Η ομορφιά ως πράξη αντίστασης -Μπήκαμε στο παλάτσο που έκανε μουσείο ο σχεδιαστής μόδας Ντρις βαν Νότεν στη Βενετία

Δύο χρόνια μετά την αποχώρησή από τον οίκο του, ο Βέλγος σχεδιαστής μόδας Ντρις βαν Νότεν συγκεντρώνει σε ένα βενετσιάνικο παλάτσο δημιουργίες της Καβακούμπο, του Λακρουά και νέων δημιουργών. Το επισκεφθήκαμε, με την ομορφιά των έργων και το ερώτημα του τίτλου της έκθεσης να μας ακολουθούν από αίθουσα σε αίθουσα: μπορεί η ομορφιά να γίνει πράξη αντίστασης;

Μέσα στο Παλάτσο Πιζάνι Μορέτα, πάνω στο Μεγάλο Κανάλι, το φως υποχωρεί, γίνεται σχεδόν μυστηριακό. Έξω, η κυριαρχεί η Βενετία των καναλιών και του ήλιου που στραφταλίζει πάνω στα βαπορέτο, μέσα τα βαριά στόρια, φορέματα που αναδύονται σχεδόν από το σκοτάδι, γυαλί, μέταλλο, ξύλο, κεραμικά, κοσμήματα, φωτογραφίες, αντικείμενα φτιαγμένα με μια σχεδόν εμμονική προσήλωση στο χειροποίητο και στην ύλη.

Δύο χρόνια μετά την αποχώρησή του από τον οίκο που ίδρυσε, ο Βέλγος σχεδιαστής συγκεντρώνει στο παλάτσο της Βενετίας έργα και δημιουργούς που θαυμάζει, αναλαμβάνοντας, όπως λέει ο ίδιος, τον ρόλο του επιμελητή. Στα δωμάτια συναντάς δημιουργίες της Ρέι Καβακούμπο και του Κριστιάν Λακρουά, έργα του Ετόρε Σότσας, φωτογραφίες του Στίβεν Σίρερ και κεραμικά της Καόρι Κουριχάρα, μαζί με γλυπτά, κοσμήματα και πολυελαίους φτιαγμένους στο Μουράνο. Ανάμεσά τους έχει τοποθετήσει και έργα δημιουργών που μόλις τελείωσαν τη σχολή, δίνοντάς τους χώρο δίπλα σε ονόματα που ο ίδιος θαυμάζει εδώ και δεκαετίες. Ούτε μία δική του δημιουργία δεν συναντάς εδώ, τουλάχιστον στην εναρκτήρια έκθεση που εγκαινίασε το ίδρυμα στις 25 Απριλίου, λίγο πριν από την έναρξη της Μπιενάλε Εικαστικών Τεχνών.

Στο παλάτσο Πιζάνι Μορέτα φτάνεις με τα πόδια από την Calle Corner, στη συνοικία Σαν Πόλο, μέσα από ένα δρομάκι τόσο στενό που όταν περπατούν πλάι πλάι δύο  άνθρωποι, οι ώμοι τους ακουμπούν μεταξύ τους. Η μεγαλοπρέπεια της πρόσοψης προς το Μεγάλο Κανάλι μένει κρυμμένη όταν φτάνεις στην είσοδο. Αισθάνεσαι ότι μπαίνεις σε έναν κόσμο για λίγους, έναν κόσμο κρυφό.

Το παλάτσο χτίστηκε στα τέλη του 15ου αιώνα, με χαρακτηριστικές τις δύο σειρές γοτθικών παραθύρων που βλέπουν στο κανάλι, ενώ οι εσωτερικοί χώροι πήραν τη σημερινή τους μορφή κυρίως τη δεκαετία του 1740. Τότε η Κιάρα Πιζάνι, νεαρή χήρα με μεγάλη περιουσία, ανέλαβε την αναμόρφωση της οικογενειακής κατοικίας και κάλεσε σημαντικούς ζωγράφους της Βενετίας να διακοσμήσουν τις αίθουσες.

