Τι πρέπει να περιλαμβάνει το σακίδιο έκτακτης ανάγκης και γιατί η ΕΕ ζητά από τους πολίτες να είναι αυτάρκεις για 72 ώρες – Τι ισχύει για την Ελλάδα
Ένα οργανωμένο σχέδιο αντιμετώπισης έκτακτων καταστάσεων, με βασικά αποθέματα τροφίμων, νερού και φαρμάκων, αλλά και ένα σακίδιο με είδη πρώτης ανάγκης, μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικό τις πρώτες ημέρες μιας μεγάλης κρίσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλεί τους Ευρωπαίους πολίτες να προετοιμαστούν κατάλληλα, ώστε να έχουν τη δυνατότητα να καλύψουν τις στοιχειώδεις ανάγκες τους για τουλάχιστον 72 ώρες, σε περίπτωση που διακοπούν βασικές υπηρεσίες ή καθυστερήσει η κινητοποίηση των αρμόδιων αρχών.
Το ζήτημα βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης μετά την παρουσίαση των νέων ευρωπαϊκών κατευθυντήριων γραμμών για την ετοιμότητα απέναντι σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Πηγές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, απαντώντας σε ερωτήματα του Αθηναϊκού-Μακεδονικού Πρακτορείου Ειδήσεων, εξηγούν τη φιλοσοφία των προτάσεων, αλλά και τους λόγους για τους οποίους θεωρείται απαραίτητη η δυνατότητα αυτοεξυπηρέτησης των νοικοκυριών για τρεις ημέρες.
Όπως διευκρινίζουν, η νέα προσέγγιση σηματοδοτεί «η μετάβαση από το στρατηγικό σχεδιασμό στην καθημερινή εφαρμογή, με στόχο τη δημιουργία μιας κοινής κουλτούρας ετοιμότητας σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή κοινωνία».
Οι κατευθυντήριες γραμμές παρουσιάστηκαν στις 3 Νοεμβρίου 2026 από την επίτροπο Ισότητας, Ετοιμότητας και Διαχείρισης Κρίσεων, Hadja Lahbib, στο Ευρωπαϊκό Φόρουμ Πολιτικής Προστασίας. Η συγκεκριμένη πρωτοβουλία είχε ενταχθεί εξαρχής στις προτεινόμενες δράσεις της Στρατηγικής Ετοιμότητας της ΕΕ, η οποία ανακοινώθηκε τον Μάρτιο του 2025. Με τη δημοσίευση των νέων οδηγιών, η Επιτροπή προχωρά στην εφαρμογή της προηγούμενης δέσμευσής της, «στο επόμενο βήμα της ίδιας προσπάθειας, εξειδικεύοντας τις δράσεις που απαιτούνται για τη συστηματική ενίσχυση της ετοιμότητας των πολιτών σε όλα τα κράτη μέλη».
Την ανάγκη να ενισχυθεί η πρόληψη απέναντι σε κάθε μορφή κρίσης, είτε αυτή προέρχεται από φυσικά φαινόμενα είτε από ανθρώπινες δραστηριότητες, υπογραμμίζει και ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ, ομότιμος καθηγητής Δυναμικής Τεκτονικής, Εφαρμοσμένης Γεωλογίας και Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών του ΕΚΠΑ, Ευθύμης Λέκκας. Ο ίδιος αξιολογεί θετικά τις ευρωπαϊκές συστάσεις, ξεκαθαρίζοντας, ωστόσο, ότι «αυτό δεν ενέχει σε καμία περίπτωση τη λογική του εκφοβισμού».
Οι τέσσερις βασικοί άξονες της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι οι κρίσεις που καλείται να αντιμετωπίσει σήμερα η Ευρώπη γίνονται ολοένα συχνότερες και πιο σύνθετες. Για τον λόγο αυτό ενισχύει τις πρωτοβουλίες της, επιδιώκοντας να δημιουργήσει ένα πιο αποτελεσματικό πλαίσιο προετοιμασίας τόσο σε επίπεδο πολιτών όσο και σε επίπεδο κοινοτήτων.
Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές που παρουσίασε η Hadja Lahbib στις 3 Νοεμβρίου 2026 στηρίζονται σε τέσσερις κεντρικές προτεραιότητες:
- Την εξασφάλιση της δυνατότητας των πολιτών να καλύπτουν τις βασικές ανάγκες τους για τουλάχιστον 72 ώρες.
- Την εισαγωγή της εκπαίδευσης για την αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων από τις μικρές ηλικίες.
- Τη διασφάλιση της συμμετοχής και της προστασίας των ατόμων με αναπηρία.
- Την αναβάθμιση της ενημέρωσης του κοινού για πιθανούς κινδύνους και απειλές.
Αναλύοντας τη σημασία της πρωτοβουλίας, πηγές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής τονίζουν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ:
«Η Επιτροπή δεν επαναλαμβάνει απλώς τις προτεινόμενες δράσεις του 2025. Είχε ήδη αναλάβει, στο πλαίσιο της Στρατηγικής για την Ένωση Ετοιμότητας που παρουσίασε το 2025, τη δέσμευση να αναπτύξει κατευθυντήριες γραμμές για την αυτάρκεια των πολιτών για τουλάχιστον 72 ώρες. Με τις κατευθυντήριες γραμμές, η Επιτροπή υλοποιεί αυτή τη δέσμευση και προχωρά στο επόμενο βήμα της ίδιας προσπάθειας, εξειδικεύοντας τις δράσεις που απαιτούνται για τη συστηματική ενίσχυση της ετοιμότητας των πολιτών σε όλα τα κράτη μέλη. Οι σύγχρονες κρίσεις μπορούν να προκαλέσουν ταυτόχρονες διακοπές σε βασικές υπηρεσίες, όπως η ηλεκτροδότηση, η υδροδότηση, οι επικοινωνίες και οι αλυσίδες εφοδιασμού. Κατά τις πρώτες ώρες μιας έκτακτης κατάστασης, οι αρμόδιες αρχές ενδέχεται να χρειαστούν χρόνο για να οργανώσουν την ανταπόκρισή τους και να προσεγγίσουν τις πληγείσες περιοχές».
