ανατροπή του απαρτχάιντ.

1918: Ο Αμερικανός πρόεδρος Γούντροου Ουίλσον παρουσιάζει στο Κογκρέσο τα «Δεκατέσσερα σημεία», ένα πλαίσιο αρχών για τον τερματισμό του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη μεταπολεμική τάξη, με έμφαση στην ανοιχτή διπλωματία, την ελευθερία των θαλασσών, τον περιορισμό των εξοπλισμών, πιο «δίκαιες» ρυθμίσεις σε αποικιακές διεκδικήσεις και την αυτοδιάθεση λαών, καταλήγοντας στην πρόταση για τη δημιουργία μιας διεθνούς οργάνωσης που θα εξελιχθεί στην Κοινωνία των Εθνών.

1935: Ο μαέστρος Δημήτρης Μητρόπουλος αποθεώνεται στη Φλωρεντία, όπου διευθύνει τη Συμφωνική Ορχήστρα του Ωδείου Αθηνών.

1940: Στη Μεγάλη Βρετανία τίθεται σε εφαρμογή η διανομή τροφίμων με δελτία, με τα πρώτα προϊόντα που μπαίνουν σε περιορισμό το μπέικον (και το ζαμπόν), το βούτυρο και η ζάχαρη. Το σύστημα λειτουργεί με βιβλιάρια δελτίων και κουπόνια για κάθε πολίτη, υπό την εποπτεία του Ministry of Food, ως μέτρο αντιμετώπισης των ελλείψεων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και πιο «δίκαιης» κατανομής, ενώ στη συνέχεια επεκτείνεται σταδιακά και σε άλλα βασικά είδη.

1942: Μεγάλη απεργία αναπήρων στην κατεχόμενη Αθήνα.

1958: Εγκαινιάζεται το ανακαινισμένο θέατρο Ολύμπια, επί της οδού Ακαδημίας, έδρα της Λυρικής Σκηνής μέχρι το 2017. Πρώτη παράσταση, η «Αΐντα» του Τζουζέπε Βέρντι.

1961: Εγκαινιάζεται το κλειστό γήπεδο 1.500 θέσεων της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, γνωστό και ως Τάφος του Ινδού.

1962: Στην Ολλανδία σημειώνεται το σιδηροδρομικό δυστύχημα του Χάρμελεν, όταν δύο επιβατικές αμαξοστοιχίες συγκρούονται σχεδόν μετωπικά κοντά σε σιδηροδρομικό κόμβο, μέσα σε πυκνή ομίχλη, αφού ένας μηχανοδηγός περνά σήμα «στοπ». Ο απολογισμός είναι 93 νεκροί και δεκάδες τραυματίες, στη χειρότερη σιδηροδρομική τραγωδία στην ιστορία της χώρας, ενώ το σοκ οδηγεί τα επόμενα χρόνια σε ενίσχυση των συστημάτων ασφαλείας, όπως η εγκατάσταση αυτόματης προστασίας συρμών (ATB).

1963: Τα αριστούργημα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, Μόνα Λίζα, εκτίθεται για πρώτη φορά στην Αμερική, στην Ουάσιγκτον. Υπολογίζεται ότι, πάνω από 500.000 Αμερικανοί πήγαν σε τρεις μόνο μέρες να δουν τον πίνακα. Ο πίνακας μεταφέρθηκε στη Νέα Υόρκη, όπου πάνω από 1.000.000 άνθρωποι είχαν την ευκαιρία να τη θαυμάσουν.

1968: Βυθίζεται στη βόρεια Αδριατική το ελληνικό φορτηγό πλοίο «Πελταστής», σε θαλασσοταραχή κοντά στο νησί Κρκ (περιοχή Šilo–Klimno), με απώλειες στο πλήρωμα οκτώ ανδρών, σε ένα ναυάγιο που αργότερα έγινε γνωστό διεθνώς και ως δημοφιλές σημείο κατάδυσης.

1973: Αρχίζει η δίκη για το σκάνδαλο Watergate. Επτά κατηγορούμενοι κάθονται στο εδώλιο για τη διάρρηξη στα γραφεία του Δημοκρατικού Κόμματος στο κτίριο με το όνομα Γουότεργκεϊτ.

1991: Νεκρός πέφτει ο εκπαιδευτικός, Νίκος Τεμπονέρας, σε συμπλοκές σχολικών και εξωσχολικών σε Λύκειο της Πάτρας, κατά τη διάρκεια μαθητικών κινητοποιήσεων. Για τη δολοφονία δικάστηκε ο Γιάννης Καλαμπόκας που αποφυλακίστηκε επτά χρόνια μετά.

1992: Ο Νίκος Γκάλης αναδεικνύεται ως ο 6ος καλύτερος Ευρωπαίος μπασκετμπολίστας όλων των εποχών σε δημοψήφισμα του περιοδικού «FIBA Basketball Magazine» με 251 ψήφους.

1994: Ο Ρώσος κοσμοναύτης, Βαλέρι Πολυάκοφ, από το Soyuz TM-18 μεταβαίνει στον διαστημικό σταθμό Mir. Θα μείνει στον διαστημικό σταθμό μέχρι τις 22 Μαρτίου 1995, κάνοντας ρεκόρ με 437 ημέρες στο διάστημα.

1996: Πεθαίνει ο Φρανσουά Μιτεράν, που διετέλεσε πρόεδρος της Γαλλίας την περίοδο 1981-1995.

2015: Παραδίδεται εθελοντικά στην Αστυνομία στο Σαρλβίλ-Μεζιέρ ο 18χρονος Χαμίντ Μουράντ, ύποπτος για την επίθεση στα γραφεία του περιοδικού Charlie Hebdo.

2021: Το Twitter αναστέλλει τον λογαριασμό του Ντόναλντ Τραμπ (@realDonaldTrump), επικαλούμενο «τον κίνδυνο περαιτέρω υποκίνησης της βίας», μετά από αξιολόγηση των τελευταίων αναρτήσεών του και του πλαισίου μέσα στο οποίο αυτές ερμηνεύονταν, στον απόηχο της εισβολής στο Καπιτώλιο. Η απόφαση γίνεται παγκόσμιο σημείο αναφοράς για τη συζήτηση γύρω από τα όρια της πολιτικής ρητορικής στις πλατφόρμες και τη δύναμη των social media στη δημόσια σφαίρα.

Γεννήσεις

Θάνατοι

Εορτολόγιο

Αγάθων
Βασίλισσα
Κέλσιος, Κέλσια, Κέλσα, Κέλση
Δομινίκη, Δομνίκα, Δομνίκη
Δομήνικος
Παρθένα, Έλσα, Έλση, Νένα