Σαν σήμερα 11 Ιανουαρίου: Η εκτέλεση της κυράς Φροσύνης και η μαζική γυναικοκτονία στη λίμνη Παμβώτιδα

Στα Γιάννενα του χειμώνα του 1801, μια νύχτα μένει στην ιστορία ως μία από τις πιο σκοτεινές της Ηπείρου. Η κυρά Φροσύνη και άλλες 17 γυναίκες οδηγούνται σε εκτέλεση δια πνιγμού, με εντολή του Αλή Πασά Τεπελενλή, σε μια πράξη που με σημερινούς όρους θα περιγραφόταν ως μαζική γυναικοκτονία, «ντυμένη» με κατηγορίες περί «ανηθικότητας».

Ως Οθωμανός διοικητής, ο Αλή Πασάς κυβερνά τα Ιωάννινα καλλιεργώντας ένα κλίμα όπου ο φόβος, η δημόσια διαπόμπευση και οι παραδειγματικές τιμωρίες λειτουργούν ως μηχανισμός ελέγχου. Την εποχή εκείνη, τα Γιάννενα είναι εμπορικό και πνευματικό κέντρο, με ισχυρούς χριστιανικούς κύκλους, εύπορους εμπόρους, ανθρώπους των γραμμάτων, αλλά και έντονες κοινωνικές ιεραρχίες. 

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον τοποθετείται η Ευφροσύνη Βασιλείου. Η κυρά Φροσύνη, όπως είναι γνωστή στην τοπική κοινωνία, είναι Γιαννιώτισσα της τοπικής αριστοκρατίας, παντρεμένη με τον έμπορο και πρόκριτο Δημήτριο Βασιλείου, μητέρα δύο παιδιών, με δεσμούς με την εκκλησιαστική ηγεσία της πόλης, καθώς αναφέρεται ως ανιψιά του μητροπολίτη Γαβριήλ.

Η κινηματογραφική σύλληψη και η εκτέλεση στη λίμνη Παμβώτιδας

Στις 10 Ιανουαρίου 1801, ο Αλή Πασάς επισκέπτεται τον Νικόλαο Γιάγκα, τρώει σαν να μη συμβαίνει τίποτα και στο τέλος ζητά από τη σύζυγο του οικοδεσπότη να καλέσει γυναίκες στο σπίτι. Παράλληλα, πηγαίνει στο σπίτι της κυρά Φροσύνης και ζητά τη σύλληψή της. Εκείνη τη στιγμή, κατά μία αφήγηση, φέρεται να του είπε «Δεν ντρέπεσαι να μπαίνεις νύχτα;» και εκείνος της απάντησε «Μη φοβάσαι, μπιρό μου, μόνο ντύσου καλά να μην κρυώσεις», μια ειρωνία που ίσως φανερώνει και μία προσωπική βεντέτα.

Τη νύχτα της 11ης Ιανουαρίου 1801 οι γυναίκες οδηγούνται στην παγωμένη λίμνη και πνίγονται. Οι λεπτομέρειες διαφέρουν από αφήγηση σε αφήγηση. Σε μια διαδεδομένη περιγραφή αναφέρεται ότι ράφτηκαν σε σάκους και ρίχτηκαν στη λίμνη από βάρκα, ώστε να μη στηθεί δημόσια σκηνή, με κραυγές ή συγκέντρωση πλήθους. Σε μία άλλη αφήγηση, μία από τις συλληφθείσες φέρεται να αποφυλακίζεται και να γλιτώνει την εκτέλεση, επειδή ο άνδρας της το ζήτησε ως χάρη από τον Αλή Πασά, απαντώντας «ναι» όταν ρωτήθηκε αν είναι διατεθειμένος να ζει με μία πόρνη.

Κατά τα άλλα όμως δεν φαίνεται να υπήρξε κάποια μεγάλη αντίδραση, ίσως γιατί κανείς δεν περίμενε μια τέτοια τραγική εξέλιξη, ίσως από φόβο στον Αλή Πασά, ίσως και λόγω του κοινωνικού στίγματος που κουβαλά η «ηθική» αιτιολόγηση.

Πάντως ένας από τους Δήμιους αργότερα θα δηλώσει ότι έχει δει πολλά βασανιστήρια αλλά ποτέ δεν θα ξεχνούσε τα πρόσωπα των γυναικών στο νερό, τα οποία έβλεπε πολλές νύχτες στους εφιάλτες του.

