Δύο νέα μουσεία, μία ιστορική επιστροφή, μία ανακαίνιση και ένα εργοτάξιο: Οι αφίξεις του 2026 στην Ελλάδα

Το 2026 δεν θα είναι απλώς χρονιά εγκαινίων, αλλά η στιγμή που θα φανεί αν η Ελλάδα μπορεί να μετατρέψει μεγάλα πολιτιστικά έργα σε ζωντανούς θεσμούς: από το Εθνικό Μουσείο Ενάλιων Αρχαιοτήτων στον Πειραιά, μέχρι το Τατόι, την επιστροφή του Παλαιού Μουσείου Ακρόπολης, τη νέα πτέρυγα του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Ένα τοπίο που αλλάζει όχι μόνο αρχιτεκτονικά, αλλά θεσμικά και πολιτικά.

Το 2026 θα είναι μια χρονιά στην οποία το ελληνικό μουσείο -ως θεσμός, ως εργαλείο πολιτικής, ως αφήγηση για το ποιοι είμαστε- θα κληθεί να αποδείξει αν μπορεί να σταθεί πέρα από τη συμβολική του αξία. Τα μεγάλα έργα που ολοκληρώνονται ή ωριμάζουν δεν αφορούν μόνο νέες αίθουσες και εκθέματα. Αφορούν τρόπους διαχείρισης, μοντέλα εξουσίας, χρήσεις του παρελθόντος στο παρόν.

Aυτό τα καθιστά εξαιρετικά ενδιαφέροντα και χρήσιμα -μια λέξη που ίσως μοιάζει να κλωτσάει δίπλα στην λυρική πρόσληψη του όρου “μουσείο”, αλλά που είναι πέρα για πέρα απαραίτητη. Ισως και να είναι ο στόχος. Μουσεία χρήσιμα για την κοινωνία, την ιστορία, τις τέχνες, το μέλλον, τον άνθρωπο.

Τέσσερις διαφορετικοί χώροι -ο Πειραιάς, το Τατόι, η Ακρόπολη, το Κολωνάκι συγκροτούν ένα άτυπο τετράγωνο. Όχι γεωγραφικό, αλλά εννοιολογικό. Εκεί όπου η πολιτιστική πολιτική συναντά την αρχιτεκτονική, την ιδιωτική πρωτοβουλία, τη σύγχρονη τέχνη και, τελικά, το ερώτημα της πρόσβασης: ποιος μπαίνει, πώς μπαίνει και τι του ζητείται να καταλάβει. Και στο βάθος, πάλι στον Πειραιά, τα μηχανήματα γεώτρησης δημιουργούν την αρχή μιας άλλης μουσειακής ιστορίας που θα ανοίξει στον κόσμο το 2028.

Εθνικό Μουσείο Ενάλιων Αρχαιοτήτων – Η θάλασσα ως εθνικό αφήγημα

Στην Ηετιώνεια Ακτή, στο μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας, ένα βιομηχανικό κτήριο του 1936, η σιταποθήκη του Πειραιά, μετατρέπεται στο πρώτο εθνικό μουσείο αφιερωμένο αποκλειστικά στις ενάλιες αρχαιότητες. Το Εθνικό Μουσείο Ενάλιων Αρχαιοτήτων, που θα ανοίξει το φθινόπωρο του 2026 όπως δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στο iefiemerida, είναι μια συμπυκνωμένη δήλωση για το πώς η Ελλάδα επιλέγει να αφηγηθεί τη σχέση της με τη θάλασσα: όχι ρομαντικά, αλλά δομικά.

Το έργο, συνολικού προϋπολογισμού 93 εκατομμυρίων ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης -το μεγαλύτερο πολιτιστικό έργο σε εξέλιξη σήμερα- αποκαθιστά το κτήριο του ΣΙΛΟ, το οποίο παρουσίαζε σοβαρές φθορές σε μεταλλικά στοιχεία και οπτοπλινθοδομές, και το συνδέει οργανικά με ένα νέο, υπό ανέγερση κτήριο στη νοτιοδυτική του πλευρά. Δεν πρόκειται για μια απλή προσθήκη χώρων, αλλά για τη δημιουργία ενός ενιαίου μουσειακού οργανισμού συνολικής επιφάνειας 26.380 τ.μ..

