Η αρχή του τέλους για το Κουκάκι που αγαπήσαμε: Η δημοφιλής γειτονιά της Αθήνας ίσως να ανήκει ήδη στο χθες

Κουκάκι. Αν το υποκοριστικό «-άκι» σε προδιαθέτει για κάτι μικρό, μάλλον εδώ έχουμε να κάνουμε με μια περιοχή που τα έχει ζήσει όλα και τα προσφέρει σε υπερθετικό βαθμό. Κάτι σαν «Κουκάρα», δηλαδή, αλλά προφανώς το «-άκι» προσφέρει μια τρυφερότητα, μια αγάπη και μια οικειότητα. Κουκάκι, λοιπόν. Μια περιοχή που για περίπου μιάμιση δεκαετία βρίσκεται στην κορυφή των επιλογών εκατοντάδων χιλιάδων επισκεπτών αλλά και πολλών πολλών Αθηναίων.

Το Κουκάκι έχει μπει σφήνα σε λίστες με τις πιο «in» και «cool» γειτονιές του κόσμου, διαφημίζοντας ακόμα περισσότερο την Αθήνα στα πέρατα του κόσμου. Η αλήθεια είναι πως το σημερινό Κουκάκι δεν έχει σχέση με το παλιό Κουκάκι – ακόμα και με το Κουκάκι στις αρχές του αιώνα. Σήμερα, η ξεχωριστή γειτονιά της πρωτεύουσας αποτελεί τον παράδεισο της βραχυχρόνιας μίσθωσης, χωρίς να είναι μόνο αυτό. Παρ’ όλα αυτά, όποια ώρα και να βρεθείς εκεί, είναι πιθανό να πέσεις πάνω σε τουρίστες να κοιτούν τον χάρτη μέσω των κινητών τους και να σέρνουν τις βαλίτσες τους.

Το Κουκάκι, βέβαια, δεν είναι μόνο Airbnb. Είναι μια πολιτισμική δεξαμενή ιδεών και αισθητικής. Η περιοχή, ας είμαστε ειλικρινείς, δεν προσφέρει κάτι τρελό ή διαφορετικό από την υπόλοιπη πρωτεύουσα – οι δρόμοι είναι στενοί, οι πολυκατοικίες πολλές, πάρκινγκ δεν βρίσκεις, ο θόρυβος ο ίδιος με τα υπόλοιπα πολυπληθή γεωγραφικά διαμερίσματα. Κλασική Αθήνα δηλαδή. Έχει όμως κάτι διαφορετικό ο αέρας του. Η αύρα του. Το Κουκάκι θα μπορούσες να το φανταστείς και σε κάποιο προάστιο του Παρισιού και ας λένε το Παγκράτι «Μικρό Παρίσι της Αθήνας».

Η γειτονιά φημίζεται για τους δύο παράλληλους πεζόδρομούς της. Τον πεζόδρομο της οδού Δράκου και τον πεζόδρομο της οδού Γεωργάκη Ολυμπίου. Μικρούς ή μεγάλους θησαυρούς μπορείς να ανακαλύψεις και στις καθέτους τους ή στα στενά, πάντα ανάλογα με το τι ψάχνεις, αλλά το πιο πιθανό είναι το Κουκάκι να μη σε αφήσει παραπονεμένο. Η περιοχή απλώνεται σε μια μικρή αλλά ιδιαίτερα προνομιακή έκταση της Αθήνας. Τα όριά της ορίζονται από τους δρόμους Βεΐκου, Δημητρακοπούλου και Φαλήρου. Αυτό, όμως, που κάνει το Κουκάκι να ξεχωρίζει είναι κυρίως η θέση του στον αθηναϊκό χάρτη.

Βρίσκεται σε ένα σημείο που συνδέει το ιστορικό κέντρο με τη διαδρομή προς τη θάλασσα, έχοντας σε κοντινή απόσταση μερικά από τα σημαντικότερα πολιτιστικά τοπόσημα της πόλης. Το Μουσείο Ακρόπολης και το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης βρίσκονται δίπλα του, ενώ η Διονυσίου Αρεοπαγίτου και ο λόφος του Φιλοπάππου συμπληρώνουν το ιδιαίτερο τοπίο της γειτονιάς. Την ίδια στιγμή, η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση βρίσκεται σε μικρή απόσταση, το ίδιο και το Πάντειο αλλά και το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, που είναι εύκολα προσβάσιμο. Αυτά περί γεωγραφίας.

