Δύναμη στην ενημέρωση.... ποιότητα στην ψυχαγωγία

Η άγνωστη αιματηρή μάχη κάτω από την Ακρόπολη: Όταν Γάλλοι και Βρετανοί συγκρούστηκαν με τον ελληνικό στρατό στην Αθήνα

Πρόσθεσε το Newsbeast στις προτεινόμενες πηγές σου στη Google

Η απόβαση των συμμαχικών δυνάμεων στον Πειραιά, οι μάχες στον Φιλοπάππου και στο Ζάππειο, τα πυρά κοντά στα Ανάκτορα και οι διώξεις που ακολούθησαν. Τα Νοεμβριανά του 1916, ένα από τα πιο βίαια επεισόδια του Εθνικού Διχασμού.

Η Αθήνα του 1916 έζησε μια από τις πιο παράδοξες και αιματηρές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας της. Γάλλοι, Βρετανοί και Ιταλοί στρατιώτες αποβιβάστηκαν στον Πειραιά και κινήθηκαν προς την πρωτεύουσα, όπου συγκρούστηκαν με τον ελληνικό στρατό και τους φιλοβασιλικούς Επίστρατους.

Οι μάχες έφτασαν στον λόφο του Φιλοπάππου, στην περιοχή της Ακρόπολης και στο Ζάππειο, ενώ γαλλικά πολεμικά πλοία άνοιξαν πυρ εναντίον θέσεων κοντά στα Ανάκτορα. Ήταν τα Νοεμβριανά του 1916, ένα από τα πιο αιματηρά επεισόδια του Εθνικού Διχασμού.

Τα γεγονότα εκτυλίχθηκαν την 1η Δεκεμβρίου 1916 με το Γρηγοριανό ημερολόγιο, αλλά έμειναν γνωστά ως Νοεμβριανά επειδή στην Ελλάδα εξακολουθούσε τότε να ισχύει το Ιουλιανό ημερολόγιο, σύμφωνα με το οποίο ήταν 18 Νοεμβρίου. Η σύγκρουση ξεκίνησε από την απαίτηση των Συμμάχων για παράδοση ελληνικού στρατιωτικού εξοπλισμού και εξελίχθηκε σε ένοπλη αναμέτρηση, διώξεις πολιτικών αντιπάλων και έναν πολύμηνο ναυτικό αποκλεισμό.

Πώς έφτασε η Ελλάδα να έχει δύο κυβερνήσεις και δύο αντίπαλα στρατόπεδα

Για να καταλάβει κανείς πώς ξένα στρατεύματα έφτασαν να πολεμούν στους δρόμους της Αθήνας, πρέπει να επιστρέψει στο 1915, όταν ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄ και ο Ελευθέριος Βενιζέλος ήρθαν σε οριστική ρήξη για τη στάση που έπρεπε να κρατήσει η Ελλάδα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο Βενιζέλος υποστήριζε ότι η χώρα έπρεπε να συμμετάσχει στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, δηλαδή της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας. Θεωρούσε ότι η συμμαχία με τις δυνάμεις αυτές θα εξυπηρετούσε τα ελληνικά συμφέροντα και θα δημιουργούσε προϋποθέσεις για νέα εδαφικά κέρδη, ιδιαίτερα στη Θράκη και τη Μικρά Ασία.

Ο Κωνσταντίνος, αντίθετα, επέμενε στην ουδετερότητα, εκτιμώντας ότι η συμμετοχή στον πόλεμο θα εξέθετε τη χώρα σε σοβαρούς κινδύνους. Η στάση αυτή προκαλούσε έντονη δυσπιστία στις δυνάμεις της Αντάντ, οι οποίες θεωρούσαν ότι η ελληνική ουδετερότητα εξυπηρετούσε στην πράξη τα συμφέροντα των Κεντρικών Δυνάμεων, στις οποίες ανήκαν η Γερμανία, η Αυστροουγγαρία, η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Βουλγαρία.