Περισσότερα από 2.500 εκθέματα -από ναυάγια, σκαριά, φορτία εμπορικών πλοίων, μέχρι χάρτες, διαγράμματα και ομοιώματα- θα αναπτυχθούν σε μια αφήγηση οργανωμένη σε έξι θεματικούς άξονες, που ξεκινούν από τη σχέση θάλασσας, περιβάλλοντος και ανθρώπου και καταλήγουν στην ίδια την ιστορία του ΣΙΛΟ και του Πειραιά. Η διαδρομή του επισκέπτη δεν είναι τυχαία: «καταδύεται» στο παρελθόν μέσα από το υφιστάμενο βιομηχανικό κέλυφος, «αναδύεται» στο νέο κτήριο και επιστρέφει στο παρόν μέσω του ταινιόδρομου, ενός στοιχείου που δεν αντιμετωπίζεται ως κατάλοιπο αλλά ως μουσειακό αφήγημα από μόνο του.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην καθολική προσβασιμότητα, όχι μόνο φυσική (ράμπες, ανελκυστήρες, ευρύχωρες διαδρομές), αλλά και διανοητική: εκθέματα αφής, επίπεδα πληροφορίας, ψηφιακά και αναλογικά ερμηνευτικά μέσα. Το μουσείο σχεδιάζεται ως χώρος όπου η επιστημονική γνώση, η τεχνολογία και η εμπειρία συνυπάρχουν -και αυτό δεν είναι καθόλου αυτονόητο στον ελληνικό μουσειακό χάρτη.

Το ΣΙΛΟ επανανοηματοδοτείται. Και μαζί του, ο Πειραιάς εισάγεται στους διεθνείς πολιτιστικούς προορισμούς όχι ως σκηνικό, αλλά ως ενεργός φορέας μνήμης. Ήδη τα μεγάλα αφιερώματα των διεθνών μέσων ενημέρωσης το περιλαμβάνουν στη λίστα με τις σημαντικές μουσειακές αφίξεις του 2026.

Το Τατόι αποκαλύπτεται μέσα από τις πληγές και τη δόξα του

Στο Τατόι, το φθινόπωρο του 2026 δεν θα σημάνει απλώς το άνοιγμα ενός ακόμη μουσείου, αλλά την ενεργοποίηση ενός ολόκληρου πολιτιστικού και χωρικού πειράματος. Το πρώην βασιλικό κτήμα -περίπου 42.000 στρέμματα, από τα οποία τα 17.700 ανήκουν στη διαχείριση του Υπουργείου Πολιτισμού- μετατρέπεται σταδιακά σε έναν σύνθετο οργανισμό: μουσεία, ιστορικά κτίρια, αγροτικό τοπίο, αλλά και ένα εκτεταμένο δίκτυο χρήσεων που θα παραχωρηθούν σε ιδιώτες.

Στον πυρήνα του σχεδίου βρίσκονται τα μουσεία. Το κεντρικό Ανάκτορο αποκαθίσταται για να λειτουργήσει ως Μουσείο του Κτήματος Τατοΐου, με εκθεσιακή αφήγηση που καλύπτει την ιστορία του χώρου, την πολιτική και κοινωνική του σημασία, αλλά και τον υλικό πολιτισμό της βασιλικής καθημερινότητας. Παράλληλα, βοηθητικά κτίρια μετατρέπονται σε μουσειακές αποθήκες και χώρους συντήρησης, όπου θα φιλοξενηθούν και θα αναδειχθούν περισσότεροι από 70.000 θησαυροί του κτήματος: αντικείμενα, έπιπλα, έργα τέχνης, αρχειακό υλικό, άμαξες, αγροτικά εργαλεία.

Το Τατόι, όμως, δεν σχεδιάζεται ως «νεκρό» μουσειακό πάρκο. Το Υπουργείο Πολιτισμού, μέσω του Υπερταμείου, έχει προκηρύξει δημόσιο διεθνή διαγωνισμό για τη μακροχρόνια παραχώρηση 24 κτιρίων του ιστορικού πυρήνα (εξαιρουμένων των μουσείων). Τα κτίρια αυτά -με εμβαδά από 30 έως 930 τ.μ.- αποκτούν συγκεκριμένες, ήδη εγκεκριμένες χρήσεις: ξενώνες, εστιατόρια, αναψυκτήρια, χώροι κοινωνικών εκδηλώσεων, επισκέψιμα αγροτικά εργαστήρια (οινοποιείο, ελαιοτριβείο), ακόμη και η επαναλειτουργία του ιστορικού ξενοδοχείου Τατόιον.

