Σαν σήμερα 18 Αυγούστου: Η μεγάλη φωτιά που άλλαξε για πάντα τη Θεσσαλονίκη – Ξεκίνησε από μια τηγανιά μελιτζάνες;
Ήταν ένα ζεστό απόγευμα του Αυγούστου του 1917 όταν ένα ξύλινο σπίτι στην οδό Ολυμπιάδος 3, στη συνοικία Μεβλανέ, έπιασε φωτιά. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι αυτή η περιορισμένη αρχικά εστία θα εξελισσόταν σε μία από τις μεγαλύτερες αστικές καταστροφές στην ελληνική ιστορία.
Σύμφωνα με τη γνωστότερη εκδοχή, η φωτιά ξεκίνησε όταν μια γυναίκα μαγείρευε μελιτζάνες και άφησε το τηγάνι στη φωτιά. Η ιστορία αυτή επαναλαμβάνεται επί δεκαετίες, όμως τα αρχειακά τεκμήρια παρουσιάζουν μια διαφορετική εικόνα.
Το σχετικό δικαστικό βούλευμα αναφέρει ότι δύο γυναίκες ζέσταιναν νερό για να λουστούν. Μια σπίθα μεταφέρθηκε από τον ισχυρό άνεμο σε χώρο όπου υπήρχαν εύφλεκτα υλικά και το σπίτι τυλίχθηκε στις φλόγες. Οι δύο γυναίκες δικάστηκαν, αλλά τελικά αθωώθηκαν. Επομένως, η «τηγανιά με τις μελιτζάνες» παραμένει μια ιδιαίτερα διαδεδομένη, αλλά όχι πλήρως τεκμηριωμένη, εκδοχή της καταστροφής.
Η πόλη ήταν ανοχύρωτη απέναντι στη φωτιά
Η Θεσσαλονίκη βρισκόταν τότε στο επίκεντρο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Χιλιάδες στρατιώτες των δυνάμεων της Αντάντ, πρόσφυγες και εργαζόμενοι είχαν συρρεύσει στην πόλη, επιβαρύνοντας τις ήδη ανεπαρκείς υποδομές της.
Οι συνοικίες του ιστορικού κέντρου ήταν πυκνοδομημένες, με στενούς δρόμους, ξύλινα σπίτια και αποθήκες γεμάτες εύφλεκτα υλικά. Παράλληλα, δεν υπήρχε οργανωμένη πυροσβεστική υπηρεσία, ενώ μεγάλο μέρος των διαθέσιμων ποσοτήτων νερού διοχετευόταν στα συμμαχικά στρατόπεδα και στα στρατιωτικά νοσοκομεία.
Ο ισχυρός βορειοδυτικός άνεμος, ο Βαρδάρης, έσπρωξε τις φλόγες προς δύο κατευθύνσεις: προς το Διοικητήριο και προς την αγορά και το εμπορικό κέντρο. Η φωτιά πέρασε την Εγνατία, κατέβηκε προς τη θάλασσα και συνέχισε να καίει μέχρι το επόμενο βράδυ.
Βρετανοί και Γάλλοι στρατιώτες επιχείρησαν να δημιουργήσουν αντιπυρικές ζώνες, ανατινάζοντας κτίρια και οικοδομικά τετράγωνα. Οι παρεμβάσεις έσωσαν ορισμένες περιοχές, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις προκάλεσαν νέες εστίες.
Περισσότεροι από 70.000 άνθρωποι έμειναν άστεγοι
Όταν η φωτιά έσβησε, έπειτα από περίπου 32 ώρες, το ιστορικό κέντρο είχε μετατραπεί σε μια απέραντη έκταση ερειπίων. Καταστράφηκαν περίπου 9.500 κτίρια σε έκταση ενός εκατομμυρίου τετραγωνικών μέτρων, που αντιστοιχούσε στο 32% της συνολικής έκτασης της Θεσσαλονίκης και περίπου στα δύο τρίτα του παλαιού κέντρου.
Στις φλόγες χάθηκαν κατοικίες, εμπορικά καταστήματα, τράπεζες, ξενοδοχεία, σχολεία, τυπογραφεία, εκκλησίες, τεμένη και συναγωγές. Μεταξύ των μνημείων που υπέστησαν τεράστιες ζημιές ήταν και ο ναός του Αγίου Δημητρίου.
Περισσότεροι από 70.000 κάτοικοι έμειναν χωρίς στέγη. Η εβραϊκή κοινότητα, η μεγαλύτερη τότε πληθυσμιακή ομάδα της πόλης, υπέστη το βαρύτερο πλήγμα: περισσότεροι από 50.000 Εβραίοι έχασαν τα σπίτια ή τις περιουσίες τους, ενώ καταστράφηκαν συναγωγές, σχολεία, βιβλιοθήκες, κοινοτικά αρχεία και επιχειρήσεις.
Η καταστροφή δεν άλλαξε μόνο την εικόνα της Θεσσαλονίκης. Επιτάχυνε τη μετανάστευση, μετακίνησε οικονομικές δραστηριότητες και επηρέασε βαθιά τις κοινωνικές και πληθυσμιακές ισορροπίες της πολυπολιτισμικής πόλης.
