Νέοι κανόνες για έναν κόσμο σε χάος, ΑΙ, το ξύπνημα της Ευρώπης -Ο Αχιλλέας Τσάλτας εξηγεί τι θα συμβεί στο Αthens Democracy Forum

«Εργαστήριο Αθηναϊκής Δημοκρατίας» θα ήθελε να λέγεται το Athens Democracy Forum ο ιδρυτής του, Αχιλλέας Τσάλτας, που μιλά στο iefimerida λίγο πριν από την έναρξή του. Ο Ντέιβιντ Τσίπερφιλντ, ο Τόμας Φρίντμαν, η βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης Ταουακόλ Καρμάν, πρώην αρχηγοί κρατών, ακαδημαϊκοί, κορυφαίοι δημοσιογράφοι έρχονται στην Αθήνα την Τρίτη.

«Οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν τη θεωρία του Big Bang. Είχαν το χάος. Και μέσα από το χάος προέκυψε η τάξη. Μου άρεσε πολύ αυτή η ιδέα, γιατί βρισκόμαστε σε μια εποχή όπου όλα μοιάζουν με χάος και χρειάζεται να αλλάξουμε τους κανόνες», μου λέει ο Αχιλλέας Τσάλτας, ιδρυτής και πρόεδρος του Democracy & Culture Foundation και εμπνευστής του Athens Democracy Forum που εκκινεί στις 29 Σεπτεμβρίου, αλλά και του Art for Tomorrow που θα πραγματοποιηθεί τον Νοέμβριο στην Ντόχα.

Πόλεμοι και γεωπολιτικές ανατροπές, κοινωνίες που γίνονται διαρκώς περισσότερο άνισες, πολίτες που απομακρύνονται από τα παραδοσιακά πολιτικά συστήματα, η Τεχνητή Νοημοσύνη που εξελίσσεται ταχύτερα από τη δυνατότητα των κρατών να τη ρυθμίσουν. Και πίσω από όλα αυτά αιωρείται ένα ερώτημα που επιστρέφει διαρκώς στη συζήτησή μας: μπορούν οι δημοκρατίες να δώσουν απαντήσεις στα προβλήματα που γεννούν την οργή και τη δυσπιστία των πολιτών;

Από τις 29 Σεπτεμβρίου έως την 1η Οκτωβρίου, το Athens Democracy Forum (που δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία των Νew York Times) επιστρέφει για 14η χρονιά με κεντρικό θέμα «Building Order Out of Chaos». Στο Ωδείο Αθηνών, στην Ακαδημία Αθηνών και στη Στοά του Αττάλου θα συναντηθούν πολιτικοί, ακαδημαϊκοί, δημοσιογράφοι, ακτιβιστές, άνθρωποι της τεχνολογίας και νέοι, με τον Αχιλλέα Τσάλτα να επιμένει ότι η έννοια του χάους στον τίτλο δεν επιλέχθηκε ως σχήμα λόγου.

Η δημοκρατία σε μία περίοδο χάους

Στο μυαλό του βρίσκεται και μια φράση του σπουδαίου και τόσο πρόσωρα χαμένου σχεδιαστή μόδας, του οραματικού Αλεξάντερ ΜακΚουίν, που είχε δει πριν από χρόνια σε έκθεση στο Λονδίνο, «Πρέπει να γνωρίζεις τους κανόνες για να τους σπάσεις. Γι’ αυτό είμαι εδώ: για να καταστρέψω τους κανόνες, αλλά να κρατήσω την παράδοση», έλεγε ο ΜακΚουίν.

«Μου είχε μείνει αυτή η φράση. Πρέπει να σπάσεις τους κανόνες και ταυτόχρονα να κρατήσεις την παράδοση. Υπάρχει τρόπος να γίνει. Και νομίζω ότι η ανθρωπότητα βρίσκεται ακριβώς σε ένα τέτοιο κρίσιμο πολιτικό σημείο. Ο δυτικός πολιτισμός βρίσκεται σε μια περίοδο χάους. Η δημοκρατία βρίσκεται σε μια περίοδο χάους».

Ένα από τα βασικά ερωτήματα του φετινού Forum αφορά τον ρόλο του κράτους σε μια στιγμή που η ανισότητα μεγαλώνει, τα δημόσια χρέη διογκώνονται και η Τεχνητή Νοημοσύνη αναπτύσσεται με ταχύτητα που οι πολιτικοί θεσμοί δυσκολεύονται να ακολουθήσουν.

