Επτά στους 10 θυμούνται το «ΟΧΙ», αλλά μόλις το 12% δηλώνει ότι έμαθε για αυτό από το σχολείο – Η έρευνα που δείχνει το μεγάλο κενό
Το «ΟΧΙ» της 28ης Οκτωβρίου 1940 παραμένει βαθιά χαραγμένο στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων, ωστόσο η γνώση για όσα ακολούθησαν κατά τη διάρκεια του πολέμου και της Κατοχής εμφανίζεται περισσότερο περιορισμένη. Την ίδια ώρα, μόλις το 12% των πολιτών δηλώνει ότι έχει μάθει πολλά για την περίοδο 1940-1944 από το σχολείο, με τα βιβλία, την οικογένεια και ακόμη και το διαδίκτυο να καταγράφουν υψηλότερα ποσοστά.
Τα ευρήματα προκύπτουν από την έρευνα «Η μνήμη του πολέμου πέρα από το “ΟΧΙ” – Μια έρευνα κοινής γνώμης για την ιστορική μνήμη», την οποία παρουσίασε ο αναπληρωτής καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Γιάννης Κωνσταντινίδης.
Η έρευνα, που πραγματοποιήθηκε αφιλοκερδώς από την εταιρεία QED, εξετάζει τι πιστεύουν οι πολίτες ότι θυμάται η ελληνική κοινωνία από την περίοδο 1940-1944, ποιες ιστορικές πτυχές επιθυμούν να γνωρίσουν καλύτερα και από πού αντλούν τις γνώσεις τους.
Πάνω από 7 στους 10 αναφέρουν το «ΟΧΙ» – Τι θυμούνται λιγότερο οι Έλληνες
Στο ερώτημα «τι πιστεύεις ότι θυμούνται οι περισσότεροι για την περίοδο 1940-1944;», το «ΟΧΙ» της 28ης Οκτωβρίου αναδεικνύεται με μεγάλη διαφορά ως το κυρίαρχο σημείο αναφοράς, καθώς το αναφέρουν περισσότεροι από επτά στους δέκα ερωτηθέντες. Ακολουθούν ο λιμός της Κατοχής με 40%, οι εκτελέσεις με 37% και η Εθνική Αντίσταση με 30%.
Αντίθετα, λιγότερο συχνές είναι οι αναφορές στον δωσιλογισμό και στο Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων, γεγονός που αναδεικνύει τις ανισότητες στη συλλογική μνήμη της συγκεκριμένης περιόδου.
«Η ιστορική μνήμη δεν κατανέμεται ισόρροπα σε ολόκληρη την περίοδο», παρατήρησε ο Γιάννης Κωνσταντινίδης, εξηγώντας ότι, ενώ το «ΟΧΙ» παραμένει ισχυρό σε όλες τις γενιές, οι αναφορές στον λιμό, στις εκτελέσεις και στον δωσιλογισμό αυξάνονται όσο μεγαλώνει η ηλικία των ερωτηθέντων.
Τέσσερις στους 10 θέλουν να μάθουν περισσότερα για τον δωσιλογισμό
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της έρευνας είναι ότι οι πολίτες δεν περιορίζονται στο καθιερωμένο επετειακό αφήγημα, αλλά εκφράζουν ενδιαφέρον για λιγότερο γνωστές και πιο σύνθετες πλευρές της ιστορίας.
Τέσσερις στους δέκα ερωτηθέντες δηλώνουν ότι θα ήθελαν να μάθουν περισσότερα για τον δωσιλογισμό, δηλαδή τη συνεργασία με τις δυνάμεις Κατοχής. Ακολουθούν ως πεδία ενδιαφέροντος η Εθνική Αντίσταση, οι εκτελέσεις αμάχων, η Κατοχή και ο λιμός.
Σύμφωνα με τον καθηγητή, η επιθυμία για περισσότερη γνώση σχετικά με τον δωσιλογισμό είναι εντονότερη μεταξύ των πολιτών που τοποθετούνται στην Αριστερά, χωρίς όμως να απουσιάζει από το Κέντρο και τη Δεξιά.
Αντίστοιχα, η Εθνική Αντίσταση εμφανίζεται ως ένα ιστορικό κεφάλαιο για το οποίο καταγράφεται ενδιαφέρον από διαφορετικούς πολιτικούς χώρους.