Η διαφωνία δεν περιορίστηκε στην εξωτερική πολιτική. Ο βασιλιάς παρενέβαινε στις κυβερνητικές επιλογές και αρνήθηκε να ακολουθήσει την πολιτική του πρωθυπουργού, ακόμη και όταν ο Βενιζέλος είχε εξασφαλίσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Το 1915 ο τελευταίος παραιτήθηκε δύο φορές, ενώ η διάλυση της Βουλής και οι εκλογές του Δεκεμβρίου, στις οποίες οι Φιλελεύθεροι απείχαν, βάθυναν ακόμη περισσότερο την πολιτική κρίση.

Η κατάσταση επιδεινώθηκε το 1916. Τον Μάιο, γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις κατέλαβαν το οχυρό Ρούπελ, ενώ τον Αύγουστο οι Βούλγαροι προχώρησαν στην Ανατολική Μακεδονία. Η παράδοση της Καβάλας και η μεταφορά του Δ΄ Σώματος Στρατού σε στρατόπεδο αιχμαλώτων στο Γκέρλιτς της Γερμανίας προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις. Η κυβέρνηση της Αθήνας κατηγορήθηκε ότι δεν υπερασπίστηκε αποτελεσματικά την ελληνική επικράτεια.

Τον Αύγουστο του 1916 εκδηλώθηκε στη Θεσσαλονίκη το κίνημα της Εθνικής Άμυνας, με τη συμμετοχή βενιζελικών αξιωματικών και πολιτικών. Ο Βενιζέλος εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη και σχημάτισε Προσωρινή Κυβέρνηση μαζί με τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη και τον στρατηγό Παναγιώτη Δαγκλή.

Έτσι, η Ελλάδα απέκτησε στην πράξη δύο αντίπαλα κέντρα εξουσίας: το βασιλικό κράτος της Αθήνας και την κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης, η οποία υποστηριζόταν από την Αντάντ.

Η σύγκρουση είχε πλέον ξεφύγει από τα όρια μιας πολιτικής διαφωνίας. Οι δύο παρατάξεις αντιμετώπιζαν η μία την άλλη ως απειλή, ενώ η προπαγάνδα και οι κατηγορίες περί προδοσίας δηλητηρίαζαν την καθημερινή ζωή.

 Μέσα σε αυτό το κλίμα οργανώθηκε και ο Σύνδεσμος των Επιστράτων, μια φιλοβασιλική οργάνωση εφέδρων που εξελίχθηκε σε σημαντικό παράγοντα της αντιβενιζελικής κινητοποίησης. Κεντρικό πρόσωπο στην οργάνωσή της ήταν ο Ιωάννης Μεταξάς.

Γιατί οι Σύμμαχοι έστειλαν στρατεύματα στον Πειραιά

Η Αντάντ είχε χάσει την εμπιστοσύνη της στην κυβέρνηση του Κωνσταντίνου. Θεωρούσε ότι η επίσημη ουδετερότητα της Ελλάδας δεν ήταν συμβατή με τις στρατιωτικές ανάγκες της στο Μακεδονικό Μέτωπο.

Παράλληλα, ζητούσαν από την ελληνική κυβέρνηση να περιορίσει τις στρατιωτικές της δυνάμεις και να παραδώσει οπλισμό, ώστε να μην υπάρχει κίνδυνος να χρησιμοποιηθεί εναντίον των συμμαχικών στρατευμάτων ή υπέρ των Κεντρικών Δυνάμεων. Η Αθήνα δεν ικανοποίησε τις απαιτήσεις τους στον βαθμό που εκείνοι ήθελαν.

