Πέθανε ο Τίντο Μπρας, σκηνοθέτης του «Καλιγούλα» – Η ιστορία της πιο διαβόητης ταινίας του σινεμά – «Αρρωστημένη, εμετική»

Το όνομα του Τίντο Μπρας θα μείνει για πάντα δεμένο με μια ταινία που ο ίδιος δεν αναγνώρισε ποτέ ως δική του: τον «Καλιγούλα» του 1979.

Ο ιταλικός κινηματογράφος αποχαιρετά έναν από τους πιο προκλητικούς δημιουργούς του. Ο Τίντο Μπρας, κατά κόσμον Τζοβάνι Μπρας, πέθανε το πρωί της Τετάρτης, γύρω στις 10:30, στο σπίτι του στην Ίζολα Φαρνέζε της Ρώμης, σε ηλικία 93 ετών. Την είδηση γνωστοποίησαν στο ιταλικό πρακτορείο ειδήσεων ANSA η σύζυγός του, Κατερίνα Βάρτσι, και τα παιδιά του, Μπονιφάτσιο και Μπεατρίτσε, ενώ η οικογένεια ανακοίνωσε ότι η κηδεία θα γίνει σε στενό οικογενειακό κύκλο. Η υγεία του ήταν εδώ και μήνες ιδιαίτερα επιβαρυμένη.

Ο μάστορας του ιταλικού ερωτικού κινηματογράφου

Γεννημένος στο Μιλάνο το 1933 και μεγαλωμένος στη Βενετία, σπούδασε νομικά πριν βρεθεί στο Παρίσι ως αρχειονόμος της Γαλλικής Ταινιοθήκης. Έκανε το σκηνοθετικό του ντεμπούτο το 1963 με την ταινία «Όποιος δουλεύει είναι χαμένος», που τράβηξε την προσοχή στο Φεστιβάλ της Βενετίας, και για μια δεκαετία θεωρούνταν από τις πιο υποσχόμενες φωνές του πειραματικού σινεμά, πριν γίνει ο αδιαμφισβήτητος μάστορας του ιταλικού ερωτικού κινηματογράφου με ταινίες όπως το «Σαλόν Κίτι» και «Το κλειδί». Το όνομά του όμως θα μείνει για πάντα δεμένο με μια ταινία που ο ίδιος δεν αναγνώρισε ποτέ ως δική του: τον «Καλιγούλα» του 1979.

Γκορ Βιντάλ, Έλεν Μίρεν, Penthouse

Λίγες ιστορίες γυρισμάτων μπορούν να συναγωνιστούν την παράνοια που συνόδευσε εκείνη την παραγωγή. Στα χαρτιά, επρόκειτο για ένα αριστοκρατικό ιστορικό έπος γύρω από τη βασιλεία του παράφρονα Ρωμαίου αυτοκράτορα.

Το σενάριο υπέγραφε ο θρύλος της αμερικανικής λογοτεχνίας Γκορ Βιντάλ, τη σκηνοθεσία είχε αναλάβει ο Μπρας και το καστ περιλάμβανε τον Μάλκολμ ΜακΝτάουελ, τον σερ Τζον Γκίλγκουντ, τον Πίτερ Ο’Τουλ και την Έλεν Μίρεν. Στο παρασκήνιο όμως παραμόνευε ο παραγωγός και χρηματοδότης της ταινίας, ο ιδιοκτήτης του περιοδικού Penthouse Μπομπ Γκουτσιόνε, που είχε στο μυαλό του κάτι εντελώς διαφορετικό.

Τα γυρίσματα ήταν ένα χάος που μόλις και μετά βίας συγκρατούνταν. Ο Βιντάλ είχε φανταστεί μια λιτή, αυστηρή Ρώμη και έμεινε άναυδος όταν ανακάλυψε ότι ο σκηνογράφος Ντανίλο Ντονάτι, που αργότερα θα ανέλαμβανε τις πιο ταιριαστές οπτικές υπερβολές του «Φλας Γκόρντον», είχε αγνοήσει πλήρως τόσο τον ίδιο όσο και το σενάριο.