Η λογική είναι σαφής: το κτήμα να αποκτήσει οικονομική βιωσιμότητα και καθημερινή ζωή, όχι μόνο επισκέπτες Σαββατοκύριακου. Ταυτόχρονα, όμως, η επιλογή της παραχώρησης μεγάλου μέρους των κτιρίων του ιστορικού πυρήνα σε ιδιώτη επενδυτή σηματοδοτεί μια αλλαγή πλεύσης. Το Τατόι γίνεται έτσι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της νέας πολιτιστικής πολιτικής: δημόσιος έλεγχος στα μουσεία, ιδιωτική αξιοποίηση στην καθημερινή λειτουργία.

Αρχιτεκτονικά, οι παρεμβάσεις κινούνται στη λογική της ήπιας αποκατάστασης. Τα κτίρια στερεώνονται, αποκαθίστανται και προσαρμόζονται στις νέες χρήσεις χωρίς αλλοιώσεις του χαρακτήρα τους, με αυστηρή εποπτεία των υπηρεσιών του ΥΠΠΟ. Παράλληλα, προβλέπεται η σταδιακή αναβίωση του αγροτικού χαρακτήρα του κτήματος και η δημιουργία μεγάλου χώρου στάθμευσης εκτός πυρήνα, με εσωτερική μετακίνηση επισκεπτών.

Το Τατόι, με άλλα λόγια, επιστρέφει ως  πεδίο διαπραγμάτευσης: ανάμεσα στο μουσείο και την κατανάλωση, στην ιστορία και τον τουρισμό, στο δημόσιο συμφέρον και την ιδιωτική επένδυση. Το 2026 θα είναι η πρώτη χρονιά που αυτό το υβριδικό μοντέλο θα δοκιμαστεί πραγματικά όχι στα χαρτιά, αλλά στη χρήση, στη ροή του κόσμου, και στο αν το κτήμα θα μπορέσει να σταθεί ως ανοιχτός πολιτιστικός τόπος και όχι ως σκηνικό ελεγχόμενης αναψυχής.

Το Παλαιό Μουσείο Ακρόπολης – Η φροντίδα ως έκθεση

Σε αντίστιξη με την κλίμακα του Πειραιά και την πολιτική φόρτιση του Τατοΐου, το Παλαιό Μουσείο Ακρόπολης επιστρέφει πιο αθόρυβα και ίσως γι’ αυτό πιο ουσιαστικά. Το έργο, ενταγμένο στο ΠΕΠ Αττικής με συνολική και επιλέξιμη δαπάνη 3.560.079,78 ευρώ, ολοκληρώνεται με την παράδοση του κυρίως κτηρίου πλήρως επισκευασμένου και άρτια εξοπλισμένου και με μια διεθνούς απήχησης έκθεση να το εγκαινιάζει τον Μάιο του 2026: αυτή του Μάικλ Ράκοβιτς σε διοργάνωση του ΝΕΟΝ σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Αθήνας.

Ο χώρος του μουσείου πάνω στον ιερό βράχο της Ακρόπολης  δεν περιορίζεται σε εκθεσιακούς χώρους. Περιλαμβάνει εργαστήριο συντήρησης ανοικτής θέασης, μετατρέποντας τη φροντίδα των αρχαιοτήτων σε μέρος της εμπειρίας. Το δεύτερο κτήριο του συγκροτήματος αποκαταστάθηκε για να λειτουργήσει ως μουσειακή αποθήκη, υπογραμμίζοντας κάτι που συχνά αποσιωπάται: ότι τα μουσεία δεν είναι μόνο ό,τι φαίνεται.

Σε αυτό το πλαίσιο, η τρίτη ανάθεση του ΝΕΟΝ στον Michael Rakowitz λειτουργεί σχεδόν προγραμματικά. Το έργο Study for a Lamassu in spolia —ένα κολάζ πολιτισμών, όπου το σώμα της ασσυριακής θεότητας συνδέεται με μια γενειοφόρο ανδρική κεφαλή από την Κύπρο— δεν μιλά απλώς για αρχαιότητες. Μιλά για αποσπάσεις, επανενώσεις και τραύματα. Για το τι σημαίνει να εκθέτεις θραύσματα σε έναν τόπο όπου τα μισά γλυπτά λείπουν.