Οι Σύμμαχοι απαίτησαν από την ελληνική κυβέρνηση να παραδώσει πολεμικό υλικό, να περιορίσει τις στρατιωτικές της δυνατότητες και να θέσει υπό τον έλεγχό τους τμήματα του ελληνικού στόλου. Οι απαιτήσεις τους συνδέονταν με τις εξελίξεις στην Ανατολική Μακεδονία, όπου το ελληνικό Δ΄ Σώμα Στρατού και ο εξοπλισμός του είχαν περάσει στα χέρια των γερμανοβουλγαρικών δυνάμεων.

Στις διαπραγματεύσεις που προηγήθηκαν, η Γαλλία ζήτησε την παράδοση μεγάλου αριθμού πυροβόλων, τυφεκίων και πολυβόλων. Ανάμεσα στις απαιτήσεις βρισκόταν η παράδοση δέκα ορεινών πυροβολαρχιών, δηλαδή μονάδων πυροβολικού εξοπλισμένων με ορειβατικά πυροβόλα. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος εμφανίστηκε αρχικά διατεθειμένος να αποδεχθεί σημαντικές παραχωρήσεις, όμως στη συνέχεια υπαναχώρησε, υπό την πίεση του στρατιωτικού και πολιτικού περιβάλλοντός του.

Οι διαπραγματεύσεις οδηγήθηκαν σε αδιέξοδο. Ο Γάλλος αντιναύαρχος Λουί Νταρτίζ ντε Φουρνέ (Louis Dartige du Fournet), επικεφαλής των συμμαχικών ναυτικών δυνάμεων στην περιοχή, αποφάσισε να προχωρήσει σε στρατιωτική επιχείρηση. Αρχικός στόχος δεν ήταν η κατάληψη ολόκληρης της Αθήνας, αλλά η κατάληψη στρατηγικών σημείων της πρωτεύουσας και η άσκηση πίεσης στην κυβέρνηση ώστε να αποδεχθεί τις απαιτήσεις των Συμμάχων.

Το πρωί της 1ης Δεκεμβρίου 1916, περίπου 3.000 άνδρες της Αντάντ, από γαλλικά, βρετανικά και ιταλικά τμήματα, αποβιβάστηκαν στον Πειραιά. Η δύναμη κινήθηκε προς την Αθήνα, έχοντας επικεφαλής τον Νταρτίζ ντε Φουρνέ.

Οι μάχες στον Φιλοπάππου, την Ακρόπολη και το Ζάππειο

Η συμμαχική δύναμη είχε συγκεκριμένο σχέδιο. Στόχος ήταν να καταλάβει τα υψώματα που δέσποζαν στη νοτιοδυτική πλευρά της Αθήνας, δηλαδή τους λόφους των Νυμφών, του Φιλοπάππου και της Πνύκας, καθώς και το Ζάππειο. Παράλληλα, είχαν προβλεφθεί κινήσεις προς στρατιωτικές εγκαταστάσεις, αποθήκες πυρίτιδας και χώρους αποθήκευσης πυρομαχικών.

Αρχικά, η επιχείρηση εξελίχθηκε χωρίς σοβαρή αντίσταση. Τα συμμαχικά τμήματα κατέλαβαν τις θέσεις που είχαν σχεδιάσει και μέχρι τις εννέα το πρωί είχαν εγκατασταθεί στα περισσότερα σημεία. Η εικόνα άλλαξε γρήγορα, καθώς ελληνικά στρατιωτικά τμήματα συγκεντρώνονταν γύρω από τις θέσεις τους.

Όταν ο Νταρτίζ ντε Φουρνέ έφτασε στο Ζάππειο και στη συνέχεια επισκέφθηκε τον λόφο του Φιλοπάππου, βρήκε απέναντί του ελληνικό στρατιωτικό τμήμα. Ζήτησε από τον διοικητή του, τον ταγματάρχη Κωνσταντίνο Γρηγοράκη, να αποσύρει τους άνδρες του. Εκείνος αρνήθηκε, εξηγώντας ότι είχε διαταγή να προστατεύσει τα μνημεία της χώρας του.