Στην οροφή ο Τζαμπατίστα Τιέπολο ζωγράφισε την «Αφροδίτη που παρουσιάζει τον Αινεία στους θεούς του Ολύμπου», ενώ ο Τζάκοπο Γκουαράνα και ο Γκασπάρε Ντιτσιάνι δούλεψαν σε άλλα δωμάτια. Η εσωτερική σκάλα, με τους δώδεκα κίονες από λευκό μάρμαρο και πέτρα της Ιστρίας, αντικατέστησε την παλιά εξωτερική γοτθική σκάλα, ενώ στο μικρό «Χρυσό Δωμάτιο» οι λευκές και επιχρυσωμένες ανάγλυφες διακοσμήσεις διατηρούν την πυκνότητα και τη λεπτομέρεια μιας τέχνης που υπηρετούσε και το κύρος των ιδιοκτητών.

Ο βαν Νότεν είχε αρχικά φανταστεί έναν μικρότερο χώρο, με λιγότερη διακόσμηση, όπου θα μπορούσε να οργανώσει ελεύθερα τις εκθέσεις του. Γνώριζε το Πιζάνι Μορέτα από δεξιώσεις και δυσκολευόταν να το σκεφτεί ως τόπο για το καινούργιο του εγχείρημα. Όταν επέστρεψε για να το δει, άρχισε να προσέχει τη δουλειά που είχε απαιτήσει κάθε επιφάνεια, από το σκαλισμένο ξύλο ως το γυαλί και τις οροφές. Η έκθεση κρατά ορατή αυτή τη δημιουργική εργασία, τοποθετώντας τα σύγχρονα αντικείμενα μέσα στην ήδη φορτωμένη διακόσμηση.

Περισσότερα από διακόσια έργα και αντικείμενα απλώνονται από το ισόγειο στους επίσημους ορόφους της κατοικίας. Το βλέμμα ανεβαίνει στις τοιχογραφίες και επιστρέφει σε ένα κέντημα, στέκεται στο γυαλί ενός επιβλητικού πολυελαίου και ύστερα σε ένα κεραμικό. Η συγγένεια ανάμεσα σε όσα επέλεξε ο βαν Νότεν και σε όσα βρήκε εδώ φαίνεται στις επιφάνειες, στα υλικά, στον τρόπο που έχει δουλευτεί μια λεπτομέρεια. Σε ορισμένα δωμάτια χρειάζεσαι χρόνο ακόμη και για να ξεχωρίσεις τι ανήκει στο παλάτσο και τι προστέθηκε για την έκθεση.

Η πρώτη αυτή παρουσίαση ονομάζεται «The Only True Protest Is Beauty», από τη φράση του Αμερικανού τραγουδοποιού και ακτιβιστή Φιλ Οκς: «Η μόνη αληθινή διαμαρτυρία είναι η ομορφιά». Ο τίτλος κουβαλά μια πολιτική διεκδίκηση που αξίζει να τη συζητήσεις, ιδίως μέσα σε ένα τόσο πολυτελές περιβάλλον. Πόση αντίσταση μπορεί να περιέχει η απόλαυση της ομορφιάς και ποιοι έχουν την οικονομική άνεση, τον χρόνο, την πρόσβαση για να την αναζητήσουν εδώ;

Μέσα στις αίθουσες, πάντως, η επιλογή των έργων περιπλέκει την ευκολία μιας ωραίας επίσκεψης. Κάτω από τη «Νίκη του Φωτός επί του Σκότους» του Γκουαράνα, μια μεγάλη φωτογραφία του Στίβεν Σίρερ δείχνει ένα νεαρό πρόσωπο με μαύρη κουκούλα, με την ακινησία του ύπνου που μπορεί να φέρει στον νου και τον θάνατο. Κοντά της, μια μαύρη δημιουργία της Comme des Garçons, με μεγάλο διάφανο κάλυμμα κεφαλής, δίνει στη σκηνή κάτι πένθιμο. Οι λευκές δημιουργίες της Ρέι Καβακούμπο και του Κριστιάν Λακρουά που ακολουθούν έχουν τη δική τους θεατρικότητα, καθώς τις βλέπεις χωρίς σώματα να τις φορούν, ανάμεσα στις ζωγραφισμένες μορφές των οροφών.