Ο Ντονάτι έστησε τεράστια, φανταστικά σκηνικά, ανάμεσά τους έναν αυτοκρατορικό οίκο ανοχής με λειτουργικό ανελκυστήρα και μια μηχανή αποκεφαλισμού ύψους τριών ορόφων. Εξοργισμένος, ο Βιντάλ αποχώρησε και πέρασε τον καιρό του σχολιάζοντας δηκτικά την παραγωγή από τις αμερικανικές τηλεοπτικές εκπομπές συζήτησης, όπου ήταν τακτικός καλεσμένος. «Ξέρατε ότι Καλιγούλας στα λατινικά σημαίνει “γαλοπούλα”;» ήταν ένα από τα χαρακτηριστικά του μότο, παίζοντας με τη λέξη που στην αγγλική αργκό περιγράφει την παταγώδη αποτυχία.

«Αηδιαστικό, εντελώς άχρηστο, επαίσχυντο σκουπίδι»

Το χειρότερο όμως δεν είχε έρθει ακόμη. Αμέσως μετά το τέλος των γυρισμάτων, ο Γκουτσιόνε έφερε με αεροπλάνο στο πλατό μια ομάδα από τα κορίτσια του εξωφύλλου του Penthouse και πέρασε δύο εβδομάδες γυρίζοντας σκληρές πορνογραφικές σκηνές, τις οποίες παρενέβαλε στην ταινία, φαινομενικά στην τύχη.

Η μεγάλη του ιδέα ήταν να βγάλει την πορνογραφία από το περιθώριο, διευρύνοντας το κοινό και τα κέρδη της. Το αποτέλεσμα ήταν καταστροφή, καλλιτεχνική και εμπορική. «Αηδιαστικό, εντελώς άχρηστο, επαίσχυντο σκουπίδι», ήταν η συντριπτική ετυμηγορία του κριτικού Ρότζερ Ίμπερτ. «Αξιοσημείωτα αποκρουστικό», σχολίασαν περιφρονητικά οι New York Times.

«Εμπιστεύεσαι τους ανθρώπους με τους οποίους δουλεύεις», είχε πει με θλίψη ο ΜακΝτάουελ στο Yahoo, εξηγώντας γιατί δέχτηκε τον ρόλο. «Σε αυτή την περίπτωση, μπήκα στο εγχείρημα εξαιτίας του Γκορ Βιντάλ. Είναι ένας από τους γίγαντες της λογοτεχνίας, οπότε φυσικά τον εμπιστεύτηκα. Που ήταν λάθος, αν θέλετε. Αλλά έμοιαζε υπέροχο σχέδιο, να υποδυθώ αυτόν τον αυτοκράτορα με όλα αυτά τα σπουδαία σκηνικά και το εξαιρετικό καστ. Στα χαρτιά ήταν φανταστικό. Στο τέλος όμως ένιωσα ότι με πρόδωσαν ολοκληρωτικά».

Ο ήρωας, όπως του τον είχε περιγράψει ο Βιντάλ, είχε γοητεύσει τον ηθοποιό, που τότε ήταν από τα πιο περιζήτητα αστέρια της βιομηχανίας μετά την ερμηνεία του στο «Κουρδιστό πορτοκάλι» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ. «Ο Καλιγούλας ήταν αναρχικός, ένας από τους πρώτους αναρχικούς, που προσπάθησε να καταστρέψει τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία από την κορυφή», εξηγούσε. «Ξόδεψε τον τεράστιο θησαυρό που είχε συγκεντρώσει ο προηγούμενος αυτοκράτορας, ο Τιβέριος, σε δώδεκα χρόνια. Ο Καλιγούλας τον ξόδεψε σε δεκαοκτώ μήνες. Και απέκτησε πολλούς εχθρούς».

