Είδαμε την σαρωτική έκθεση του Τιμ Γουόκερ στο Λονδίνο: Από τη Lady Gaga και την Τίλντα Σουίντον στον Γιάννη Τσαρούχη

Από τις σκοτεινές ημέρες του AIDS και τους αγώνες για την ορατότητα μέχρι την Τίλντα Σουίντον, τη Lady Gaga και μια απροσδόκητη αναφορά στον Γιάννη Τσαρούχη, ο σπουδαίος Βρετανός φωτογράφος Τιμ Γουόκερ μεταμορφώνει τη National Portrait Gallery σε έναν κόσμο ελευθερίας, επιθυμίας και ανθρώπινων ιστοριών.

Δρασκελίζοντας την είσοδο στην έκθεση περιοδικών εκθέσεων της National Portrait Gallery στο Λονδίνο, ένα τεράστιο χέρι ξεπροβάλλει από τον ροζ τοίχο. Ανάμεσα στα δάχτυλά του κρατά ένα μικροσκοπικό λουλούδι, από κάτω, πάνω από μια καμάρα, κλαδιά σχηματίζουν τη λέξη FAIRYLAND. Πίσω της περιμένει ένας κόσμος από πορτρέτα, αλλόκοτα πλάσματα, ερωτευμένα σώματα, ιστορίες διωγμών, απώλειας και αντίστασης. Ένας κόσμος που ο Τιμ Γουόκερ χρειάστηκε πέντε χρόνια για να δημιουργήσει και, όπως ομολογεί, σχεδόν μια ολόκληρη ζωή για να αισθανθεί ότι του ανήκει.

Η έκθεση «Tim Walker’s Fairyland: Love and Legends», που παρουσιάζεται στη National Portrait Gallery έως τις 7 Φεβρουαρίου 2027, είναι ίσως το πιο προσωπικό εγχείρημα του Βρετανού φωτογράφου, γνωστού για τις παραμυθένιες εικόνες του στη Vogue, τις υπερμεγέθεις σκηνογραφίες και την ικανότητά του να μετατρέπει τη μόδα σε ένα είδος οπτικού θεάτρου.

Εδώ, όμως, το παραμύθι έχει πραγματικούς πρωταγωνιστές. Περίπου 250 πρόσωπα από την ιστορία και το παρόν της LGBTQ+ κοινότητας, άνθρωποι που αγωνίστηκαν, ερωτεύτηκαν, διεκδίκησαν, επέζησαν, δημιούργησαν. Ανάμεσά τους διάσημοι καλλιτέχνες, μουσικοί και ηθοποιοί, αλλά και νοσηλευτές, ακτιβιστές, ηλικιωμένες γυναίκες, άνθρωποι που έζησαν για δεκαετίες στο περιθώριο της δημόσιας αφήγησης.

Ο Γουόκερ παίρνει μια λέξη -fairy, νεράιδα- που χρησιμοποιήθηκε για να προσβάλει και να περιθωριοποιήσει τους ομοφυλόφιλους και την επαναδιεκδικεί, μετατρέποντάς την σε σύμβολο ελευθερίας, αποδοχής και υπερηφάνειας. Έτσι, το Fairyland είναι ένας φανταστικός τόπος όπου η διαφορετικότητα δεν χρειάζεται να κρύβεται, η επιθυμία εκφράζεται ελεύθερα και οι άνθρωποι μπορούν να υπάρχουν όπως πραγματικά είναι.

Οι άνθρωποι που άλλαξαν την ιστορία

Ο Γουόκερ γεννήθηκε στις 27 Νοεμβρίου 1970, την ημέρα που πραγματοποιήθηκε μία από τις πρώτες δημόσιες διαμαρτυρίες για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων στη Βρετανία, στο Highbury Fields του Λονδίνου. Μια σύμπτωση που αποκτά ιδιαίτερη σημασία μέσα στην έκθεση, καθώς η προσωπική του ιστορία συναντά την πολιτική ιστορία της χώρας του.