Λίγο αργότερα, μεταξύ δέκα και έντεκα το πρωί, άρχισαν οι πυροβολισμοί. Το ποιος άνοιξε πρώτος πυρ αποτέλεσε αντικείμενο διαφωνίας ήδη από εκείνη την εποχή. Οι Σύμμαχοι απέδωσαν την ευθύνη στις ελληνικές δυνάμεις, ενώ η ελληνική πλευρά υποστήριξε ότι η επίθεση ξεκίνησε από τα συμμαχικά τμήματα. Οι συγκρούσεις επεκτάθηκαν γρήγορα σε διαφορετικά σημεία της Αθήνας, μεταξύ άλλων στο Ρουφ, στον λόφο του Φιλοπάππου και στο Ζάππειο.

Η μάχη ήταν ιδιαίτερα σκληρή. Οι Γάλλοι στρατιώτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με αριθμητικά υπέρτερες ελληνικές δυνάμεις, ενώ οι Βρετανοί πεζοναύτες που βρίσκονταν στο Ζάππειο αποκόπηκαν από τις υπόλοιπες μονάδες και αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν προς το Φάληρο. Στον Φιλοπάππου, οι γαλλικές θέσεις δέχονταν πυρά από ελληνικά στρατιωτικά τμήματα, ενώ στην περιοχή της Ακρόπολης και του Παναθηναϊκού Σταδίου υπήρχαν επίσης ένοπλες δυνάμεις.

Το Ζάππειο μετατράπηκε σε ένα από τα βασικά σημεία της μάχης. Εκεί βρισκόταν ο ναύαρχος Νταρτίζ ντε Φουρνέ, ο οποίος προσπαθούσε να διατηρήσει την επικοινωνία με τα πλοία του στον Πειραιά και με τις συμμαχικές μονάδες που είχαν αναπτυχθεί στην πόλη.

Καθώς οι μάχες συνεχίζονταν, ο Γάλλος ναύαρχος έδωσε εντολή στα πολεμικά πλοία να ανοίξουν πυρ εναντίον ελληνικών θέσεων κοντά στο Παναθηναϊκό Στάδιο, από όπου οι ελληνικές δυνάμεις χτυπούσαν το Ζάππειο. Οι οβίδες έπεσαν και στην περιοχή των Ανακτόρων, όπου διέμενε τότε ο βασιλιάς Κωνσταντίνος. Η βασίλισσα Σοφία και τα παιδιά της μεταφέρθηκαν στα υπόγεια του κτιρίου για προστασία.

Η εικόνα των ξένων πολεμικών πλοίων που έβαλλαν εναντίον θέσεων στην ελληνική πρωτεύουσα και των ελληνικών στρατευμάτων που πολεμούσαν εναντίον τους αποτύπωνε το μέγεθος της κρίσης. Η Αθήνα είχε μετατραπεί σε πεδίο ένοπλης αναμέτρησης, με τους κατοίκους να παρακολουθούν τις εξελίξεις μέσα σε κλίμα φόβου και αβεβαιότητας.

Η συμφωνία του Κωνσταντίνου και η αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων

Η σύγκρουση σταμάτησε ύστερα από διαπραγματεύσεις ανάμεσα στον βασιλιά Κωνσταντίνο και τον Γάλλο ναύαρχο. Αρχικά, ο μονάρχης πρότεινε την παράδοση έξι ορεινών πυροβολαρχιών αντί των δέκα που ζητούσαν οι Σύμμαχοι. Ο Νταρτίζ ντε Φουρνέ αποδέχθηκε την πρόταση και ξεκίνησε η διαδικασία για την επίτευξη συμφωνίας.