Η ταινία που ξαναγεννήθηκε μισό αιώνα μετά

Για δεκαετίες, η ταινία κρεμόταν σαν μυλόπετρα στον λαιμό όλων όσοι συμμετείχαν. Ώσπου η απρόσμενη ανακάλυψη σχεδόν εκατό ωρών αδημοσίευτου υλικού άλλαξε τα πάντα. Το 2024 κυκλοφόρησε μια ριζικά νέα εκδοχή, το «Caligula: The Ultimate Cut», στην οποία δεν έχει απομείνει ούτε ένα καρέ από την αρχική κόπια.

Εμπνευστής της είναι ο συγγραφέας και ιστορικός τέχνης Τόμας Νέγκοβαν, μεγάλος θαυμαστής του ΜακΝτάουελ, ο οποίος είχε αποφύγει να δει την ταινία όταν κυκλοφόρησε, αφού ο ηθοποιός την είχε αποκηρύξει. Όταν μια εταιρεία που είχε αγοράσει τα περιουσιακά στοιχεία της πλέον ανενεργής εταιρείας του Penthouse τον κάλεσε να τα εκτιμήσει, κατάλαβε ότι ένα ολοκληρωτικό νέο μοντάζ ήταν εφικτό.

«Μπήκα σε μια αποθήκη γεμάτη σάπιο φιλμ και παλιές, ξεραμένες φωτογραφίες», διηγείται. «Τα άνοιξα όλα, τα πέρασα ένα ένα και ήταν σαν να βρίσκω σεντούκι με θησαυρό, γιατί μέσα σε κάποια από τα κουτιά υπήρχαν τα αυθεντικά αρνητικά. Κατευθείαν από την κάμερα». Για τον ίδιο ήταν σαν να ανακάλυψε τη Χαμένη Κιβωτό της Διαθήκης. «Επί σαράντα χρόνια ο Μάλκολμ ΜακΝτάουελ έλεγε ότι, κάτω από όλα αυτά, ήταν σίγουρος πως είχαν κάνει μια καλή ταινία. Σκέφτηκα ότι είχαμε αρκετό υλικό για μια νέα εκδοχή».

Με άξονες το αυθεντικό σενάριο του Βιντάλ και την ερμηνεία του ΜακΝτάουελ, ο Νέγκοβαν διάλεξε εκδοχές σκηνών που δεν είχαν χρησιμοποιηθεί ποτέ, ξαναχτίζοντας την ταινία από τα θεμέλια. Οι περιττές σεξουαλικές σκηνές πήγαν στα σκουπίδια και οι ερμηνείες του ΜακΝτάουελ, του Γκίλγκουντ και της Μίρεν αφέθηκαν επιτέλους να λάμψουν.

«Ο Μάλκολμ αφιέρωσε έναν χρόνο από τη ζωή του σε αυτή την ερμηνεία, στη διαδρομή αυτού του χαρακτήρα. Την έβλεπα και σκεφτόμουν ότι ο Μπομπ Γκουτσιόνε ήταν προφανώς ένα κάθαρμα», λέει γελώντας. «Η πίστη μου ανήκε ολοκληρωτικά στους ηθοποιούς, στον Μάλκολμ». Ο ίδιος ο Μπρας πάντως δεν ενθουσιάστηκε, επικρίνοντας δημόσια την προβολή της νέας εκδοχής στις Κάννες.

Για τον ΜακΝτάουελ, αντίθετα, η νέα κόπια ξόρκισε τα φαντάσματα μιας από τις πιο παράξενες και απογοητευτικές εμπειρίες της καριέρας του. «Νομίζω ότι ο Τομ έκανε φανταστική δουλειά», είχε δηλώσει. «Για χρόνια δεν μου άρεσε να ξαναγυρίζω στον “Καλιγούλα”. Ήταν η προδοσία του Γκουτσιόνε, που πρόσθεσε την πορνογραφία και όλα αυτά. Αυτό μου τον κατέστρεψε. Δεν μπορούσα καν να τον δω. Η καινούργια εκδοχή όμως είναι πολύ πιο κοντά σε αυτό που είχαμε οραματιστεί. Είναι πολύ καλύτερη από το να έχεις αυτή τη σύγχρονη πορνογραφία της δεκαετίας του ‘70 στη μέση. Πηγαίνετε να τη δείτε».