Όπως επισήμανε ο κ. Κωνσταντινίδης, «η ιστορική μνήμη μπορεί να διχάζει ως προς την ερμηνεία της, υπάρχουν ωστόσο πεδία που μπορούν να λειτουργήσουν ως κοινό έδαφος».
Μόλις το 12% δηλώνει ότι έμαθε πολλά από το σχολείο
Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλούν τα ευρήματα σχετικά με τις πηγές από τις οποίες οι Έλληνες αντλούν τις ιστορικές τους γνώσεις.
Μόλις το 12% των ερωτηθέντων εκτιμά ότι έχει μάθει πολλά από το σχολείο για την περίοδο 1940-1944, ποσοστό χαμηλότερο από κάθε άλλη πηγή που αναφέρεται στα συγκεκριμένα ευρήματα.
Αντίθετα, το 29% δηλώνει ότι έχει μάθει πολλά από βιβλία, το 21% από την οικογένεια και το 17% από το διαδίκτυο.
«Το σχολείο δεν αναγνωρίζεται από τους πολίτες ως μια ιδιαίτερα ισχυρή πηγή ιστορικής γνώσης», σημείωσε ο Γιάννης Κωνσταντινίδης.
Ο ίδιος έθεσε το ερώτημα κατά πόσο η εκπαίδευση μπορεί να βοηθήσει τους μαθητές να κατανοήσουν όχι μόνο τα ιστορικά γεγονότα, αλλά και τις αντιφάσεις, τις συγκρούσεις και τις διαφορετικές εμπειρίες που χαρακτήρισαν την περίοδο.
Η οικογενειακή μνήμη εξασθενεί και οι νέοι στρέφονται στο διαδίκτυο
Η έρευνα αναδεικνύει και μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο μεταδίδεται η ιστορική γνώση από γενιά σε γενιά.
Η οικογένεια εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό φορέα ιστορικών αφηγήσεων, ωστόσο η συμβολή της μειώνεται όσο απομακρυνόμαστε χρονικά από τα γεγονότα της δεκαετίας του 1940.
Οι άνθρωποι που έζησαν τον πόλεμο και την Κατοχή, αλλά και εκείνοι που άκουσαν τις μαρτυρίες τους από πρώτο χέρι, γίνονται ολοένα λιγότεροι. Την ίδια στιγμή, οι νεότερες γενιές αναζητούν περισσότερο την ιστορική γνώση μέσα από ψηφιακές πηγές.
Ο Γιάννης Κωνσταντινίδης υπογράμμισε ότι η εξέλιξη αυτή δεν μπορεί να χαρακτηριστεί αυτομάτως θετική ή αρνητική.
«Το διαδίκτυο μπορεί να διευρύνει την πρόσβαση στην ιστορική γνώση, αλλά προφανώς η πρόσβαση δεν ταυτίζεται αναγκαστικά και με την κατανόηση», ανέφερε, επισημαίνοντας την ανάγκη οι νέοι να διαθέτουν τα κατάλληλα εργαλεία για την αξιολόγηση των πηγών και τη διάκριση της τεκμηριωμένης γνώσης από την παραπληροφόρηση.
Γκιουλέκας: «Ο τρόπος που διδάσκουμε την ιστορία μάλλον απωθεί τα παιδιά»
Τα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάστηκαν σε εκδήλωση του Πανεπιστημίου Μακεδονίας για την Απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου και τον πολιούχο Άγιο Δημήτριο.
Στη συζήτηση που ακολούθησε συμμετείχαν ο υφυπουργός Εσωτερικών, αρμόδιος για θέματα Μακεδονίας και Θράκης, Κώστας Γκιουλέκας, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ Παύλος Χρηστίδης και ο δημοσιογράφος Σωτήρης Δανέζης.
Ο Κώστας Γκιουλέκας υποστήριξε ότι η διδασκαλία της ιστορίας χρειάζεται ουσιαστική ανανέωση. «Η ιστορία διδάσκεται με έναν τρόπο -σε πάρα πολλές περιπτώσεις- απαρχαιωμένο», ανέφερε.