Τα κίνητρα και το παρασκήνιο

Οι εκδοχές για το κίνητρο είναι πολλές. Ένα από τα πιο γνωστά σενάρια θέλει την κυρά Φροσύνη να συνδέεται ερωτικά με τον Μουχτάρ Πασά, γιο του Αλή Πασά, μεταφέροντας την υπόθεση στο εσωτερικό της πασαδικής οικογένειας. Κάποιες εκδοχές κάνουν λόγο και για ένα δαχτυλίδι που φέρεται να της χάρισε, ενώ ανήκε στη σύζυγό του. Όταν εκείνη το αντιλήφθηκε, απευθύνθηκε στον πεθερό της για να ληφθούν δραστικά μέτρα.

Μία άλλη εξήγηση εστιάζει σε πολιτικούς λόγους, ενώ μια λιγότερο διαδεδομένη εκδοχή μιλά για ερωτική επιθυμία του ίδιου του Αλή Πασά προς την Ευφροσύνη, χωρίς ανταπόκριση. Άλλες αφηγήσεις αναφέρονται σε ζήλια, ανταγωνισμούς και πιέσεις μέσα από τον κύκλο της εξουσίας.

Το πιθανότερο, ωστόσο, είναι ότι επρόκειτο για συνειδητή επιλογή παραδειγματισμού. Σε μια κοινωνία οικονομικά και πνευματικά ακμάζουσα, όπως τα Γιάννενα της εποχής, οι γυναίκες φαίνεται να διεκδικούν μεγαλύτερα περιθώρια ελευθερίας. Έτσι, ο Αλή Πασάς προκειμένου να επαναφέρει την κοινωνία στον συντηρητισμό της, χρησιμοποιεί την επίδειξη ισχύος ως μήνυμα. Ο πνιγμός στη λίμνη 18 γυναικών δεν είναι απλώς τιμωρία. Είναι προειδοποίηση για το πού μπορεί να φτάσει η εξουσία όταν το θελήσει.

Η μνήμη της Φροσύνης και οι «άλλες 17»

Η κυρά Φροσύνη πέρασε στη μνήμη ως σύμβολο και έγινε θρύλος, δημοτικό τραγούδι, βιβλίο, όπερα, ταινία. Οι άλλες 17 γυναίκες, όμως, χάθηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά πίσω από το όνομά της, σαν να ήταν «παράπλευρες απώλειες» μιας ιστορίας που βολεύει να προσωποποιείται. Ωστόσο και οι 18 γυναίκες υπήρξαν θύματα μιας συντονισμένης επίδειξης ισχύος της οθωμανικής εξουσίας που χρησιμοποίησε την «ηθική» ως άλλοθι, σε μια εποχή που ο φόβος και ο κοινωνικός συντηρητισμός έκαναν την «ανηθικότητα» εύχρηστο εργαλείο στοχοποίησης.

Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο

532: Αρχίζουν τα επεισόδια στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης ανάμεσα σε Βένετους και Πράσινους, που μέσα σε λίγες ημέρες εξελίσσονται στη Στάση του Νίκα.

1055: Μετά τον θάνατο του Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου, η Θεοδώρα Πορφυρογέννητη επιστρέφει από τη μοναστική απομόνωση και αναλαμβάνει ως αυτοκράτειρα της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, επιβεβαιώνοντας το δικαίωμά της στον θρόνο με τη στήριξη της Συγκλήτου και της αυτοκρατορικής φρουράς. Η δεύτερη αυτή περίοδος εξουσίας της διαρκεί έως τον θάνατό της το 1056 και θεωρείται το τέλος της Μακεδονικής Δυναστείας.

1569: Πραγματοποιείται η πρώτη κρατική λοταρία στον κόσμο, η πρώτη πραγματικά εθνική κλήρωση. Στην Αγγλία καταγράφεται η πρώτη λοταρία που γίνεται στο Καθεδρικό του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο, με πρώτο έπαθλο 5.000 λίρες και άλλα βραβεία όπως ασημικά, ταπισερί και λινά υφάσματα υψηλής ποιότητας.

1787: Ο Γερμανικής καταγωγής Βρετανός αστρονόμος William Herschel εντοπίζει δύο αχνά ουράνια σώματα που κινούνται μαζί με τον πλανήτη Ουρανό και επιβεβαιώνει ότι πρόκειται για τους δορυφόρους του, Τιτάνια και ο Όμπερον, που είναι οι πρώτοι που είχαν μέχρι τότε παρατηρηθεί ποτέ γύρω από τον συγκεκριμένο πλανήτη.

1801: Ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων διατάζει την εκτέλεση της κυρά Φροσύνης, της Ευφροσύνης Βασιλείου, με πνιγμό στη λίμνη Παμβώτιδα. Μαζί της οδηγούνται στον θάνατο και άλλες 17 γυναίκες, σε μια υπόθεση που πέρασε στη συλλογική μνήμη της Ηπείρου ως πράξη παραδειγματισμού: επίσημα αποδίδεται σε κατηγορίες «ανηθικότητας» και μοιχείας, όμως οι εκδοχές για το πραγματικό παρασκήνιο και τα κίνητρα του Αλή Πασά έχουν μείνει αντικείμενο συζήτησης, ανάμεσα σε προσωπικές αντιζηλίες, κοινωνικούς συσχετισμούς και πολιτικές σκοπιμότητες.

