Γ. Σμαραγδής: Ως Έλληνες δεν είμαστε καμωμένοι να μιμούμαστε, είμαστε καμωμένοι να ανοίγουμε δρόμους – Ο Νόλαν άλλαξε την ψυχή του Οδυσσέα

Ο Γιάννης Σμαραγδής, σκηνοθέτης και σεναριογράφος, συζητά με τον Βίκτωρα Μοντζέλλι στην εκπομπή Networking του Newsbeast

Με λόγο αιχμηρό και βαθιά φορτισμένο από την πίστη του στην ελληνική ιστορική και πολιτισμική συνέχεια, ο Γιάννης Σμαραγδής μίλησε στην εκπομπή Networking του Newsbeast για την Ελλάδα που, όπως υποστηρίζει ο σκηνοθέτης και σεναριογράφος, έχει απομακρυνθεί από τις αξίες και τα πρότυπα που τη διαμόρφωσαν. Για τον ίδιο, ο Έλληνας «είναι καμωμένος για τα μεγάλα πράγματα» και όχι για τη μίμηση. Καμωμένος για να ανοίγει δρόμους. Μια αντίληψη που διατρέχει τόσο το έργο του όσο και τον τρόπο με τον οποίο βλέπει προσωπικότητες όπως ο Καποδίστριας, ο Κολοκοτρώνης και ο Οδυσσέας. Είναι οι διαφορετικές εκφράσεις μιας ελληνικής ψυχής που αναζητά έναν σκοπό μεγαλύτερο από το άτομο.

Κάτω από αυτό το πρίσμα και αυτή την αφετηρία εξαπολύει και σφοδρή κριτική στον Κρίστοφερ Νόλαν για την κινηματογραφική ανάγνωση της «Οδύσσειας». Θεωρεί σωστή την κρατική ενίσχυση της διεθνούς παραγωγής και απορρίπτει τη λογική της πολιτισμικής απομόνωσης, υποστηρίζει ότι ο Νόλαν αλλοίωσε την ουσία του ομηρικού ήρωα. Μετέτρεψε, όπως λέει, τον «πολυμήχανο» σε «αμήχανο» και τον άνθρωπο του νόστου σε έναν ήρωα αποκομμένο από την πατρίδα του. Για τον Γιάννη Σμαραγδή είναι μια ευθεία παρέμβαση στον ίδιο τον ψυχισμό που συμβολίζει ο Οδυσσέας.

Όταν η συζήτηση στην Αίγλη Ζαππείου περνά στην τέχνη και στην ιδεολογία, ο βραβευμένος σκηνοθέτης περιγράφει ένα μεταπολεμικό πολιτιστικό πεδίο στο οποίο, κατά την άποψή του, η Αριστερά απέκτησε σταδιακά κυρίαρχη θέση, δημιουργώντας ένα κλειστό σύστημα επιρροής σε κριτική, χρηματοδοτήσεις και δημόσιο λόγο. Μιλά για τη woke ατζέντα, αλλά και την ανάγκη η ελληνική δημιουργία να πάψει να αντιγράφει ξένα πρότυπα και να επιστρέψει σε κάτι που ο ίδιος θεωρεί θεμελιώδες. Στη δική της μνήμη, στις δικές της αξίες και στην αυτοπεποίθηση ότι μπορεί ξανά να παράγει πρωτότυπο πολιτισμό.

Δείτε την εκπομπή Networking του Newsbeast

Ο Βίκτωρας Μοντζέλλι συζητά με τoν Γιάννη Σμαραγδή

-Έκανε καλά ο ΕΚΚΟΜΕΔ και το υπουργείο Πολιτισμού που έδωσαν 6,5 εκατ. ευρώ επιχορήγηση για την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν; «Ναι, έκανε καλά. Δεν πρέπει να γίνουμε Ιράν, δεν πρέπει να απομονωθούμε από τη διεθνή αγορά. Γιατί, αν ο Νόλαν δεν ερχόταν εδώ, θα πήγαινε στη Σλοβενία, στη Βουλγαρία, όπως και πήγε σε άλλες χώρες. Οι ταινίες του Χόλιγουντ αλλοιώνουν καμιά φορά την ψυχή των πραγμάτων που πιάνουν στα χέρια τους και τα πηγαίνουν προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, αυτό έκανε και ο Νόλαν. Δεν μπορείς να το κυνηγάς, αποκλείοντας να έρθουν οι ταινίες εδώ, ίσα ίσα, πρέπει να δείξεις στη διεθνή κοινότητα ότι είσαι ανοιχτός. Όμως θα πρέπει να αντικρούσεις τη γραμμή που έχει το Χόλιγουντ σε ό,τι τουλάχιστον αφορά τον ελληνισμό, ενισχύοντας τις ελληνικές παραγωγές του ελληνικού αισθήματος».