Οι πρώτες αίθουσες είναι αφιερωμένες στους ανθρώπους που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του κινήματος από τη δεκαετία του 1970. Μέλη του Gay Liberation Front, ακτιβιστές, συγγραφείς και καλλιτέχνες που αμφισβήτησαν τους νόμους και τις κοινωνικές συμβάσεις της εποχής. Ο Γουόκερ τους φωτογραφίζει συχνά μπροστά σε λευκό φόντο, με μια λιτότητα που παραπέμπει στον Ρίτσαρντ Άβεντον, κοντά στον οποίο εργάστηκε ως βοηθός στη Νέα Υόρκη. Σε άλλες εικόνες ανατρέχει στα πορτρέτα της αριστοκρατίας της εποχής των Τυδώρ, στον Χανς Χόλμπαϊν και στον Νίκολας Χίλιαρντ.

Είναι μια ενδιαφέρουσα αντιστροφή της ιστορίας της προσωπογραφίας. Εκεί όπου άλλοτε στέκονταν βασιλείς και ευγενείς, ο Γουόκερ τοποθετεί ανθρώπους που η επίσημη ιστορία για χρόνια αγνοούσε.

Ζήτησε από πολλούς να φέρουν μαζί τους ένα αντικείμενο με προσωπική σημασία. Η συγγραφέας Jane Cholmeley κρατά την αυθεντική επιγραφή του Silver Moon, του ιστορικού φεμινιστικού βιβλιοπωλείου του Λονδίνου. Ο φωτογράφος Sunil Gupta εμφανίζεται με τη μηχανή του. Ο σκηνοθέτης Isaac Julien κρατά ένα κοχύλι, αναφορά στην ταινία του «Looking for Langston» του 1989. Τα αντικείμενα λειτουργούν σαν μικρά προσωπικά αρχεία, μαρτυρίες μιας ιστορίας που δεν διασώθηκε πάντοτε στα επίσημα αρχεία.

Δύο γυναίκες ιερείς και η ιστορία ενός έρωτα

Σε ένα από τα πορτρέτα, δύο γυναίκες με ιερατικά κολάρα στέκονται αντικριστά. Η μία φορά ανοιχτόχρωμο σακάκι, η άλλη ένα χρυσαφί ένδυμα με λουλούδια. Κρατιούνται από τα χέρια και γελούν. Η φωτογραφία θα μπορούσε να είναι ένα απλό στιγμιότυπο τρυφερότητας, αν δεν γνώριζε κανείς την ιστορία τους.

Είναι η Jane Pearse και η Catherine Bond, δύο γυναίκες ιερείς που γνωρίστηκαν στο Σάφολκ, ενώ εκπαιδεύονταν για τη χειροτονία τους. Τον Δεκέμβριο του 2023 έγιναν ένα από τα πρώτα ομόφυλα ζευγάρια που δέχθηκαν ευλογία στο πλαίσιο αγγλικανικής ακολουθίας, έπειτα από την ιστορική απόφαση της Εκκλησίας της Αγγλίας. Η τελετή πραγματοποιήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου, στην εκκλησία St John the Baptist στο Felixstowe, με επικεφαλής τον αιδεσιμότατο Andrew Dotchin, έναν κληρικό με μακρά δράση κατά του απαρτχάιντ και υπέρ της συμπερίληψης.

Ο Γουόκερ τις περισσότερο ως ζευγάρι παρά ως σύμβολα μιας θεσμικής αλλαγής. Το γέλιο τους, ο τρόπος που κοιτάζονται, τα χέρια τους που ενώνονται, αφηγούνται περισσότερα από μια επίσημη ανακοίνωση.

Η γυναίκα που άλλαξε φύλο στα 81 της

Σχεδόν απέναντι, μια ηλικιωμένη γυναίκα με λευκά μαλλιά ποζάρει με μια εντυπωσιακή μαύρη κάπα του σχεδιαστή Richard Quinn, γεμάτη μεγάλα πολύχρωμα λουλούδια. Το πρόσωπό της έχει την αυτοπεποίθηση κάποιου που δεν αισθάνεται πλέον την ανάγκη να απολογηθεί για τίποτα.