1828: Μέσα σε ενθουσιώδη ατμόσφαιρα, αποβιβάζεται στην Αίγινα, στην παραλία της «Περιβόλας», ο πρώτος κυβερνήτης της Ελλάδας, Ιωάννης Καποδίστριας. Τον υποδέχονται η αντικυβερνητική επιτροπή, η Βουλή, οι λοιπές Αρχές και δεκάδες χιλιάδες λαού.

1916: Γαλλικά στρατεύματα καταλαμβάνουν την Κέρκυρα. Ως δικαιολογία προβάλλεται η στρατιωτική ασφάλεια των συμμάχων από τον υποβρυχιακό πόλεμο των Γερμανών (οι οποίοι, κατά τους συμμάχους, ανεφοδιάζονταν στην Κέρκυρα) και η ανάγκη υποδοχής του σερβικού στρατού, ύστερα από την κατάρρευση του σερβικού μετώπου.

1916: Ο μοναδικός βουλευτής του Ράιχσταγκ που προσπαθεί να καταγγείλει την εξόντωση των Αρμενίων είναι ο Καρλ Λίμπκνεχτ της σοσιαλδημοκρατικής παράταξης, αργότερα ιδρυτής του Γερμανικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Ζητά να ενημερωθεί το Σώμα για την εξόντωση εκατοντάδων χιλιάδων Αρμενίων από τους Τούρκους, ερώτηση που προκαλεί την άμεση διακοπή της συνεδρίασης.

1922: Γίνεται για πρώτη φορά χρήση ινσουλίνης για τη θεραπεία διαβήτη σε ασθενή.

1935: Η Αμέλια Έρχαρτ απογειώνεται από το Γουίλερ Φιλντ στη Χονολουλού και ολοκληρώνει χωρίς στάση την πρώτη επιτυχημένη σόλο πτήση από τη Χαβάη προς την ηπειρωτική Αμερική, προσγειωνόμενη στο Όκλαντ της Καλιφόρνιας την επόμενη ημέρα. Η διαδρομή, περίπου 2.400 μίλια πάνω από τον Ειρηνικό, θεωρούνταν ιδιαίτερα ριψοκίνδυνη λόγω καιρού, πλοήγησης και του μεγάλου κενού «χωρίς επιλογές» πάνω από θάλασσα, ενώ η ίδια τη φέρνει εις πέρας σε περίπου 18 ώρες με Lockheed 5C Vega.

1979: Ο Γιάγκος Πεσμαζόγλου αποχωρεί από την ΕΔΗΚ και ιδρύει το Κόμμα του Δημοκρατικού Σοσιαλισμού (ΚΟΔΗΣΟ).

1989: Σε δήλωσή του στις 11 Ιανουαρίου 1989, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής σχολιάζει το κλίμα έντονης πολιτικής κρίσης και πόλωσης της περιόδου, με φόντο και την υπόθεση Κοσκωτά, λέγοντας τη φράση «η χώρα έχει μεταβληθεί σε απέραντο φρενοκομείο». Στην πλήρη διατύπωση που αποδίδεται στη δήλωση, αναφέρεται: «Τα πρωτοφανή γεγονότα που σημειώνονται τον τελευταίο καιρό δημιουργούν την εντύπωση ότι η Ελλάς μετεβλήθη σε απέραντο φρενοκομείο»

1992: Στην Ιαπωνία, επίσημα έγγραφα δείχνουν ότι, πριν 50 χρόνια, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο στρατός υποχρέωνε γυναίκες να γίνονται πόρνες, προς διασκέδαση των στρατιωτών του.

2007: Αρχίζει και στην Ελλάδα η διανομή του πρώτου εμβολίου κατά του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.

2007: Η Διαρκής Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος απαγορεύει την τέλεση γάμων και βαπτίσεων σε ιδιωτικά παρεκκλήσια και υπαίθριους χώρους.

2010: Δολοφονείται ο κύπριος επιχειρηματίας Άντης (Ανδρέας) Χατζηκωστής, διευθυντής του εκδοτικού συγκροτήματος ΔΙΑΣ, στον οποίο ανήκει το κυπριακό τηλεοπτικό κανάλι ΣΙΓΜΑ και η εφημερίδα Σημερινή.

Γεννήσεις

Θάνατοι

Εορτολόγιο

Θεοδόσιος, Θεοδοσία

Εθνικές Γιορτές – Επέτειοι

Ημέρα Ενημέρωσης για τη Νόσο του Πάτζετ