-Πώς αντιμετώπισε τον Οδυσσέα ο Νόλαν; «Ο Νόλαν άλλαξε την ψυχή του Οδυσσέα. Ο ψυχισμός του Οδυσσέα είναι ο ψυχισμός των Ελλήνων. Δεν υπάρχει αυτός μέσα σε αυτή την ταινία. Η ανάγνωση του Νόλαν είναι ότι ο πολυμήχανος έγινε αμήχανος. Και ο νοσταλγός του νόστου έγινε εγκατάλειψη της πατρίδας. Αυτό είναι διαστροφή της ψυχής του έργου του Οδυσσέα. Και μην ξεχνάμε ότι ο σταρ σε αυτή την ταινία δεν είναι ο Νόλαν, είναι ο Οδυσσέας. Όταν κάνεις τον Οδυσσέα από πολυμήχανο αμήχανο… Δεν τον κάνει σκεπτικό. Τον κάνει αμήχανο και τον κάνει σαν ότι έχει μεταπολεμικά σύνδρομα, δηλαδή τον κάνει μέσο Αμερικάνο και χωρίς πατρίδα. Δεν έχει σχέση αυτό με τον Οδυσσέα. Εδώ, εμείς, επιζήσαμε στις πολλαπλές κατακτήσεις και τώρα έχουμε πολιτισμικό ιμπεριαλισμό. Κατακτήσεις, δηλαδή, μέσω των πολιτιστικών μέσων. Επιζήσαμε γιατί δεν αλλοιώθηκε η ψυχή του ελληνισμού, οι Έλληνες διατήρησαν τα βασικά στοιχεία που μας δημιούργησαν. Δηλαδή είμαστε συνεχώς Οδυσσείς. Ο Κίσινγκερ έλεγε: “Ο ελληνικός λαός είναι ατίθασος και πρέπει να πλήξουμε βαθιά τις πολιτισμικές του ρίζες: τη θρησκεία, τα πνευματικά και ιστορικά του αποθέματα, ώστε να τον εξουδετερώσουμε και να μην μπορεί να αναπτυχθεί και να διακριθεί”. Αυτή είναι η γραμμή. Ο Νόλαν αυτό υπηρέτησε».

-Οι ταινίες «Καποδίστριας» και «El Greco» βρίσκονται σε πολύ υψηλή θέση στο box office όλων των εποχών. Τι σημαίνει αυτή η διάκριση για έναν σκηνοθέτη; «Σημαίνει ότι ό,τι στέλνεις εισπράττεις. Εγώ στέλνω την αγάπη μου, το βαθύτατο σεβασμό για ό,τι κουβαλάμε μέσα μας, ό,τι κληρονομήσαμε από το παρελθόν μας. Όταν το βάλεις αυτό σε κίνηση, ο καθημερινός άνθρωπος το αναγνωρίζει. Τα μεγάλα πρόσωπα αναγνώρισαν την ψυχή τους μέσα στον Καποδίστρια. Αυτό είναι το πρότυπο ενός Έλληνα που θα μπορούσε να φέρει -για αυτό τον σκότωσαν- την ευδαιμονία και ηγετικό ρόλο στους Έλληνες. Εμείς είμαστε καμωμένοι για τα μεγάλα, δεν είμαστε για τα μικρά. Δεν είμαστε καμωμένοι να μιμούμαστε, είμαστε καμωμένοι να ανοίγουμε δρόμους».

-Πώς αντιλαμβάνεται ένας σκηνοθέτης τον ρόλο του κινηματογράφου σε σχέση με την εθνική μνήμη και την ιστορική συνείδηση ενός λαού; Για την Ελλάδα τι σημαίνει μια ιστορική ταινία; «Εγώ είμαι 80 χρονών, θα κάνω την ταινία του Κολοκοτρώνη και τελείωσα. Για τις καινούργιες γενιές πρέπει να μιλήσουμε. Πρέπει να διαμορφώνουμε ένα κλίμα όπου θα μπαίνουν μέσα οι καινούργιοι άνθρωποι και θα έχουν στόχο. Δεν θα προσπαθούν να μιμηθούν τις μόδες. Να φτιάξουν πράγματα τα οποία να αναγνωριστούν ως πρωτότυπα. Αυτό βασικά είναι μια τελευταία ανάγκη».