Η Θεσσαλονίκη σχεδιάστηκε ξανά
Η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου αποφάσισε να μην επιτρέψει την άναρχη ανοικοδόμηση της καμένης περιοχής. Μόλις λίγες ημέρες μετά την πυρκαγιά, συγκροτήθηκε διεθνής επιτροπή για την εκπόνηση ενός νέου πολεοδομικού σχεδίου, με κεντρικό πρόσωπο τον Γάλλο αρχιτέκτονα και πολεοδόμο Ερνέστ Εμπράρ.
Το σχέδιο προέβλεπε φαρδύτερους δρόμους, οργανωμένα οικοδομικά τετράγωνα, πλατείες, δημόσια κτίρια και μνημειακούς άξονες. Αν και δεν εφαρμόστηκε στο σύνολό του, διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό τη σύγχρονη φυσιογνωμία του κέντρου. Η πλατεία Αριστοτέλους αποτελεί το χαρακτηριστικότερο αποτύπωμά του.
Η Μεγάλη Πυρκαγιά του 1917 δεν ήταν απλώς μια φυσική καταστροφή. Υπήρξε μια ιστορική τομή που εξαφάνισε μεγάλο μέρος της οθωμανικής και πολυπολιτισμικής Θεσσαλονίκης και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για μια διαφορετική, περισσότερο ευρωπαϊκή πόλη.
Τι άλλο έγινε σαν σήμερα
1822: Η Πελοποννησιακή Γερουσία ανακηρύσσει αρχιστράτηγο της Πελοποννήσου τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, αναγνωρίζοντας τον καθοριστικό στρατιωτικό ρόλο του στην Ελληνική Επανάσταση.
1853: Ισχυρός σεισμός μεγέθους 6,8 πλήττει τη Θήβα και την ευρύτερη περιοχή, προκαλώντας 13 θανάτους και εκτεταμένες καταστροφές σε σπίτια και υποδομές.
1917: Ξεσπά η Μεγάλη Πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης. Μέσα σε περίπου 32 ώρες καταστρέφεται το ιστορικό κέντρο και περισσότεροι από 70.000 άνθρωποι μένουν άστεγοι, οδηγώντας στον ριζικό ανασχεδιασμό της πόλης.
1936: Πιθανότατα τη νύχτα της 18ης προς τη 19η Αυγούστου, δυνάμεις των εθνικιστών εκτελούν τον Ισπανό ποιητή και θεατρικό συγγραφέα Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, στις πρώτες εβδομάδες του Ισπανικού Εμφυλίου.
1991: Σοβιετικοί σκληροπυρηνικοί θέτουν τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ σε κατ’ οίκον περιορισμό και επιχειρούν πραξικόπημα. Η αποτυχία τους ενισχύει τον Μπόρις Γέλτσιν και επιταχύνει τη διάλυση της ΕΣΣΔ.
2004: Η σφαιροβολία ανδρών και γυναικών των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας διεξάγεται στο αρχαίο στάδιο της Ολυμπίας, σηματοδοτώντας τη συμβολική επιστροφή σύγχρονων ολυμπιακών αγωνισμάτων στον ιστορικό χώρο.
Γεννήσεις
1932 – Λικ Μοντανιέ, Γάλλος βιολόγος και ιολόγος, που τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Ιατρικής το 2008 για την από κοινού ανακάλυψη του ιού HIV, αιτία της νόσου AIDS. Διευθυντής του Παγκόσμιου Ιδρύματος Έρευνας και Πρόληψης του AIDS, εργάστηκε επί δεκαετίες στο Ινστιτούτο Παστέρ, όπου η ερευνητική ομάδα του απομόνωσε το 1983 τον ιό, επιταχύνοντας την ανάπτυξη τεστ και θεραπειών για τους οροθετικούς ασθενείς.
1933 – Ρομάν Πολάνσκι, πολωνός (γαλλοπολωνός) σκηνοθέτης, σεναριογράφος και ηθοποιός, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες και πρωτοποριακές μορφές του παγκόσμιου κινηματογράφου. Επιβίωσε από το Ολοκαύτωμα και ξεκίνησε την πορεία του με ταινίες όπως «Γυμνός Πειρασμός» (1962) και «Αποστροφή» (1965), ενώ εδραίωσε τη φήμη του με το αριστούργημα «Το μωρό της Ρόζμαρι» (1968) και το βραβευμένο με Όσκαρ «Ο Πιανίστας» (2002).
1937 – Ρόμπερτ Ρέντφορντ, αμερικανός ηθοποιός, σκηνοθέτης, παραγωγός και ακτιβιστής, μια απ’ τις πιο εμβληματικές φιγούρες του αμερικανικού σινεμά. Ξεχώρισε με πρωταγωνιστικούς ρόλους σε ταινίες όπως «Οι δύο ληστές», «Κάποτε στο Χόλιγουντ», «Όλα τα λεφτά του κόσμου», και βραβεύτηκε με Όσκαρ σκηνοθεσίας για το «Συνηθισμένοι άνθρωποι» (1980).