Πώς πήρε το όνομά του το Κουκάκι

Για να αναζητήσουμε την προέλευση του ονόματος της γειτονιάς, χρειάζεται να γυρίσουμε πίσω στον χρόνο, στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν το Κουκάκι είχε εντελώς διαφορετική εικόνα από τη σημερινή. Η περιοχή δεν βρισκόταν καν σε διαδικασία ανάπτυξης. Λίγες κατοικίες, αρκετές αδόμητες εκτάσεις και μεγάλες αποστάσεις ανάμεσα στα κτίσματα. Αυτή ήταν η εικόνα του. Ανάμεσα στους πρώτους κατοίκους της ήταν ο Γεώργιος Κουκάκης, εργοστασιάρχης και επιχειρηματίας, ο οποίος έμελλε να συνδέσει το όνομά του με ολόκληρη τη συνοικία.

Ο Κουκάκης κατασκεύασε την κατοικία του στη συμβολή των σημερινών οδών Δημητρακοπούλου και Γεωργάκη Ολυμπίου, σε ένα σημείο που τότε ξεχώριζε μέσα στον αραιά δομημένο οικιστικό ιστό. Παράλληλα, διατηρούσε εργοστάσιο κατασκευής σιδερένιων κρεβατιών, μια επιχείρηση που αποτελούσε μέρος της επαγγελματικής δραστηριότητας της Αθήνας εκείνης της περιόδου. Έτσι, το σπίτι και η παρουσία του στην περιοχή έγιναν ένα εύκολα αναγνωρίσιμο σημείο αναφοράς για τους κατοίκους και όσους κινούνταν στην ευρύτερη γειτονιά.

Με τον καιρό, η φράση «στου Κουκάκη» άρχισε να χρησιμοποιείται για να προσδιορίζει την τοποθεσία, έναν τρόπο αναφοράς που πέρασε από την καθημερινή επικοινωνία στην καθιέρωση της ονομασίας της συνοικίας. Ένα επώνυμο που αρχικά συνδεόταν με έναν κάτοικο και την κατοικία του, κατέληξε να χαρακτηρίζει μια ολόκληρη περιοχή της Αθήνας. Το Κουκάκι άλλαξε. Σήμερα έχει εξελιχθεί σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες γειτονιές της πόλης, αλλά η ιστορία του Γεωργίου Κουκάκη συνεχίζει να θυμίζει το ξεκίνημα μιας περιοχής που έχει διαμορφώσει τη δική της ταυτότητα.

Το Κουκάκι του χθες και του σήμερα

Πριν από μερικές δεκαετίες, το Κουκάκι είχε μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Μια μάλλον υποβαθμισμένη περιοχή, γνωστή κυρίως για την παρουσία του εργοστασίου Φιξ. Περπατώντας στους δρόμους του έβρισκες συνεργεία, φανοποιεία και μικρά καταστήματα, ενώ στη Λεωφόρο Συγγρού λειτουργούσαν καφενεία, όπου σύχναζαν κυρίως εργάτες. Το Κουκάκι δεν αποτελούσε τότε μια ιδιαίτερα δημοφιλή επιλογή για κατοικία. Πόσο μάλλον για έξοδο. Και ούτε είχε τη θέση που κατέχει σήμερα στον χάρτη της Αθήνας.

Με το πέρασμα των χρόνων, τα πάντα άλλαξαν. Η γειτονιά απέκτησε σταδιακά έναν διαφορετικό χαρακτήρα, χωρίς να χάσει εντελώς τα στοιχεία της παλιάς της ταυτότητας. Τα τελευταία χρόνια αποτελεί ένα από τα πιο ζωντανά σημεία της πρωτεύουσας, μια συνοικία που συνδυάζει την καθημερινότητα των κατοίκων της με την κίνηση των επισκεπτών, το παλιό με το καινούργιο και τις γνώριμες εικόνες της Αθήνας με τις σύγχρονες τάσεις.