-Σε μια ιστορική ταινία, ο σκηνοθέτης οφείλει να ακολουθεί πιστά τα γεγονότα ή έχει δικαίωμα να παρεμβαίνει; «Ο σκηνοθέτης δεν είναι ιστορικός, αλλά τα πραγματικά περιστατικά πρέπει να τα σέβεται και να τα ερμηνεύει με τρόπο όπου τα ανυψώνει και δεν τα μειώνει. Την απάντηση θα την δώσει το κοινό, όχι οι κριτικοί. Γιατί οι κριτικοί στην Ελλάδα είναι όλοι μαντρωμένοι. Είναι ατζέντες και αργυρώνονται, δυστυχώς».

-Η τελευταία ταινία που θέλετε να κάνετε και αφορά τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. Γιατί τον Κολοκοτρώνη; «Γιατί είναι μεγάλη λαϊκή ψυχή, που ήταν το alter ego του Καποδίστρια. Ο Καποδίστριας ήταν το μυαλό και ο Κολοκοτρώνης ήταν, όπως τον έλεγε, “ο καινούργιος Οδυσσέας”, δηλαδή ο λαϊκός άνθρωπος, ο οποίος κατανοεί το βάρος της ευθύνης που έχει απέναντι στην πατρίδα. Ένας λαϊκός άνθρωπος που ξεκίνησε ως παραβατικός, ήταν κλέφτης. Η σημασία της ταινίας είναι ότι ο καθένας μας μπορεί να γίνει Κολοκοτρώνης και ανεξάρτητα από πού ξεκινάς. Ο Οδυσσέας Ελύτης έχει γράψει ένα τρομερό κείμενο που λέει ουσιαστικά ότι δύο δρόμοι υπάρχουν για να φτάσει κανείς στο φωτεινό, στο λευκό, στην αγιότητα. Είτε από το λευκό στο λευκό, κάνεις τη διαδρομή του λευκού, όπως ας πούμε ο Παπαδιαμάντης, ο Καποδίστριας, ή ξεκινάς από το σκοτεινό για να καταλήξεις στο λευκό. Αποκτάς συναίσθηση ότι είναι ανάξιο να σε απασχολεί και αν το αποκτήσεις αυτό και βρεις έναν στόχο ανώτερο της ύπαρξής σου, μπορείς να γίνεις Κολοκοτρώνης. Αυτό είναι η ταινία. Όλοι μέσα μας έχουμε και τον Κολοκοτρώνη και τον Οδυσσέα και τον Καποδίστρια. Ο Κολοκοτρώνης είναι εντελώς άγνωστος, δεν τον ξέρουμε. Εγώ όταν άρχισα να βλέπω τα περιστατικά, έμεινα άφωνος. Ο Κολοκοτρώνης ήταν μεγάλη ιδιοφυΐα, ήταν πιο στρατηγικό μυαλό από ό,τι ήταν ο Καποδίστριας».

-Απουσιάζουν οι μεγάλοι Έλληνες σήμερα από τη χώρα ή υπάρχουν και απλά δεν φαίνονται; «Πιστεύω ότι υπάρχουν πολλοί, αλλά είναι σκόρπιοι. Δεν έχουν βρει έναν ιστό όπως βρήκαν προεπαναστατικά οι Έλληνες της διασποράς, δηλαδή να ελευθερώσουν την πατρίδα και τότε ενώθηκαν. Λείπει, δηλαδή, αυτός που θα μπορούσε να βάλει αυτά τα πρόσωπα σε κίνηση για έναν ανώτερο σκοπό. Δεν είναι φανερός αυτός ο σκοπός. Όμως οι άνθρωποι αυτοί, υπάρχουν και δεν το λένε».