«Μιλάμε όλοι για την ανισότητα φυσικά, όμως αυτό είναι κάτι που πρέπει να αντιμετωπίσει κυρίως το κράτος, αλλά δεν το κάνει. Το ίδιο συμβαίνει με την τεχνολογία, με τη ρύθμιση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Έχει ενδιαφέρον ότι ο Στιβ Μπάνον (πρώην επικεφαλής στρατηγικής του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο και σημαίνουσα φυσιογνωμία της αμερικανικής λαϊκιστικής Δεξιάς) και ο Μπέρνι Σάντερς (ανεξάρτητος γερουσιαστής του Βερμόντ, επί δεκαετίες από τις σημαντικότερες φωνές της αμερικανικής Αριστεράς και υποψήφιος για την προεδρία), δύο άνθρωποι εντελώς αντίθετοι ιδεολογικά, συμφωνούν σε αυτό το κομμάτι της ΑΙ. Το κράτος πρέπει να έχει ρόλο».

Ο ρόλος της Κίνας και οι αντιδράσεις για το «Κομφούκιος-Σωκράτης»

Η Κίνα μπαίνει αναπόφευκτα σε αυτή τη συζήτηση, με τον Αχιλλέα Τσάλτα να διατυπώνει μία από τις πιο αιχμηρές θέσεις του που σίγουρα θα συζητηθεί. «Τα βάζουμε με την Κίνα, λέμε ότι είναι αυταρχικό καθεστώς -και φυσικά υπάρχουν τεράστια ζητήματα πολιτικής νομιμοποίησης- αλλά στον τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης έχει ένα state-led model. Πιστεύω ότι στο θέμα της ανισότητας και στο θέμα της ΑΙ η Κίνα το πάει πιο σωστά, με την έννοια ότι το κράτος είναι περισσότερο αναμεμειγμένο. Δεν μπορείς να αφήσεις την ΑΙ στις αγορές. Οι αγορές θέλουν κέρδος. Αν την αφήσεις εκεί, γίνεται ανεξέλεγκτη».

Στο Forum θα ακουστούν και φωνές από την Κίνα, επιλογή που έχει προκαλέσει αντιδράσεις και στο παρελθόν. Ο Αχιλλέας Τσάλτας θυμάται τη συζήτηση «Κομφούκιος–Σωκράτης», στην οποία είχαν συμμετάσχει, μεταξύ άλλων, ο Τζέφρι Σακς (Αμερικανός οικονομολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Columbia) και ο Χένρι Γουάνγκ (ιδρυτής και πρόεδρος του Center for China and Globalization (CCG), κινεζικού think tank με έδρα το Πεκίνο).

«Μας έχουν κατηγορήσει γι’ αυτό» θυμάται. «Η απάντησή μου είναι ότι εμείς είμαστε το συνέδριο της δημοκρατίας. Δεν θέλουμε να αποκλείσουμε κανέναν. Θέλουμε να έρθουν οι Κινέζοι, όχι για να τους δώσουμε απλώς ένα βήμα, αλλά για να τους προκαλέσουμε, να τους θέσουμε ερωτήματα και να μπουν σε διάλογο με ανθρώπους που τους αμφισβητούν. Αυτό δεν είναι η δημοκρατία»;

Το ερώτημα για τον ίδιο είναι ευρύτερο. Μπορεί η Δύση να συζητήσει για μια νέα παγκόσμια τάξη αγνοώντας χώρες και πολιτικά συστήματα που εκπροσωπούν τεράστιο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού;

Η εποχή που η έννοια της δημοκρατίας γίνεται «ελαστική»

«Αν θέλουμε να βρούμε καινούργιους κανόνες, δεν μπορούμε να αγνοούμε τα αυταρχικά καθεστώτα. Γιατί να λέμε ότι μόνο εμείς έχουμε δίκιο; Πόσο ποσοστό του πληθυσμού της Γης ζει σήμερα σε δημοκρατικά καθεστώτα; Η ίδια η έννοια της δημοκρατίας έχει γίνει πολύ πιο ελαστική».

Ο Αχιλλέας Τσάλτας συνδέει αυτή την αμφισβήτηση με όσα συμβαίνουν στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών και με την ενίσχυση πολιτικών δυνάμεων που μέχρι πριν από λίγα χρόνια βρίσκονταν στα περιθώρια του πολιτικού συστήματος. «Τι είναι όλο αυτό; Είναι η αντίδραση του πολίτη που δεν είναι ευχαριστημένος με το καθεστώς που έχουμε. Τα έχουμε βάλει με τον αυταρχισμό, αλλά τι κάνουν οι δικές μας κυβερνήσεις; Ποιος έχει δώσει λύση στο μεγάλο πρόβλημα της δημοκρατίας που είναι η ανισότητα;».

