Είδαμε τον πόλεμο και την βία μέσα από τα μάτια του Γκέρχαρντ Ρίχτερ στο Fondation Louis Vuitton στο Παρίσι

Στην έκθεση του Γκέρχαρντ Ρίχτερ στο Ίδρυμα Louis Vuitton, οι ιστορίες πολέμου του 20ου αιώνα, συνομιλούν με τις εικόνες πολέμου στη Μέση Ανατολή σήμερα. Βομβαρδιστικά πάνω από τη Δρέσδη, ο θείος με τη στολή της Βέρμαχτ, θολά περιγράμματα των Δίδυμων Πύργων. Η ζωγραφική του Ρίχτερ μάς κάνει να στοχαστούμε πώς βλέπουμε τη βία και τι σημαίνει να είσαι μάρτυρας της ιστορίας.

Μπαίνοντας στην αναδρομική έκθεση του Γκέρχαρντ Ρίχτερ στο Fondation Louis Vuitton, στο δάσος της Βουλώνης στο Παρίσι, και αφού συνηθίσεις τον αγώνα δρώμα για να σταθείς μπροστά σε ένα έργο ανάμεσα σε δεκάδες επισκέπτες στις πρώτες αίθουσες (αρχίζεις να αναγνωρίζεις την αξία περιορισμένου αριθμού επισκεπτών ανά χρονική περίοδο που έχουν κάποια μουσεία), η πρώτη αίσθηση που αποκομίζεις έχει λιγότερο σχέση με την αισθητική και περισσότερο με την Ιστορία.

Σαν να ανοίγει μπροστά σου μια ιδιότυπη αρχαιολογία της βίας του 20ού και του 21ου αιώνα. Οι αίθουσες δημιουργούν μια διαδρομή μέσα από εικόνες που μοιάζουν οικείες και ταυτόχρονα ανησυχητικές: οικογενειακές φωτογραφίες όπου αυτός που χαμογελά φορά στολή της Βέρμαχτ, βομβαρδιστικά που πετάνε πάνω από τη Δρέσδη, νεαρές γυναίκες που κοιτούν τον φακό σαν από σχολικό άλμπουμ λίγο πριν μετατραπούν σε σύμβολα μιας συλλογικής τραγωδίας, τα θολά περιγράμματα των Δίδυμων Πύργων την ημέρα της 11ης Σεπτεμβρίου.

Η ζωγραφική του Ρίχτερ μοιάζει να κινείται διαρκώς ανάμεσα στην εικόνα και την επώδυνη μνήμη, ανάμεσα σε αυτό που συνέβη και σε όλα όσα μπορούν να ειπωθούν για όσα συνέβησαν.

Ο Ρίχτερ γεννήθηκε το 1932 στη Δρέσδη, μια πόλη που κουβαλά το τραύμα του πολέμου χαραγμένο στην ίδια της την υφή. Οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί του 1945, που ισοπέδωσαν μεγάλο μέρος της πόλης, ανήκουν στις πρώτες μνήμες της ζωής του ρηξικέλευθου δημιουργού. Ίσως γι’ αυτό η ζωγραφική του επιστρέφει ξανά και ξανά στην ιστορία σαν σε έναν τόπο που χρειάζεται να εξερευνηθεί με προσοχή, αφού διαρκώς έχει κάτι να σου αποκαλύψει. Μια ανασκαφή της Ιστορίας.

Οι εικόνες του ξεκινούν συχνά από φωτογραφίες: από εφημερίδες, από αρχεία, από προσωπικά άλμπουμ. Στη συνέχεια μεταμορφώνονται. Η επιφάνεια θολώνει, οι γραμμές σβήνουν, τα πρόσωπα γίνονται αβέβαια, σαν μνήμες που απομακρύνονται την ώρα που επιχειρεί κανείς να τις συγκρατήσει.

Στον πίνακα Onkel Rudi (1965) εμφανίζεται ο θείος του καλλιτέχνη, χαμογελαστός φορώντας τη στολή της Βέρμαχτ. Η εικόνα θα μπορούσε να ανήκει σε οποιοδήποτε οικογενειακό άλμπουμ της μεταπολεμικής Ευρώπης. Λίγα βήματα πιο πέρα, στον πίνακα Bombers (1963), αμερικανικά βομβαρδιστικά πετούν πάνω από τη Δρέσδη. Η καθημερινότητα και η καταστροφή βρίσκονται στην περιοχή που μπορεί να συλλάβει το μάτι του θεατή.

Η ιστορία αποκτά όμως και προσωπική διάσταση. Στην ίδια αίθουσα συναντά κανείς και την Tante Marianne (1965), την θεία του καλλιτέχνη που αργότερα δολοφονήθηκε στο πλαίσιο των ναζιστικών προγραμμάτων ευθανασίας. Τα πρόσωπα μοιάζουν να αιωρούνται μέσα σε ένα πέπλο χρώματος, σαν μνήμες που παραμένουν παρούσες χωρίς να αποκαλύπτονται πλήρως. Νομίζεις ότι πρέπει να βγάλεις τα γυαλιά, σου να τα καθαρίσεις, και να αντικρύσεις ξανά τους πίνακες. Δεν φταίει όμως. Φταίει το αιχμηρό οπτικό φίλτρο που χρησιμοποιεί ο Ρίχτερ.