1952 – Πάτρικ Σουέιζι, αμερικανός ηθοποιός, χορευτής και τραγουδιστής-τραγουδοποιός. Εμβληματική φιγούρα του Χόλιγουντ, ξεχώρισε με πρωταγωνιστικούς ρόλους στις ρομαντικές επιτυχίες «Dirty Dancing» (1987) και «Ghost» (1990), αλλά και με τη συμμετοχή του στη μίνι σειρά «North and South». Ανακηρύχθηκε «Πιο Σέξι Άνδρας» του 1991 από το περιοδικό People. Η καριέρα του διήρκεσε 30 χρόνια, ενώ το 2009 έχασε τη μάχη με τον καρκίνο του παγκρέατος, αφήνοντας πίσω του μνήμη χαρισματικής παρουσίας και ανεξίτηλη σφραγίδα στη χολιγουντιανή μυθολογία.
1969 – Έντουαρντ Νόρτον, Αμερικανός ηθοποιός, σκηνοθέτης και παραγωγός. Ξεχώρισε με την πρώτη του εμφάνιση στην ταινία «Primal Fear» (1996), που του χάρισε υποψηφιότητα για Όσκαρ, ενώ διακρίθηκε για τις δυνατές ερμηνείες του σε «American History X» (1998), «Fight Club» (1999), «25η Ώρα», «The Illusionist» και «Birdman». Γνωστός για το βάθος και την ένταση στους ρόλους του, για την κριτική του στάση στο Χόλιγουντ και την ακτιβιστική του δράση. Έχει επίσης σκηνοθετήσει και πρωταγωνιστήσει στην ταινία «Keeping the Faith».
1981 – Δημήτρης Σαλπιγγίδης, έλληνας ποδοσφαιριστής, πρώην διεθνής επιθετικός, με σημαντική παρουσία στον ΠΑΟΚ και τον Παναθηναϊκό. Πρώτος Έλληνας που σκόραρε σε τελική φάση Παγκοσμίου Κυπέλλου και Ευρωπαϊκού Πρωταθλήματος, ενώ είναι ο πρώτος σκόρερ ελληνικών συλλόγων σε ευρωπαϊκές διοργανώσεις με 30 γκολ. Ξεχώρισε για την ταχύτητά του, το πάθος και την αποτελεσματικότητα μπροστά στο τέρμα, σημαδεύοντας ανεξίτηλα το ελληνικό ποδόσφαιρο.
Θάνατοι
1850 – Ονορέ ντε Μπαλζάκ, γάλλος συγγραφέας, θεμελιωτής του ρεαλισμού στη λογοτεχνία και ένας από τους σημαντικότερους μυθιστοριογράφους όλων των εποχών. Δημιούργησε πάνω από 90 μυθιστορήματα και διηγήματα που αποτέλεσαν τη μνημειώδη «Ανθρώπινη Κωμωδία», μια συλλογή έργων που απεικονίζει με λεπτομέρεια τη γαλλική κοινωνία του 19ου αιώνα.
1936 – Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, ισπανός ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και εμβληματική μορφή της «γενιάς του ’27». Διακρίθηκε για τα ποιητικά έργα «Ρομανθέρο Χιτάνο» και «Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας» καθώς και για τη δραματική τρίλογο «Ματωμένος γάμος», «Γέρμα» και «Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» που καταπιάνεται με τον κοινωνικό περιορισμό και το ανθρώπινο πάθος.
2017 – Ζωή Λάσκαρη, ελληνίδα ηθοποιός, μία από τις μεγαλύτερες ντίβες του ελληνικού κινηματογράφου και του θεάτρου. Ξεκίνησε τη λαμπρή της πορεία ως «Σταρ Ελλάς» το 1959 και καθιερώθηκε πρωταγωνίστρια με την ταινία «Κατήφορος». Πρωταγωνίστησε σε εμβληματικές επιτυχίες όπως «Μερικοί το προτιμούν κρύο», «Κορίτσια για φίλημα», «Οι θαλασσιές οι χάντρες» και «Μια κυρία στα μπουζούκια», διαμορφώνοντας την περσόνα της δυναμικής και μοιραίας γυναίκας.
2024 – Αλέν Ντελόν, γάλλος ηθοποιός και παραγωγός, μία από τις πιο εμβληματικές φιγούρες του ευρωπαϊκού κινηματογράφου. Καθιέρωσε το ανδρικό πρότυπο της γοητείας και του μυστηρίου με ερμηνείες σε εμβληματικές ταινίες όπως «Γυμνοί στον ήλιο», «Ο Ρόκο και τ’ αδέλφια του», «Η έκλειψη», «Ο Σαμουράι» και «Ο κύκλος των κόκκινων». Συνεργάστηκε με μεγάλους σκηνοθέτες (Βισκόντι, Μελβίλ, Αντονιόνι), ενώ η κινηματογραφική του διαδρομή σημαδεύτηκε από το πέρασμά του στην παραγωγή και τη σκηνοθεσία.
Εορτολόγιο
Φλώρος, Φλώρα