Το απόγευμα, ωστόσο, οι πυροβολισμοί επαναλήφθηκαν σε διάφορα σημεία. Οι γαλλικές θέσεις στον Φιλοπάππου δέχθηκαν νέα επίθεση, ενώ το Ζάππειο βρέθηκε και πάλι κάτω από πυρά ελληνικών στρατιωτικών τμημάτων. Ο συμμαχικός στόλος ανταπέδωσε, με τις οβίδες να πέφτουν κοντά στα Ανάκτορα.

Τελικά, γύρω στις επτά το βράδυ, εκπρόσωποι της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας συναντήθηκαν στο Ζάππειο με τον εκπρόσωπο του βασιλιά και επιτεύχθηκε συμφωνία. Ο Κωνσταντίνος δεσμεύτηκε ότι θα παρέδιδε τις έξι ορεινές πυροβολαρχίες και ο Νταρτίζ ντε Φουρνέ συμφώνησε να αποσύρει το μεγαλύτερο μέρος των στρατευμάτων του. Η αποχώρηση άρχισε περίπου στις έντεκα το βράδυ και συνεχίστηκε κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Οι συγκρούσεις είχαν προκαλέσει σημαντικές απώλειες και στις δύο πλευρές. Οι ιστορικές καταγραφές δεν συμφωνούν πλήρως ως προς τον αριθμό των νεκρών και των τραυματιών, καθώς χρησιμοποιούν διαφορετικές καταμετρήσεις και επιμέρους κατηγορίες. Η βρετανική επίσημη ναυτική ιστορία καταγράφει 191 νεκρούς και τραυματίες στις γαλλικές δυνάμεις και 21 στις βρετανικές, ενώ άλλες μελέτες δίνουν διαφορετικές εκτιμήσεις. Για τον λόγο αυτό, δεν υπάρχει ένας ενιαίος αριθμός απωλειών που να γίνεται αποδεκτός από όλες τις πηγές.

Η αποχώρηση των συμμαχικών στρατευμάτων δεν έφερε την ηρεμία στην Αθήνα. Αντίθετα, η επόμενη φάση των Νοεμβριανών αποδείχθηκε ακόμη πιο σκοτεινή για τους υποστηρικτές του Βενιζέλου.

Το πογκρόμ εναντίον των βενιζελικών και η επίθεση στον Εμμανουήλ Μπενάκη

Αμέσως μετά τις μάχες, η ένταση στράφηκε εναντίον των πολιτικών αντιπάλων της βασιλικής παράταξης. Οι Επίστρατοι και ομάδες αντιβενιζελικών επιτέθηκαν σε σπίτια, καταστήματα και γραφεία ανθρώπων που θεωρούνταν υποστηρικτές του Βενιζέλου. Πολλοί κατηγορήθηκαν ως προδότες ή συνεργάτες των ξένων δυνάμεων, συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν σε χώρους κράτησης, όπου υπέστησαν κακοποιήσεις.

Στο στόχαστρο δεν βρέθηκαν μόνο πολιτικοί ή στρατιωτικοί. Δημοσιογράφοι, τραπεζίτες, επαγγελματίες, έμποροι και απλοί πολίτες αντιμετώπισαν διώξεις. Ένοπλες ομάδες εισέβαλλαν σε κατοικίες, αναζητούσαν υποτιθέμενα ενοχοποιητικά έγγραφα και απομάκρυναν τους ενοίκους, ενώ σε πολλές περιπτώσεις αφαιρούσαν χρήματα και πολύτιμα αντικείμενα.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά ήταν η επίθεση εναντίον του τότε δημάρχου Αθηναίων, Εμμανουήλ Μπενάκη. Ο επιχειρηματίας και εθνικός ευεργέτης, πατέρας της συγγραφέως Πηνελόπης Δέλτα, ήταν γνωστός για τη σχέση του με τον Βενιζέλο, αλλά διατηρούσε παράλληλα καλές σχέσεις με τη βασιλική οικογένεια, την οποία είχε φιλοξενήσει πολλές φορές.