Ένα μεγάλο μέρος αυτής της αλλαγής αποτυπώνεται στην εμπορική και γαστρονομική της ταυτότητα. Το Κουκάκι έχει εξελιχθεί σε έναν από τους πιο ενδιαφέροντες προορισμούς για φαγητό και ποτό στην Αθήνα. Café bistro, μικρά μεζεδοπωλεία, wine bars, εναλλακτικά εστιατόρια, street food στέκια και παντοπωλεία έχουν βρει τη θέση τους στους δρόμους του, δημιουργώντας μια μεγάλη ποικιλία επιλογών για διαφορετικές ώρες και διαθέσεις. Δίπλα στους παραδοσιακούς φούρνους και τα καφενεία που διατηρούν κάτι από την παλιά φυσιογνωμία της περιοχής, συναντά κανείς μοντέρνα στέκια, προσεγμένους χώρους και νέες επιχειρηματικές ιδέες.

Παράλληλα, η αυξημένη τουριστική κίνηση έφερε μαζί της νέες επενδύσεις και διαφορετικές μορφές φιλοξενίας. Ξενοδοχεία, μικρότερα καταλύματα, hostels, καταστήματα τουριστικών ειδών και υπηρεσίες που απευθύνονται στους επισκέπτες εντάχθηκαν σταδιακά στην καθημερινότητα της γειτονιάς. Η εγγύτητα στην Ακρόπολη και στα σημαντικά πολιτιστικά σημεία της πόλης, σε συνδυασμό με την τοπική αγορά και τη δυνατότητα να γνωρίσει κανείς μια πιο καθημερινή πλευρά της Αθήνας, έκαναν το Κουκάκι ιδιαίτερα δημοφιλές και εκτός ελληνικών συνόρων. Δεν είναι, άλλωστε, μόνο τα αξιοθέατα που προσελκύουν τους επισκέπτες, αλλά και η δυνατότητα να κινηθούν σε μια γειτονιά με δικό της ρυθμό, να καθίσουν σε ένα μικρό καφέ, να δοκιμάσουν τοπικές γεύσεις και να παρακολουθήσουν από κοντά την καθημερινή ζωή της πόλης.

Και κάπως έτσι διαμορφώθηκε η σημερινή του ταυτότητα. Μια πυκνοκατοικημένη, πολύβουη συνοικία, με artistic, urban και vintage αναφορές, όπου οι εικόνες εναλλάσσονται από τετράγωνο σε τετράγωνο. Παλιά αρχοντικά και πολυκατοικίες μιας άλλης εποχής συνυπάρχουν με σύγχρονους χώρους φιλοξενίας, τα παραδοσιακά καφενεία βρίσκονται απέναντι από μοντέρνα μπαρ, ενώ οι φοιτητές, οι μόνιμοι κάτοικοι, οι επαγγελματίες και οι ταξιδιώτες μοιράζονται τους ίδιους δρόμους. Ακόμα και τα μικρά καταστήματα που εξυπηρετούν τις καθημερινές ανάγκες των επισκεπτών έχουν γίνει μέρος αυτής της νέας πραγματικότητας.

Το ενδιαφέρον με το Κουκάκι είναι πως δεν μοιάζει να λειτουργεί αποκλειστικά για μία κατηγορία ανθρώπων. Παραμένει μια γειτονιά για να ζεις, να εργάζεσαι, να συναντάς φίλους, να βγαίνεις για φαγητό ή απλώς να περπατάς χωρίς συγκεκριμένο προορισμό. Αλλά… Σε αυτό το σημείο μπαίνει ένα «αλλά…» και μερικά ερωτήματα που το συνοδεύουν. Έχει κάνει το Κουκάκι τον κύκλο του; Μήπως η ίδια η περιοχή άρχισε να κουράζεται; Βρίσκεται σε φθίνουσα πορεία, απλά ήταν τόσο ψηλά που ακόμη δεν έχει κατανοητή η πτώση της; Ποια είναι η επόμενη μέρα στη γειτονιά που ο αξιόπιστος Guardian την πρότεινε ως τα μέρη που αξίζει να επισκεφθείς; Παραμένει «cool» όπως έγραφε η Vogue και «in» σύμφωνα με την Daily Mail;

Έχει αρχίσει να κουράζεται το Κουκάκι;