Για τον πρόεδρο του Democracy & Culture Foundation, το Athens Democracy Forum έχει ενδιαφέρον μόνο εφόσον αυτές οι αντιθέσεις μπαίνουν μέσα στην αίθουσα αντί να μένουν έξω από αυτήν. «Είμαστε σαν ένα εργαστήριο. Βάζουμε μέσα ένα φαινόμενο, το παρατηρούμε, το εξετάζουμε. Αν μπορούσα να αλλάξω το Athens Democracy Forum και να το ονομάσω “Εργαστήριο Αθηναϊκής Δημοκρατίας”, θα μου άρεσε πάρα πολύ».

Οι έφηβοι χακάρουν το Athens Democracy Forum

Αυτή η λογική της συνύπαρξης διαφορετικών φωνών αποτυπώνεται και στη σύνθεση του φετινού Forum. Στην Αθήνα έρχονται, μεταξύ άλλων, η Ταουακόλ Καρμάν, δημοσιογράφος και ακτιβίστρια από την Υεμένη που τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 2011, η πρώην πρόεδρος της Λιθουανίας Ντάλια Γκριμπαουσκάιτε, ο αρθρογράφος των «New York Times» και τρεις φορές βραβευμένος με Πούλιτζερ Τόμας Φρίντμαν, ο Μάρτιν Μπάρον, πρώην διευθυντής της «Washington Post» και της «Boston Globe», η Κάθλιν Κίνγκσμπερι, επικεφαλής του τμήματος Γνώμης των «New York Times», ο βραβευμένος με Πρίτσκερ Βρετανός αρχιτέκτονας Ντέιβιντ Τσίπερφιλντ ο οποίος έχει αναλάβει και την επέκταση και αναμόρφωση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, ο γεωπολιτικός αναλυτής Παράγκ Κάνα και ο Ντέιβιντ Πρέσμαν, δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στην Ουγγαρία.

Και η αμερικανική πολιτική, που επανέρχεται συχνά στη συζήτησή μας, θα βρεθεί στο επίκεντρο την τελευταία ημέρα: ο Τόμας Φρίντμαν, ο Πάτρικ Χίλι και η Λιζ Άλντερμαν των «New York Times», με συντονιστή τον Αλέξη Παπαχελά, θα εξετάσουν τι σημαίνουν οι αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές όχι μόνο για τις ΗΠΑ αλλά και για τον υπόλοιπο κόσμο.

Αυτή η έννοια του εργαστηρίου εξηγεί και την επιμονή του στη συμμετοχή των νέων. Περισσότερο από το 30% των συμμετεχόντων είναι κάτω των 30 ετών, ενώ φέτος θα πάρουν μέρος και 50 έφηβοι ηλικίας 14 και 15 ετών. «Ξέρουμε τι γίνεται με τους εφήβους και τα κοινωνικά δίκτυα και συζητάμε διαρκώς για τα κοινωνικά δίκτυα, για τις απαγορεύσεις χρήσης τους από κάποιες ηλικίες… Δεν γίνεται να μην έχουμε στο τραπέζι τους ίδιους τους εφήβους να μας πουν τη γνώμη τους. Εμείς τους θέλουμε μέσα, γιατί πραγματικά θέλουμε να είμαστε ένα εργαστήριο».

Και όταν ολοκληρωθεί το επίσημο πρόγραμμα, μια ομάδα νέων θα μείνει πίσω για ένα τρίωρο με τίτλο «Reclaim Democracy». Έχοντας παρακολουθήσει τις συζητήσεις και τους ειδικούς, θα κληθούν, όπως το θέτει ο Τσάλτας, να «χακάρουν» το ίδιο το Athens Democracy Forum. «Θα έχουν πάρει μέρος σε όλο το συνέδριο, θα έχουν ακούσει όλα όσα είπαν οι εμπειρογνώμονες και μετά θα μας πουν τι προτείνουν «ανάμεσα στις γραμμές». Ποιες είναι οι προτάσεις, ποιες είναι οι λύσεις και πώς μπορούμε να πάρουμε τρεις, τέσσερις, πέντε από αυτές και να τις πραγματοποιήσουμε».

Mια ακαδημαϊκή Έδρα Δημοκρατίας στην Αθήνα

Το πρόγραμμα γίνεται σε συνεργασία με το Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος, με το οποίο το Democracy & Culture Foundation συμπληρώνει δέκα χρόνια συνεργασίας. Φέτος η σχέση αποκτά και ακαδημαϊκό σκέλος, με τη δημιουργία μιας νέας Έδρας Δημοκρατίας.

«Έχουμε υπογράψει μνημόνιο με το American College of Greece για να δημιουργηθεί μια Έδρα Δημοκρατίας. Θα είναι endowed chair (μόνιμη ακαδημαϊκή έδρα με εξασφαλισμένη χρηματοδότηση) και τώρα είμαστε στη διαδικασία της χρηματοδότησης. Για εμάς είναι σημαντικό γιατί ολοκληρώνει αυτό που λέμε “think, talk, do”. Το “talk” είναι τα συνέδρια, το “do” είναι οι συνεργασίες και οι δράσεις μας. Αυτό που μας έλειπε ήταν το “think”, η έρευνα».