Σε μια από τις τελευταίες αίθουσες – τα 275 έργα καλύπτουν όλες τις αίθουσες και στα τέσσερα επίπεδα του μουσείου- εμφανίζεται ο μικρός πίνακας September (2005), εμπνευσμένος από τις εικόνες της 11ης Σεπτεμβρίου.

Οι Δίδυμοι Πύργοι εμφανίζονται αποσπασματικά μέσα από ένα πέπλο χρώματος, σαν να τους βλέπει κανείς μέσα από την ομίχλη της συλλογικής μνήμης. Η εικόνα αυτή αποτελεί μέρος της συνειδητής επιλογής του καλλιτέχνη να αναδείξει τον τρόπο με τονοποίο οι εικόνες της βίας μετατρέπονται σε παγκόσμια γεγονότα μέσα από τα μέσα ενημέρωσης.

Στη σειρά Eight Student Nurses (1966), τα πρόσωπα νεαρών νοσοκόμων που δολοφονήθηκαν σε μια μαζική δολοφονία στο Σικάγο εμφανίζονται σαν πορτρέτα αποκομμένα από τη βιογραφία τους, σαν σύμβολα μιας τραγωδίας που η δημόσια εικόνα μετατρέπει σε θέαμα.

Η κορύφωση αυτής της πορείας βρίσκεται στα έργα Birkenau (2014), τα τελευταία της έκθεσης. Οι πίνακες βασίζονται σε τέσσερις φωτογραφίες που τράβηξαν κρυφά κρατούμενοι του Sonderkommando στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Οι εικόνες καταγράφουν την καύση των σωμάτων των θυμάτων.

Ο Ρίχτερ ξεκίνησε να τις ζωγραφίζει, στη συνέχεια κάλυψε τις μορφές με στρώματα χρώματος, μετατρέποντας την αρχική εικόνα σε μια πυκνή επιφάνεια από κόκκινα, μαύρα και γκρι ίχνη. Οι φωτογραφίες εκτίθενται δίπλα στους πίνακες. Η ιστορία παραμένει εκεί, σαν ένα υπόστρωμα που συνεχίζει να διαπερνά την επιφάνεια.

Καθώς κανείς κινείται ανάμεσα στα έργα, γίνεται αισθητό ότι η ζωγραφική του Ρίχτερ αφορά λιγότερο την αναπαράσταση της βίας και περισσότερο την εμπειρία της θέασης της βίας. Η εικόνα μεταμορφώνεται, απομακρύνεται, επιστρέφει σαν μια επίμονη, πεισματάρα, μνήμη. Οι πίνακες απαιτούν από τον θεατή χρόνο και προσοχή, κάτι που δεν είναι εύκολο μέσα στο κατάμεστο μουσείο. Το βλέμμα πλησιάζει την επιφάνεια, αναζητά μορφές, ανακαλύπτει ίχνη.

Oι πίνακες της σειράς Birkenau βρίσκονται απέναντι από μεγάλους γκριζωπούς καθρέφτες. Όταν ο θεατής στρέφει το βλέμμα του προς αυτούς, η αντανάκλασή του εμφανίζεται αχνά μέσα στον χώρο. Στην αρχή, όταν είδα το είδωλό μου ενστικτωδώς απομακρύνθηκα, σαν να παρέμβαινα άκομψα και αχρείαστα στην συγκλονιστική ιστορία που περιγράφουν τα έργα.

Η εμπειρία αυτή αποκτά μια απρόσμενη επικαιρότητα. Λίγες ώρες πριν ολοκληρωθεί η έκθεση,  ξέσπασαν οι ειδήσεις για την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν με τις γνωστές πλέον καταιγιστικές αλυσιδωτές αντιδράσεις που διατρέχουν ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.

Η σύγχρονη ιστορία παράγει διαρκώς νέες εικόνες πολέμου. Δορυφορικές φωτογραφίες, βίντεο από κινητά τηλέφωνα, ζωντανές μεταδόσεις από εμπόλεμες ζώνες, ο Τραμπ μεταξύ κοινωνικών χαριεντισμών και δωματίου πολέμου. Η εικόνα μετατρέπεται σε άμεση εμπειρία για εκατομμύρια θεατές σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η ζωγραφική του Ρίχτερ αποκτά μέσα σε αυτή τη συγκυρία μια ιδιαίτερη ένταση. Οι πίνακες μοιάζουν να υπενθυμίζουν ότι κάθε εποχή πιστεύει πως βλέπει καθαρά την ιστορία την ώρα που εξελίσσεται. Η πραγματικότητα εμφανίζεται πάντοτε μέσα από ένα πέπλο μνήμης, πληροφοριών και συγκρούσεων.

Η εμπειρία αποκτά μια σχεδόν σιωπηλή διάσταση. Η ζωγραφική του Ρίχτερ λειτουργεί σαν ένας τόπος όπου η ιστορία συναντά τη μνήμη και η μνήμη επιστρέφει στον παρόντα χρόνο. Οι εικόνες του πολέμου μετατρέπονται έτσι σε έναν καθρέφτη που αντανακλά την εποχή μας. Οι πίνακες συνεχίζουν να μιλούν για το παρελθόν, την ίδια στιγμή που φωτίζουν τις αγωνίες του παρόντος. Έξω από το μουσείο, τα μάτια κοιτούν τις εικόνες από τις εκρήξεις και την πολεμική φρενίτιδα στη Μέση Ανατολή. Άραγε ο 93 ετών Ρίχτερ, έχει σηκώσει πάλι το χέρι για να δημιουργήσει ένα νέο έργο, για το νέο κύκλο βίας;