Αυτό δεν τον προστάτευσε. Στις 2 Δεκεμβρίου 1916, ομάδα Επιστράτων, πρώην δημοτικών υπαλλήλων και ναυτών επιτέθηκε στο σπίτι του στη λεωφόρο Κηφισίας. Οι επιτιθέμενοι λεηλάτησαν την κατοικία και έσυραν τον Μπενάκη στον δρόμο, χτυπώντας και εξυβρίζοντάς τον. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που διασώζει ο Γεώργιος Βεντήρης, κινδύνευσε να λιντσαριστεί, αλλά η παρέμβαση αξιωματικού απέτρεψε την εκτέλεσή του. Στη συνέχεια συνελήφθη ξανά και παρέμεινε στις φυλακές Αβέρωφ για 41 ημέρες.

Η ιστορία του Μπενάκη αποτυπώνει το μέγεθος της πολιτικής βίας εκείνων των ημερών. Ένας άνθρωπος που είχε προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες στην Αθήνα και είχε σχέσεις με τη βασιλική οικογένεια μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως εχθρός εξαιτίας των πολιτικών του επιλογών.

Οι καταγραφές για τα θύματα των διώξεων διαφέρουν. Η έρευνα της Μεικτής Επιτροπής Αποζημιώσεων, την οποία μελέτησε ο ιστορικός Ιωάννης Μουρέλος, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πηγές για την ανασύνθεση της περιόδου. Στις καταγραφές της Επιτροπής αναφέρονται 35 επιβεβαιωμένοι φόνοι, 922 φυλακίσεις, 503 περιπτώσεις λεηλασίας, 359 εμπορικά μποϊκοτάζ, 66 περιπτώσεις καταστροφής περιουσίας, 31 αναστολές έκδοσης εφημερίδων και 980 απελάσεις ή αναγκαστικές αναχωρήσεις.

Άλλες ιστορικές αναφορές ανεβάζουν τον αριθμό των νεκρών σε 92, χωρίς να υπάρχει πλήρης συμφωνία ως προς τον τρόπο καταμέτρησης. Οι αριθμοί αυτοί αφορούν τις διώξεις που ακολούθησαν και δεν πρέπει να συγχέονται με τις στρατιωτικές απώλειες των μαχών.

Ο ναυτικός αποκλεισμός που έφερε ελλείψεις τροφίμων στην Ελλάδα

Τα Νοεμβριανά είχαν σοβαρές συνέπειες και για τις σχέσεις της Ελλάδας με τις Μεγάλες Δυνάμεις. Η Γαλλία και η Βρετανία εγκατέλειψαν ουσιαστικά την προοπτική συμβιβασμού με τον Κωνσταντίνο και ενίσχυσαν την πίεση προς την Αθήνα.

Στις 8 Δεκεμβρίου 1916, στις οκτώ το πρωί, τέθηκε σε ισχύ ο ναυτικός αποκλεισμός των ελληνικών λιμανιών και των περιοχών που παρέμεναν υπό τον έλεγχο της βασιλικής κυβέρνησης. Τα συμμαχικά πλοία περιόρισαν τη μεταφορά εμπορευμάτων και τροφίμων, ενώ οι εισαγωγές προς τον Πειραιά επηρεάστηκαν σοβαρά. Ο αποκλεισμός διήρκεσε έως τον Ιούνιο του 1917 και προκάλεσε σοβαρή επισιτιστική κρίση.

Οι ελλείψεις σε τρόφιμα και ιατρικά εφόδια επιβάρυναν τον πληθυσμό. Σε διπλωματικό τηλεγράφημα της ελληνικής κυβέρνησης προς τις ελληνικές πρεσβείες, στις 2 Φεβρουαρίου 1917, γινόταν λόγος για πείνα, δυσεντερία και επιδημίες σε διάφορες περιοχές, ενώ αναφέρονταν ήδη 19 θάνατοι από ασιτία. Οι συνέπειες δεν περιορίστηκαν στην Αθήνα, καθώς ο αποκλεισμός επηρέασε ευρύτερα τις περιοχές που βρίσκονταν υπό τη βασιλική διοίκηση.