Το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης – Σαράντα χρόνια χωρίς ακινησία

Το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης συμπληρώνει 40 χρόνια στις 26 Ιανουαρίου του 2026 και επιλέγει να γιορτάσει με πλήρη ανακαίνιση εν εξελίξει. Χωρίς να κλείσει, με μετατόπιση της εισόδου στο Μέγαρο Σταθάτου, με νέα πρόσοψη, νέο foyer (σχεδιασμένα από τον αρχιτέκτονα Στέλιο Κόη) με ενισχυμένη προσβασιμότητα και αναβάθμιση της αστικής του παρουσίας. Η νέα όψη διαμορφώνεται με την αποξήλωση των υφιστάμενων στοιχείων σκυροδέματος, των υφιστάμενων στενών προσβάσεων (κλίμακες εξόδου) προς το πεζοδρόμιο και των αναξιοποίητων τμημάτων της όψης (παλαιό garage). Παράλληλα, κατασκευάζονται νέοι ανακλαστικοί ενεργειακοί υαλοπίνακες διατεταγμένοι σε ορθοκανονικό κάναβο, ώστε να βελτιωθεί η ενεργειακή απόδοση της νέας όψης ενώ διαμορφώνονται αναβατόρια για την ασφαλή μεταφορά αρχαιοτήτων στους χώρους φύλαξης του υπογείου, νέοι ανελκυστήρες επισκεπτών προς τους υπερκείμενους ορόφους συλλογών και νέο αναδιπλούμενο αναβατόριο ΑμεΑ.

Τέλος, αντικαθίσταται το υφιστάμενο δάπεδο εισόδου και foyer (που σήμερα αποτελείται από διαφορετικά υλικά), με νέο συνεχές δάπεδο από μωσαϊκό που συνδέει τους εξωτερικούς χώρους με το foyer και τους εσωτερικούς χώρους διέλευσης κοινού.

Η συνολική δημόσιας δαπάνη ανέρχεται στα 1.626.057 ευρώ, εκ των οποίων τα 1.311.337 ευρώ αποτελούν συνεισφορά του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.  Η νέα όψη του μουσείου στην πτέρυγα της οδού Νεοφύτου Δούκα, τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά- αναμένεται να παραδοθεί στο κοινό ως το καλοκαίρι του 2026.

Στο εργοτάξιο του Kyklos στον Πειραιά

Και ύστερα υπάρχει κάτι που δεν θα προλάβει αυτή τη χρονιά, αλλά το 2026 το προδίδει ήδη, γιατί έχει αρχίσει να φαίνεται στο πεζοδρόμιο, στη σκόνη, στα φορτηγά που μπαινοβγαίνουν στον Πειραιά σαν να κάνουν νυχτερινή βάρδια. Το Kyklos, το μουσείο του Ιδρύματος Ντίνου και Λίας Μαρτίνου, χτίζεται δίπλα στο Καραϊσκάκη με το σχέδιο του Ρέντσο Πιάνο να υπόσχεται ένα παράξενο υβρίδιο: πολιτιστικός κήπος και παγκόσμιο μουσείο, με 62% φύτευση σε ένα οικόπεδο περίπου 24.000 τ.μ., με δημόσιους ανοιχτούς χώρους και μια αρχιτεκτονική που επιμένει στη διαφάνεια και στο φως.

Αυτό που έχει σημασία τώρα, πριν τα εγκαίνια του 2028, δεν είναι οι μακέτες αλλά το γεγονός ότι ο χώρος έχει ήδη καθαριστεί, ότι οι τα μηχανήματα για τις γεωτρήσεις είναι μέσα, ότι τα πέτρινα διατηρητέα έχουν υποστηλωθεί για να ξεκινήσουν οι εργασίες αποκατάστασης: μια πρακτική, σχεδόν ταπεινή αρχή που κάνει την υπόσχεση πιο πραγματική. Ο Πειραιάς, πόλη της αναχώρησης, παίρνει ταυτόχρονα δύο νέα μουσεία-άγκυρες: ένα δημόσιο, εθνικό, για τους θησαυρούς των θαλασσών· και ένα ιδιωτικό, διεθνές, για τις τέχνες της Αφρικής και της Ωκεανίας.