Υπάρχει όμως και μια απουσία από το φετινό Forum που ο πρόεδρος του παρακολουθεί με ανησυχία. Μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας που είχαν συμμετάσχει σε προηγούμενες διοργανώσεις αυτή τη φορά κρατούν αποστάσεις. «Αυτό που με φοβίζει είναι ότι βλέπω έναν δισταγμό, ιδιαίτερα από ιδρύματα της Αμερικής. Πέρυσι μας στήριξαν και φέτος η παρουσία τους είναι μικρότερη. Και δεν είναι μόνο αυτό. Είναι απούσες σχεδόν όλες οι τεχνολογικές εταιρείες. Meta, Facebook, TikTok, Microsoft, Google, Ericsson. Όλες έχουν περάσει από το συνέδριο στο παρελθόν».

Του ζητάω να το ερμηνεύσει. «Αυτό προσπαθώ κι εγώ να καταλάβω. Τι συμβαίνει; Επειδή το συνέδριό μας έχει τη λέξη “δημοκρατία”, γίνεται αποτρεπτικό; Είναι εντυπωσιακό, αλλά είναι και πολύ τρομακτικό. Αυτό είναι που με κρατά ξύπνιο τη νύχτα».

Η Ευρώπη πρέπει να ξυπνήσει

Η συζήτηση επιστρέφει στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά ο Αχιλλέας Τσάλτας την μεταφέρει γρήγορα στην Ευρώπη. Θεωρεί ότι η πολιτική αβεβαιότητα στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού κάνει ακόμη πιο επείγουσα την ανάγκη η Ευρώπη να αποκτήσει δικό της βλέμμα πάνω στις γεωπολιτικές και τεχνολογικές ανατροπές.

«Πρέπει, σαν Ευρωπαίοι, να σκεφτόμαστε τον κόσμο όχι μέσα από το πρίσμα της Αμερικής, αλλά μέσα από το πρίσμα της Ευρώπης. Πρέπει να ξυπνήσει η Ευρώπη. Ακόμη και η Κίνα έχει περισσότερο σεβασμό στην Ευρώπη από όσο έχει πολλές φορές η ίδια η Ευρώπη για τον εαυτό της».

Και ενώ μιλά για χάος, αυταρχισμό, ανισότητα και πολιτική αδράνεια, επιμένει ότι παραμένει αισιόδοξος για την τεχνολογία που προκαλεί ίσως τη μεγαλύτερη αβεβαιότητα. Στην Ακαδημία Αθηνών, όπου θα γίνει η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη, βρίσκει τον παραλληλισμό στον Προμηθέα που δίνει τη φωτιά στους ανθρώπους.

«Η φωτιά είχε τεράστια καταστροφική δύναμη. Μπορούσε να καταστρέψει τα πάντα. Κι όμως καταφέραμε να καινοτομήσουμε με τη φωτιά. Έγιναν καταστροφές, αλλά πάνω απ’ όλα έδωσε ζωή. Έτσι βλέπω και την τεχνητή νοημοσύνη, εάν τη χειριστούμε σωστά και ηθικά. Και βρισκόμαστε στην Ακαδημία, με τον Αριστοτέλη δίπλα μας. Χρειαζόμαστε αυτή την έμφαση στην ηθική».

Ακόμη και το όνομα που δώσαμε στην τεχνολογία θεωρεί ότι οδηγεί τη συζήτηση προς λάθος κατεύθυνση. «Θα έπρεπε ίσως να την είχαμε ονομάσει Augmented Intelligence, επαυξημένη νοημοσύνη. Να βοηθήσει το μυαλό μας να λειτουργήσει ακόμη περισσότερο, να μας δώσει μεγαλύτερες δυνατότητες. Όχι να αναπληρώσει τη δική μας σκέψη, να τεμπελιάσουμε και να τα κάνει όλα η ΑΙ».

Και επιστρέφει στη φράση του Αλεξάντερ ΜακΚουίν με την οποία σκοπεύει να ανοίξει και το Forum. «Πρέπει να γνωρίζεις τους κανόνες για να τους σπάσεις. Να σπάσουμε τους κανόνες, κρατώντας την παράδοση. Νομίζω ότι εκεί ακριβώς βρισκόμαστε».

INFO

Athens Democracy Forum 2026 – «Building Order Out of Chaos»

29 Σεπτεμβρίου – 1 Οκτωβρίου 2026, Αθήνα

Επίσημη ιστοσελίδα Athens Democracy Forum:

athensdemocracyforum.com

Democracy & Culture Foundation – πληροφορίες για τη διοργάνωση:

Democracy & Culture Foundation