Είναι η Ruth Rose, πρώην μέλος της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας, η οποία στα 81 της έγινε το γηραιότερο τότε πρόσωπο στη Βρετανία που υποβλήθηκε σε επέμβαση επιβεβαίωσης φύλου. Για τη μετάβασή της λέει κάτι υπέροχο: «Ήταν μια περιπέτεια που με πλησίαζε σιγά σιγά σε όλη μου τη ζωή». Ο Γουόκερ τη φωτογράφισε για το τεύχος Pride της βρετανικής Vogue, τον Ιούλιο του 2023.

Σήμερα, στα ενενήντα της, η Ruth έχει ιδρύσει μια ομάδα θαλάσσιας κολύμβησης, τις Seaford Mermaids. Περισσότεροι από εκατό άνθρωποι συμμετέχουν τακτικά στις βουτιές της στις νότιες ακτές της Αγγλίας. Η ίδια, γνωστή ως «Chief Mermaid», έχει συγκεντρώσει μαζί με την ομάδα της χιλιάδες λίρες για τη βρετανική υπηρεσία θαλάσσιας διάσωσης. Η ιστορία της μοιάζει σχεδόν επινοημένη για τον κόσμο του Γουόκερ. Μια γυναίκα που αποφασίζει στα 81 της να ζήσει όπως επιθυμεί και στα ενενήντα της γίνεται αρχηγός μιας ομάδας «γοργόνων».

Το AIDS, ο φόβος και η μουσική που δεν σταμάτησε

Υπάρχει, όμως, μια σκοτεινή καρδιά στην έκθεση. Ο Γουόκερ θυμάται τον εαυτό του το 1987, δεκαέξι ετών, να παρακολουθεί τρομοκρατημένος στην οικογενειακή τηλεόραση τη διαβόητη βρετανική καμπάνια ενημέρωσης για το AIDS. Μια γιγαντιαία ταφόπλακα εμφανιζόταν στην οθόνη, συνοδευόμενη από το σύνθημα «AIDS: Don’t Die of Ignorance».

«Ήταν τρομακτικό», γράφει στον κατάλογο. Η παραπληροφόρηση, ο φόβος του θανάτου και οι διακρίσεις απειλούσαν να ακυρώσουν τις κατακτήσεις του κινήματος απελευθέρωσης της προηγούμενης δεκαετίας. Κι όμως, θυμάται και κάτι άλλο. Τη μουσική. Τον Marc Almond, τον Jimmy Somerville, τον Holly Johnson. Καλλιτέχνες που γέμιζαν τις πίστες των γκέι κλαμπ, σε μια εποχή που ο θάνατος βρισκόταν παντού.

Ο Τιμ Γουόκερ αποφάσισε να φέρει συμβολικά εκείνη την ντίσκο μέσα στον θάλαμο του νοσοκομείου. Να τιμήσει τους ανθρώπους που χάθηκαν, αλλά και τους γιατρούς, τους νοσηλευτές και τους φροντιστές που εργάστηκαν ακούραστα για να αλλάξουν την πορεία της επιδημίας. Σήμερα, χάρη στις αποτελεσματικές θεραπείες, οι άνθρωποι με HIV μπορούν να έχουν μακρά και υγιή ζωή. Η μνήμη, ωστόσο, παραμένει ζωντανή.

Στην ίδια ιστορική διαδρομή εμφανίζονται οι Rebel Dykes, μια ομάδα λεσβιών που στις αρχές της δεκαετίας του 1980 διεκδικούσαν σεξουαλική ελευθερία, πυρηνικό αφοπλισμό, περιβαλλοντική προστασία και αλληλεγγύη στους ανθρώπους με HIV. Ο Γουόκερ τους αφιερώνει μια ολόκληρη αίθουσα, με μεγάλες φωτογραφίες εμπνευσμένες από τις εικόνες μοτοσικλετιστών του Καρλχάιντς Βάινμπεργκερ. Αυτό που αναδύεται είναι μια ιστορία πολιτικής δράσης, αλλά και η απόλαυση της ανυπακοής.