Πίσω από τη μεγάλη δημοφιλία μιας γειτονιάς, υπάρχουν και ορισμένες παράπλευρες συνέπειες. Και στην περίπτωση του Κουκακίου, το ερώτημα είναι αν η επιτυχία των τελευταίων χρόνων έχει αρχίσει να αφήνει ένα διαφορετικό αποτύπωμα στην καθημερινότητα της περιοχής. Μήπως οι ίδιοι οι κάτοικοι έχουν αρχίσει να κουράζονται από την ολοένα αυξανόμενη τουριστική κίνηση; Μήπως η συνύπαρξη με τους χιλιάδες επισκέπτες, που αρχικά έδινε έναν διαφορετικό αέρα στη γειτονιά, αρχίζει πλέον να δοκιμάζει τις αντοχές της;

Η τουριστική ανάπτυξη δεν είναι από μόνη της κάτι αρνητικό. Φέρνει επιχειρήσεις, δημιουργεί θέσεις εργασίας, ανανεώνει την αγορά και δίνει ζωή σε δρόμους. Υπάρχει, όμως, και η άλλη πλευρά. Για τον μόνιμο κάτοικο, η καθημερινότητα δεν είναι μια σύντομη επίσκεψη στην Αθήνα. Είναι το σπίτι του, η πολυκατοικία του, ο δρόμος από τον οποίο περνά κάθε πρωί, το καφέ της γωνίας όπου πίνει τον καφέ του. Όταν η τουριστική δραστηριότητα αποκτά ολοένα μεγαλύτερο μερίδιο στην καθημερινή ζωή, η ισορροπία μπορεί να αλλάξει. Και κάπου εκεί αρχίζει να διαμορφώνεται ένα εύλογο ερώτημα. Εξακολουθεί το Κουκάκι να είναι μια γειτονιά για τους ανθρώπους που ζουν σε αυτήν ή μετατρέπεται σταδιακά σε έναν προορισμό που λειτουργεί κυρίως για όσους την επισκέπτονται – Έλληνες και ξένους;

Ένα ακόμα ζήτημα, ίσως πιο ουσιαστικό για το μέλλον της περιοχής, είναι το στεγαστικό. Η άνοδος της ζήτησης για κατοικίες, είτε για βραχυχρόνια μίσθωση είτε για άλλες μορφές επένδυσης, έχει δημιουργήσει ένα περιβάλλον αυξημένων πιέσεων στην αγορά ενοικίων. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι ανανεώσεις μισθώσεων συνοδεύτηκαν από σημαντικές αυξήσεις, με αποτέλεσμα άνθρωποι που ζούσαν για χρόνια στο Κουκάκι να βρεθούν μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα. Να αποδεχτούν ένα πολύ υψηλότερο κόστος κατοικίας ή να αναζητήσουν σπίτι σε κάποια άλλη περιοχή της Αθήνας. Άλλοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη γειτονιά, ενώ όσοι επέλεξαν να παραμείνουν χρειάστηκε να αναπροσαρμόσουν τις προτεραιότητές τους.

Όταν αλλάζουν οι άνθρωποι που κατοικούν σε μια περιοχή, αλλάζει σταδιακά και η ίδια η φυσιογνωμία της. Τα παλιά στέκια μπορεί να δώσουν τη θέση τους σε επιχειρήσεις που απευθύνονται σε διαφορετικό κοινό, οι καθημερινές συνήθειες μεταβάλλονται και οι γνώριμες σχέσεις μεταξύ των κατοίκων αρχίζουν να αραιώνουν. Μια γειτονιά μπορεί να αποκτήσει περισσότερες επιλογές, περισσότερη κίνηση και μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα, αλλά ταυτόχρονα να χάσει ένα μέρος από εκείνο που την έκανε ξεχωριστή εξαρχής.