«Ο τρόπος που προσεγγίζουμε την ιστορία και ο τρόπος που προσπαθούμε να μεταφέρουμε τη γνώση στην ιστορία μάλλον απωθεί παρά ελκύει τα νέα παιδιά για γνώση και μάθηση», πρόσθεσε. Ο υφυπουργός τάχθηκε υπέρ της βιωματικής διδασκαλίας, υποστηρίζοντας ότι με αυτόν τον τρόπο η ιστορική γνώση μπορεί να αποτυπωθεί βαθύτερα στη μνήμη των μαθητών.
Χρηστίδης: «Το δίδαγμα του 1940 είναι η υπεράσπιση της ελευθερίας»
Από την πλευρά του, ο Παύλος Χρηστίδης στάθηκε στη σημασία της ελευθερίας ως κεντρικού μηνύματος της ιστορικής περιόδου.
«Αυτό που μας δίδαξαν οι Έλληνες το 1940 είναι η δύναμη της υπεράσπισης του υπέρτατου αγαθού όλων, που είναι το αγαθό της ελευθερίας», τόνισε.
Παράλληλα, υπογράμμισε την ανάγκη επαναξιολόγησης του δημόσιου λόγου γύρω από την ιστορία, ώστε να μην αποδυναμώνεται το νόημα των ιστορικών εννοιών και να γίνεται κατανοητό το μέγεθος του αγώνα για την ελευθερία.
Δανέζης: «Η ιστορία γράφεται και στο οικογενειακό τραπέζι»
Ο δημοσιογράφος Σωτήρης Δανέζης αναφέρθηκε στον ρόλο της οικογένειας, του κράτους, των μέσων ενημέρωσης και των σύγχρονων ψηφιακών μηχανισμών στη διαμόρφωση της ιστορικής μνήμης.
«Η ιστορία γράφεται και στο οικογενειακό τραπέζι της Κυριακής, το οποίο καθώς περνούν τα χρόνια αραιώνει όλο και περισσότερο», σημείωσε.
Όπως εξήγησε, το κράτος επηρεάζει την ιστορική αφήγηση μέσα από την εκπαίδευση, τις επετείους και τα σχολικά βιβλία, ενώ σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι δημοσιογράφοι και πλέον οι αλγόριθμοι που καθορίζουν την κυκλοφορία της πληροφορίας.
«Η ιστορική μνήμη δεν εξαντλείται σε σύμβολα και επετείους»
Την εκδήλωση άνοιξε ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, τονίζοντας ότι στόχος του ιδρύματος ήταν να συνδυάσει την επετειακή μνήμη με την επιστημονική έρευνα και τον δημόσιο διάλογο.
«Η ιστορική μνήμη δεν εξαντλείται σε σύμβολα και επετείους, χρειάζεται γνώση, κριτική σκέψη και ουσιαστική παιδεία», υπογράμμισε.
Τον πανηγυρικό της ημέρας εκφώνησε ο καθηγητής και αντιπρύτανης Διεθνούς Προβολής και Εξωστρέφειας Σπυρίδων Λίτσας, αναδεικνύοντας τη σύνδεση της 28ης Οκτωβρίου με την οικογενειακή μνήμη και τη θυσία των προηγούμενων γενεών.
Στην εκδήλωση παρέστησαν, μεταξύ άλλων, ο υφυπουργός Παιδείας Νίκος Παπαϊωάννου, εκπρόσωποι της τοπικής αυτοδιοίκησης, της ακαδημαϊκής κοινότητας, των διπλωματικών αρχών, των σωμάτων ασφαλείας, του στρατού και της Εκκλησίας.
Σύμφωνα με τα όσα μεταδίδει το ΑΠΕ – ΜΠΕ το πρόγραμμα ολοκληρώθηκε με μουσική παρουσίαση του Τμήματος Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης και προβολή της βραβευμένης ταινίας «MAUTHAUSEN».
Κλείνοντας την παρουσίαση της έρευνας, ο Γιάννης Κωνσταντινίδης επισήμανε ότι η πρόκληση δεν είναι απλώς να διατηρηθεί η ανάμνηση του «ΟΧΙ», αλλά να κατανοήσουν οι επόμενες γενιές και όσα ακολούθησαν.
«Η ιστορική μνήμη δεν κρίνεται μόνο από όσα τιμούμε κάθε χρόνο, κρίνεται και από όσα είμαστε διατεθειμένοι να αναζητήσουμε, να συζητήσουμε και να κατανοήσουμε βαθύτερα», ανέφερε.