Σε άλλο δωμάτιο, τα γυάλινα λουλούδια της Λίλα Ταμπάσο, με τα λεπτά πέταλα και τους μίσχους τους, βρίσκονται κοντά στα γεωμετρικά τοτέμ του Ετόρε Σότσας. Ποτήρια και καράφες του 18ου αιώνα συνυπάρχουν με τους ακανόνιστους πολυελαίους που έφτιαξε στο Μουράνο ο Αλεξάντερ Κίρκεμπι. Το σκάκι του νεαρού Ζοζέφ Αρζουμάνοφ συνδυάζει πέτρα, χρυσές χάντρες και μεταξωτό κέντημα με έναν ρομποτικό βραχίονα που κινεί τα πιόνια με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης.

Η μόδα παραμένει ουσιαστικό μέρος της παρουσίασης, με δεκατέσσερις δημιουργίες της Comme des Garçons, κομμάτια υψηλής ραπτικής του Λακρουά, περούκες και περίτεχνα καλύμματα κεφαλής. Ο βαν Νότεν γνωρίζει αυτές τις δημιουργίες με την οικειότητα του συναδέλφου που μπορεί να διακρίνει την τεχνική δυσκολία πίσω από την πρώτη εντύπωση. Με τον Λακρουά συνεργάστηκε για τη συλλογή άνοιξη–καλοκαίρι 2020 και εξακολουθεί να θαυμάζει την ελευθερία με την οποία ο Γάλλος σχεδιαστής πρόσθετε υλικά, στολίδια και όγκους, κρατώντας τη συνοχή μιας δημιουργίας που εύκολα θα μπορούσε να καταρρεύσει από το βάρος της.

Αυτή η γνώση εξηγεί και την ανησυχία του για το μέλλον των τεχνικών πάνω στις οποίες στηρίχθηκε η δουλειά του: την κατασκευή ενός πατρόν, την ύφανση, τα τυπώματα, το κέντημα. Ο ίδιος και ο σύντροφός του, Πάτρικ Βανγκελούβε, προετοίμαζαν το ίδρυμα πολύ πριν από την αποχώρησή του από τον οίκο το 2024. Στη σκέψη τους υπήρχε η ανάγκη να δοθεί χώρος σε νέους ανθρώπους που θέλουν να μάθουν αυτές τις τέχνες και να δουλέψουν με αυτές.

Εκεί αποκτά ένα ακόμη ειδικό βάρος το εγχείρημα του βαν Νότεν. Η βιομηχανία της πολυτέλειας έχει επενδύσει πολύ στην εικόνα του τεχνίτη: τα χέρια πάνω στο δέρμα, τη βελόνα που περνά στο ύφασμα, τη συγκέντρωση μέσα στο εργαστήριο. Σπανιότερα μαθαίνουμε πόσο αμείβονται αυτά τα χέρια, πόσοι μαθητευόμενοι μπορούν να συνεχίσουν στην αγορά εργασίας ή αν ένα μικρό εργαστήριο αντέχει οικονομικά. Ο βαν Νότεν συνδέει την επιβίωση των τεχνικών με τη δυνατότητα των ανθρώπων να βιοπορίζονται από αυτές. Το Magazzino, δίπλα στο ίδρυμα, διαθέτει προς πώληση δουλειές τεχνιτών, ανάμεσά τους μάσκες, γυαλί από το Μουράνο και κεραμικά — αν και το απόλυτο χιτ του καταστήματος είναι τα αρώματα του Dries Van Noten.