Από τη Βιρτζίνια Γουλφ στην Lady Gaga

Ανάμεσα στις πιο ενδιαφέρουσες διαδρομές της έκθεσης είναι οι συναντήσεις της σύγχρονης φωτογραφίας με την ιστορία της τέχνης και της λογοτεχνίας.Ο Γουόκερ φωτογραφίζει το γραφείο και τα γυαλιά της Βιρτζίνια Γουλφ στο Monk’s House, το σπίτι της στο Σάσεξ, όπου γράφτηκε μεγάλο μέρος του «Ορλάντο», του μυθιστορήματος που αφιέρωσε στη Βίτα Σάκβιλ-Γουέστ.

Σε μια αίθουσα με κατακόκκινους τοίχους, η συγγραφέας και ακτιβίστρια Maureen Duffy εμφανίζεται καθισμένη σε ένα λευκό κρεβάτι, κρατώντας ένα μεγάλο, ανοιχτόχρωμο αντικείμενο σαν αυγό στην αγκαλιά της. Το χρυσό πλαίσιο γύρω από τη φωτογραφία θυμίζει παλαιό ζωγραφικό πορτρέτο.

Από κάτω, γραμμένη απευθείας στον τοίχο, βρίσκεται μια φράση της: «Η αγάπη είναι το μόνο αποτελεσματικό αντίδοτο στον θάνατο». Η Ντάφι, μία από τις πρωτοπόρους της λεσβιακής λογοτεχνίας στη Βρετανία, αποτελεί έναν ακόμη κρίκο στη διαδρομή που χαράζει ο Γουόκερ ανάμεσα στη δημιουργία και τη διεκδίκηση.

Στο δεύτερο μέρος της έκθεσης, η μόδα, το μακιγιάζ, το drag και η θεατρικότητα αποκτούν πρωταγωνιστικό ρόλο. Η Lady Gaga, η Björk, η Chappell Roan, ο Frank Ocean, ο Jean Paul Gaultier, ο Ben Whishaw και η Hunter Schafer συναντούν καλλιτέχνες του underground, drag performers και προσωπικότητες που διαμόρφωσαν την queer κουλτούρα.

Εδώ ο Γουόκερ επιστρέφει στο εικαστικό σύμπαν χάρη στο οποίο έγινε διάσημος. Οι αναλογίες ανατρέπονται, τα σώματα μεταμορφώνονται, η πραγματικότητα αποκτά την παράξενη λογική των ονείρων. Η σκηνογραφία της Shona Heath, της δημιουργού που κέρδισε Όσκαρ για το «Poor Things» του Γιώργου Λάνθιμου, μετατρέπει την περιήγηση σε μια διαδοχή από θεατρικούς κόσμους.

Οι τοίχοι αλλάζουν χρώματα, από το ροζ στο βαθύ πράσινο και στο κόκκινο. Οι φωτογραφίες συνυπάρχουν με αλλόκοτες κατασκευές. Σε γυάλινα μπουκάλια εμφανίζονται μικροσκοπικές νεράιδες, πλάσματα που μοιάζουν να έχουν παγιδευτεί ανάμεσα σε έναν βοτανικό θησαυρό και ένα παράξενο εργαστήριο φαντασίας.

Ο Γουόκερ αντλεί από την παράδοση των παραμυθιών, την ευρωπαϊκή ζωγραφική, τη μόδα και την ιστορία της φωτογραφίας, αλλά το αποτέλεσμα έχει τη δική του, απολύτως αναγνωρίσιμη ταυτότητα. Η τελευταία ενότητα οδηγεί σε σκηνοθετημένες ερωτικές σκηνές που ανατρέπουν γνωστά παραμύθια και παιδικές ιστορίες. Ο ερωτισμός και το χιούμορ γίνονται εδώ εργαλεία ελευθερίας.«Ένα μέρος όπου μπορείς να επιθυμείς και να σε επιθυμούν. Ένα μέρος όπου μπορείς να είσαι όποιος θέλεις», λέει ο φωτογράφος.