Η κατάσταση αύξησε την εχθρότητα μεγάλου μέρους του πληθυσμού απέναντι στους Συμμάχους. Η Αντάντ, ωστόσο, δεν εγκατέλειψε τον στόχο της να αναγκάσει τον Κωνσταντίνο να απομακρυνθεί από την εξουσία.

Η αποχώρηση του Κωνσταντίνου και η επιστροφή του Βενιζέλου

Τον Ιούνιο του 1917 η πίεση κορυφώθηκε. Η Ρωσική Επανάσταση είχε αλλάξει τις διεθνείς ισορροπίες και ο βασιλιάς έχασε έναν από τους σημαντικότερους υποστηρικτές του στο συμμαχικό στρατόπεδο, καθώς η τσαρική Ρωσία είχε αντιταχθεί στην απομάκρυνσή του.

Στις 11 Ιουνίου οι Σύμμαχοι έδωσαν νέο τελεσίγραφο στην ελληνική κυβέρνηση, απαιτώντας την άμεση αποχώρηση του Κωνσταντίνου. Η απειλή ήταν σαφής: σε περίπτωση άρνησης, θα ακολουθούσε βομβαρδισμός της Αθήνας. Ο βασιλιάς αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα και ο δεύτερος γιος του, Αλέξανδρος, ανέλαβε τον θρόνο.

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Αθήνα και ανέλαβε ξανά την πρωθυπουργία, αυτή τη φορά με τον έλεγχο ολόκληρης της χώρας. Η Ελλάδα μπήκε επίσημα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ τον Ιούνιο του 1917.

Η αποχώρηση του Κωνσταντίνου και η επιστροφή του Βενιζέλου δεν έσβησαν την αντιπαράθεση. Ο Εθνικός Διχασμός συνέχισε να επηρεάζει την πολιτική ζωή της χώρας για δεκαετίες, ενώ οι μνήμες των Νοεμβριανών παρέμειναν ζωντανές και στις δύο πλευρές.

Στις 12 Δεκεμβρίου 1916, η αντιβενιζελική κινητοποίηση κορυφώθηκε και με το περίφημο «Ανάθεμα» κατά του Βενιζέλου, στην Αθήνα, όπου συγκεντρώθηκε πλήθος για να καταδικάσει συμβολικά τον πολιτικό του αντίπαλο. Τα Νοεμβριανά δεν ήταν απλώς μια ένοπλη σύγκρουση μιας ημέρας. Αποτέλεσαν ένα από τα πιο σκληρά επεισόδια μιας κρίσης που είχε διχάσει τη χώρα και θα συνέχιζε να καθορίζει την πολιτική και κοινωνική της ζωή.

Πηγές και βιβλιογραφία

  • Ιωάννης Γ. Μουρέλος, Τα «Νοεμβριανά» του 1916. Από το αρχείο της Μεικτής Επιτροπής Αποζημιώσεων των θυμάτων, Εκδόσεις Πατάκη, 2007.
  • Ιωάννης Μουρέλος, «Η κορύφωση του δράματος: Τα Νοεμβριανά του 1916», στα πρακτικά του συμποσίου Η κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης: Η κορύφωση της σύγκρουσης δύο κόσμων – Η ιστορική αποτίμηση 100 χρόνια μετά, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2017.
  • Μιχάλης Γαλαζούλας, Οι αντιβενιζελικές κυβερνήσεις (1915-1917), μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο, 2025.
  • Κωνσταντίνος Χ. Γκιώνης, Τα Νοεμβριανά μέσα από τον Τύπο της εποχής, μεταπτυχιακή διατριβή, Πανεπιστήμιο Νεάπολις Πάφου, 2021.