Στην The Only True Protest Is Beauty συμμετέχουν επίσης δημιουργοί χωρίς γκαλερί, καλλιτέχνες που μόλις ολοκλήρωσαν τις σπουδές τους και δύο ηλικιωμένοι Βενετσιάνοι τεχνίτες, ένας ξυλογλύπτης και ένας υαλουργός. Αυτή η συνύπαρξη δίνει περιεχόμενο στην πρόθεση του ιδρύματος να στηρίξει τη χειροτεχνία, αν και η ουσιαστική της δοκιμασία θα έρθει στη διάρκεια: στις παραγγελίες, στις συνεργασίες, στη μετάδοση της γνώσης και στις ευκαιρίες που θα προκύψουν μετά την έκθεση.

Το ίδιο ισχύει για τη σχέση του με τη Βενετία. Ο βαν Νότεν και ο Βανγκελούβε είχαν εξετάσει το Βέλγιο, τη Ρώμη και τη Φλωρεντία ως πιθανές έδρες του ιδρύματος, ενώ τους προβλημάτιζε αν είχε νόημα να ανοίξουν ένα ακόμη ίδρυμα στη Βενετία, ανάμεσα σε τόσα που λειτουργούν ήδη στην πόλη. Οι ανησυχίες διαλύθηκαν όταν έμειναν εδώ αρκετά ώστε να γνωρίσουν την καθημερινότητα της πόλης, τα καταστήματα τροφίμων, τις σχολές, τις μικρές γκαλερί και τους νέους ανθρώπους που δουλεύουν σε αυτήν.

Ένα ακόμη διάσημο όνομα σε ένα παλάτσο του Μεγάλου Καναλιού συμμετέχει αναπόφευκτα στην «οικονομία του κύρους» που έχει αναπτυχθεί γύρω από τη Βενετία και την Μπιενάλε. Για την πόλη, σημασία έχει και το ποιους απασχολεί το ίδρυμα, με ποιες σχολές συνεργάζεται, ποια εργαστήρια στηρίζει, τι δυνατότητες ανοίγει για όσους ζουν εδώ όλο τον χρόνο. Στα σχέδια του βαν Νότεν περιλαμβάνονται φιλοξενίες δημιουργών, συνεργασίες με το Venice Glass Week και το Homo Faber, ακόμη και παρουσιάσεις νέων οινοποιών του Βένετο με ποτήρια φτιαγμένα από νέους δημιουργούς του Μουράνο.

Στο εσωτερικό, τα καλυμμένα παράθυρα και ο χαμηλός φωτισμός προστατεύουν τα ευαίσθητα υφάσματα. Επηρεάζουν όμως και την επίσκεψη: χρειάζεται να πλησιάσεις, να διακρίνεις την υφή, τις λεπτομέρειες μιας ραφής ή την καμπύλη ενός γυάλινου λουλουδιού. Ο βαν Νότεν έχει μιλήσει για την ανησυχία του απέναντι στον τρόπο με τον οποίο οι οθόνες και οι διαρκώς επαναλαμβανόμενες εικόνες επηρεάζουν το γούστο μας. Εδώ δίνει στις προσωπικές του επιλογές μια υλική παρουσία που μπορείς να εξετάσεις, να απολαύσεις, ακόμη και να απορρίψεις.

Βγαίνοντας στον μικρό εξώστη του ισογείου, πάνω στο κανάλι, λουσμένη πάλι στο φως της Βενετίας, συνειδητοποιώ πόσο πολύτιμη και σπάνια είναι αυτή η ευχαρίστηση της παρατήρησης, μαζί με τη σκέψη των ανθρώπων που χρειάστηκε να δουλέψουν για να κατασκευαστούν όλα όσα είδα. Από τον άγνωστο τεχνίτη ενός παλιού βενετσιάνικου ποτηριού ως έναν νέο δημιουργό που εκθέτει για πρώτη φορά, η απόσταση είναι μεγάλη, αλλά μέσα στα δωμάτια μπορείς να παρακολουθήσεις τις συγγένειες. Αν η ομορφιά του τίτλου της έκθεσης αποκτήσει κοινωνικό αντίκρισμα, θα φανεί και στη δυνατότητα αυτών των νεότερων ανθρώπων να συνεχίσουν τη δουλειά τους. Αν πετύχουν, θα είναι ένας μικρός θρίαμβος.