Ωδή στον Γιάννη Τσαρούχη

Η έκθεση κορυφώνεται σε μια τελευταία αίθουσα, όπου η είσοδος επιτρέπεται μόνο σε επισκέπτες άνω των 18 ετών. Εδώ ο Τιμ Γουόκερ εγκαταλείπει την αθωότητα των παραμυθιών και δημιουργεί σκηνοθετημένες ερωτικές σκηνές, συχνά με απροκάλυπτα σεξουαλικό περιεχόμενο, ανατρέποντας γνωστές ιστορίες και παιδικά τραγούδια μέσα από μια queer οπτική.

Ο ίδιος εξηγεί ότι το σημαντικότερο που έμαθε από τους ακτιβιστές, τους καλλιτέχνες και τους περφόρμερ που συνάντησε κατά τη δημιουργία του «Fairyland» είναι πόσο ουσιαστικά είναι ο ερωτισμός και το χιούμορ για την queer κουλτούρα. «Ένας τόπος όπου μπορείς να επιθυμείς και να σε επιθυμούν. Ένας τόπος όπου μπορείς να είσαι όποιος θέλεις», όπως λέει χαρακτηριστικά.

Σε αυτή την ενότητα συναντάμε και μια απροσδόκητη ελληνική αναφορά: τη φωτογραφία «Alex Gorey and Matías Montes (after Yannis Tsarouchis)», του 2021, στην οποία δύο άνδρες φιλιούνται, σε μια σύνθεση εμπνευσμένη από τη ζωγραφική του Γιάννη Τσαρούχη. Η παρουσία του Έλληνα ζωγράφου στο πιο τολμηρό μέρος της έκθεσης υπενθυμίζει τη διαχρονική θέση του ανδρικού σώματος και του ομοερωτισμού στο έργο του, αλλά και την επιρροή της εικαστικής του γλώσσας πέρα από τα ελληνικά σύνορα.

Το πάρτι στο βάθος του κήπου

Ο ίδιος ο Γουόκερ περιγράφει το Fairyland με μια ιστορία που θα μπορούσε να είναι το τελευταίο κεφάλαιο ενός παραμυθιού. Φαντάζεται τον εαυτό του καλεσμένο σε μια επίσημη συγκέντρωση, μέσα σε ένα μεγάλο σπίτι. Όλοι είναι ευγενικοί, οι συζητήσεις αμήχανες, η ατμόσφαιρα αποπνικτική. Αισθάνεται ξένος.

Βγαίνει στον κήπο για να πάρει αέρα και τότε ακούει μουσική και γέλια από κάπου μακριά, πέρα από τα φωτισμένα δέντρα. Ακολουθεί τον ήχο και ανακαλύπτει ένα άλλο πάρτι. Εκεί βρίσκονται ο Πάνας, ο Βάκχος, ο Πρίαπος, οι φαύνοι, οι νεράιδες, τα αρχαία και μυθικά πλάσματα. Χορεύουν όλοι μαζί.

Ο Γουόκερ μπαίνει στον χορό και, για πρώτη φορά, αισθάνεται πιο κοντά στη φύση του. Τότε αποφασίζει ότι θέλει να καλέσει κι άλλους. «Θέλω να σας προσκαλέσω στο πάρτι στο βάθος του κήπου».

Αυτό είναι τελικά το Fairyland. Ένας τόπος που ο φωτογράφος δημιουργεί για τους ανθρώπους που έμαθαν να ζουν με την αίσθηση ότι βρίσκονται έξω από το μεγάλο σπίτι. Και μια πρόσκληση να περάσουν, επιτέλους, όλοι μέσα.

Tim Walker’s Fairyland: Love and Legends

National Portrait Gallery, Λονδίνο

Έως 7 Φεβρουαρίου 2027

Επιμέλεια: Susanna Brown

Σκηνογραφία: Shona Heath