-Παίζει ρόλο στα κέντρα αποφάσεων των τεχνών αν είσαι δεξιός, κεντρώος ή αριστερός; «Στα θέματα του πολιτισμού, τα τελευταία χρόνια μετά τον εμφύλιο, η αστική τάξη από μια ευαισθησία, υποθέτω, έδειξε μεγάλη κατανόηση στους διανοούμενους της αριστεράς και στους καλλιτέχνες. Σιγά σιγά πήρε η αριστερά τον πολιτισμό στα χέρια της και έφτιαξε τον μύθο ότι όποιος δεν είναι αριστερός δεν είναι καλλιτέχνης. Ακόμη υπάρχει αυτό, αυτοί κυριαρχούν, αυτό το κλειστό κύκλωμα των δήθεν αριστερών – γιατί είναι κατ’ επιφάνειαν αριστεροί, η ουσία του αριστερισμού είναι αλλού. Μαζί με τη woke ατζέντα ελέγχουν στην ουσία τον πολιτισμό μέσω των εφημερίδων, sites, πληρωμένα δημοσιεύματα, χρηματοδοτήσεις. Η woke ατζέντα είναι από πίσω. Ο κινηματογράφος εκτός του ότι είναι μια τεράστια επιβολή και επιρροή στην ψυχή, είναι ότι χρειάζεται χρήματα, άρα πρέπει να βρεθούν πηγές. Στις πηγές είχαν τον έλεγχο, όχι αυτοί που κυβερνούν, αλλά τα παράκεντρα. Αλλάζει, γυρίζει τώρα η κατάσταση από τη στιγμή που αλλάζει ο νόμος των χρηματοδοτήσεων του κράτους, θα υποχρεωθούν, για να μην είναι έξω από τις χρηματοδοτήσεις, να αλλάξουν ρότα. Δεν μπορείς να κάνεις πολιτισμό, εάν μιμείσαι πράγματα που δεν είναι δικά σου».

-Μήπως κάποιες φορές έχουμε μεγαλύτερη ιδέα για τον εαυτό μας από ό,τι πραγματικά είμαστε, ως Έλληνες; «Το λέμε αλλά δεν το εννοούμε. Δηλαδή είναι μια λανθασμένη προσέγγιση του παρελθόντος μας. Το παρελθόν μας το βλέπουμε λίγο τουριστικά, όχι ουσιαστικά. Γιατί, αν το βλέπουμε στην ουσία, δεν θα ήμασταν έτσι όπως είμαστε τώρα. Δεν υπάρχει μια ισορροπία, έχει χαθεί το κέντρο. Εμείς για να σωθούμε, πρέπει να ενισχύσουμε τον ψυχικό πολιτισμό των Ελλήνων, τον οποίο δεν αλλοίωσε καμία κατάκτηση. Αυτός ο ψυχικός πολιτισμός των Ελλήνων είναι ο λαϊκός άνθρωπος, να μην φύγει από τα πράγματα που τον γέννησαν για να κρατήσουν την οικογένεια, την κοινωνία, τις κοινωνίες ευρύτερα και τον ελληνισμό στη θέση που του αρμόζει. Δεν γίνεται να είσαι άλλος από αυτό που είσαι γεννημένος να είσαι. Φανταστείτε ότι έχουμε στο κύτταρό μας όλη αυτή τη σοφία και δεν ασχολούμαστε με αυτήν, παρά μόνο αν θα έρθουν τουρίστες ή δεν θα έρθουν. Είμαστε σε μια περίοδο απομάγευσης. Χάθηκε αυτό το μαγικό πράγμα που μας έκανε να λάμπουμε και ψάχνουμε τώρα μέσα από μια άσχημη σχέση με την επιβίωση. Δεν είναι το βασικό πράγμα αυτό, ευτυχία δεν είναι να έχεις να φας. Ευτυχία είναι να έχεις μέσα σου τα πράγματα ισορροπημένα και όταν φύγεις από εκεί, δεν μπορείς να είσαι ισορροπημένος. Ο Οδυσσέας αυτό κάνει. Όσο έτρεχε και περνούσε μέσα από τις δοκιμασίες, άντεξε γιατί είχε έναν ανώτερο σκοπό, είχε ευδαιμονία και ηρεμία. Σβήνουν οι λαοί, σβήνουν. Όταν τους κόψεις την ιστορική μνήμη και το πολιτισμικό τους βάθος, σβήνει ο λαός, γίνεται ένα πράγμα με τους άλλους. Ο Έλληνας δεν είναι καμωμένος γι’ αυτό».