Υπάρχει, μάλιστα, μια ενδιαφέρουσα εικόνα που μπορεί να παρατηρήσει κανείς κάνοντας μια βόλτα στους δύο κεντρικούς πεζόδρομους, τη Δράκου και τη Γεωργάκη Ολυμπίου. Το κοινό που συναντά σήμερα δεν είναι απαραίτητα το ίδιο με εκείνο που είχε συνδέσει τη γειτονιά με την ανερχόμενη, νεανική και εναλλακτική της ταυτότητα. Οι ηλικίες, οι παρέες και οι συνήθειες μοιάζουν να διαφοροποιούνται. Και αυτό δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό από μόνο του. Οι νέοι άνθρωποι δεν είναι υποχρεωμένοι να παραμένουν για πάντα στο ίδιο στέκι, ούτε μια γειτονιά μπορεί να διατηρεί επ’ αόριστον την ίδια μόδα. Το γεγονός, όμως, ότι αλλάζει το κοινό που επιλέγει να βγει, να διασκεδάσει και να περάσει τον χρόνο του σε μια περιοχή είναι συχνά μια ένδειξη ότι κάτι μετακινείται στην ταυτότητά της. Το Κουκάκι δεν είναι πια το νέο, ανερχόμενο σημείο της Αθήνας. Μεγάλωσε και αυτό, όπως και εμείς. Μεγαλώσαμε μαζί. Και φαίνεται πως περνά από τη φάση του trend σε μια διαφορετική περίοδο, με άλλο κοινό, άλλες συνήθειες και διαφορετικές απαιτήσεις. Έτσι φαίνεται…

Οι γειτονιές της Αθήνας δεν μένουν για πάντα στην ίδια θέση

Άλλωστε, η Αθήνα έχει αποδείξει πολλές φορές ότι οι γειτονιές της δεν μένουν για πάντα στην ίδια θέση. Κάθε δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια, περίπου, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται, οι επιχειρήσεις αλλάζουν, τα στέκια ανανεώνονται και μια περιοχή που κάποτε αποτελούσε το απόλυτο σημείο συνάντησης μπορεί να χάσει μέρος της δυναμικής της. Αρκεί να κοιτάξει κανείς προς του Ψυρρή. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90 και στις αρχές του 2000, η περιοχή βρισκόταν στο επίκεντρο της αθηναϊκής διασκέδασης. Τα στενά της γέμιζαν κόσμο, τα μπαρ και τα εστιατόρια διαδέχονταν το ένα το άλλο και ο Ψυρρής ήταν σχεδόν συνώνυμο της βραδινής εξόδου. Ακολούθησε, όμως, μια ηχηρή πτώση, με αρκετά καταστήματα να κλείνουν και την περιοχή να χάνει μεγάλο μέρος της παλιάς της αίγλης. Σήμερα, φαίνεται να αναζητά ξανά τη θέση της στον αθηναϊκό χάρτη, με νέες επιχειρήσεις και διαφορετικές προτάσεις να δίνουν ζωή στα στενά του.

Το Γκάζι ακολούθησε μια διαφορετική διαδρομή. Για χρόνια αποτέλεσε έναν από τους βασικούς προορισμούς της νυχτερινής Αθήνας, με την κίνηση να συγκεντρώνεται γύρω από την Τεχνόπολη και τα δεκάδες μπαρ και κλαμπ της περιοχής. Σταδιακά, όμως, έχασε ένα σημαντικό μέρος από την παλιά του δυναμική, καθώς οι επιλογές του κοινού άλλαξαν και το ενδιαφέρον στράφηκε σε άλλες περιοχές. Αντίστοιχη είναι και η περίπτωση της οδού Ηρακλειδών στο Θησείο. Ένας δρόμος που πριν από μερικά χρόνια συγκέντρωνε έντονη κίνηση, με τα τραπεζοκαθίσματα να καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος του πεζοδρομίου και τα καταστήματα να διαδέχονται το ένα το άλλο, σήμερα παρουσιάζει μια σαφώς διαφορετική εικόνα, με αισθητά λιγότερες επιχειρήσεις σε λειτουργία.

Κάποια στιγμή το Κουκάκι θα κάνει τον κύκλο του. Εξάλλου, η δημοφιλία μιας περιοχής δεν είναι δεδομένη ούτε διαρκεί για πάντα. Οι τάσεις στην πόλη αλλάζουν και αυτό είναι όμορφο. Το ζητούμενο δεν είναι να παραμείνει το Κουκάκι για πάντα «cool» και να προσπαθήσει να αναπαράγει, λες και είναι μανιέρα, την εικόνα που το έκανε γνωστό πριν από μερικά χρόνια. Το ζητούμενο είναι να βρει την ισορροπία ανάμεσα στη νέα του ταυτότητα και στον χαρακτήρα μιας πραγματικής αθηναϊκής γειτονιάς. Ίσως να έχει ξεκινήσει η αρχή του τέλους για το Κουκάκι που έχουμε στο μυαλό μας. Ζήτω το νέο Κουκάκι!