Τι πρέπει να περιλαμβάνει το σακίδιο έκτακτης ανάγκης
Κεντρική θέση στον σχεδιασμό της ΕΕ έχει η δυνατότητα κάθε νοικοκυριού να ανταποκριθεί στις στοιχειώδεις ανάγκες του κατά το πρώτο τριήμερο μιας κρίσης. Πρόκειται για το χρονικό διάστημα κατά το οποίο οι δημόσιες υπηρεσίες και οι μηχανισμοί υποστήριξης ενδέχεται να βρίσκονται ακόμη στη διαδικασία οργάνωσης και παροχής βοήθειας.
Στο πλαίσιο αυτό, οι πολίτες καλούνται να διαθέτουν βασικά αποθέματα και ένα σακίδιο έκτακτης ανάγκης, το οποίο θα περιλαμβάνει απαραίτητα είδη για την αντιμετώπιση διαφορετικών συνθηκών. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται πόσιμο νερό, τρόφιμα, φάρμακα, καθώς και εναλλακτικές λύσεις για θέρμανση, ψύξη και φωτισμό.
Ειδικότερα, όπως αναφέρουν οι πηγές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, «Στην πράξη, οι πολίτες θα ενθαρρύνονται να διατηρούν βασικά αποθέματα νερού, τροφίμων και φαρμάκων, αλλά και να αποκτούν δεξιότητες όπως οι πρώτες βοήθειες και η διαχείριση έκτακτων καταστάσεων».
Η προετοιμασία, πάντως, δεν περιορίζεται στη συγκέντρωση προμηθειών. Η Επιτροπή επιδιώκει να εντάξει τη σχετική εκπαίδευση στην καθημερινότητα, ξεκινώντας από το σχολείο. Στόχος είναι τα παιδιά να εξοικειώνονται από μικρή ηλικία με την αναγνώριση επικίνδυνων καταστάσεων, την αξιολόγηση των πληροφοριών που λαμβάνουν και τους τρόπους με τους οποίους μπορούν να αναζητήσουν βοήθεια.
Επιπλέον, προβλέπεται να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στα άτομα με αναπηρία, ώστε τα συστήματα προειδοποίησης και οι διαδικασίες εκκένωσης να είναι προσβάσιμα και να μπορούν να τα εξυπηρετήσουν αποτελεσματικά. Σημαντικό μέρος της πρωτοβουλίας αποτελεί και η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, συμπεριλαμβανομένου του περιεχομένου που δημιουργείται με τη χρήση τεχνολογιών deepfake.
Οι ίδιες πηγές διευκρινίζουν ότι οι οδηγίες αποτελούν συνέχεια των σχεδιασμών που είχαν ανακοινωθεί το 2025 και πλέον αποκτούν συγκεκριμένο περιεχόμενο. Όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά, «Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές, που δημοσιεύθηκαν στις 3 Νοεμβρίου 2026, είχαν προαναγγελθεί ως προτεινόμενες δράσεις της Στρατηγικής Ετοιμότητας της ΕΕ του Μαρτίου του 2025 και τις μετατρέπουν σε συγκεκριμένα μέτρα».
Παράλληλα, προσθέτουν ότι η κατάρτισή τους προηγήθηκε από εκτεταμένη διαδικασία διαβούλευσης: «πριν την εκπόνηση των κατευθυντήριων γραμμών, η Επιτροπή διοργάνωσε, μεταξύ άλλων, σειρά τεχνικών διαβουλεύσεων με εμπειρογνώμονες από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ καθώς και τρεις διήμερες συνεδριάσεις (Μάρτιος-Απρίλιος-Μάιος 2026) ομάδας 150 τυχαία επιλεγμένων πολιτών από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, οι συστάσεις των οποίων είναι δημόσια διαθέσιμες».
Στις προτάσεις περιλαμβάνεται ακόμη η καθιέρωση μιας ετήσιας Ημέρας Ετοιμότητας της ΕΕ, η οποία θα πραγματοποιείται στις 23 Οκτωβρίου κάθε έτους. Η πρώτη διοργάνωση έχει προγραμματιστεί για το 2027, με σκοπό η πρόληψη και η ετοιμότητα να αποκτήσουν σταθερή θέση στην ευρωπαϊκή δημόσια ζωή.
Γιατί επιλέχθηκε το όριο των 72 ωρών
Το χρονικό περιθώριο των τριών ημερών δεν επιλέχθηκε τυχαία. Σύμφωνα με τις διευκρινίσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προς το ΑΠΕ-ΜΠΕ, αποτελεί ένα ελάχιστο χρονικό σημείο αναφοράς, προκειμένου τα νοικοκυριά να έχουν τη δυνατότητα να ανταποκριθούν στις βασικές ανάγκες τους κατά την πρώτη φάση μιας έκτακτης κατάστασης.
Όπως εξηγούν οι αρμόδιες πηγές, μια μεγάλη κρίση μπορεί να προκαλέσει ταυτόχρονα προβλήματα σε διαφορετικές υποδομές και υπηρεσίες, όπως στην παροχή ηλεκτρικού ρεύματος και νερού, στις τηλεπικοινωνίες αλλά και στην τροφοδοσία της αγοράς. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης ενδέχεται να χρειαστούν χρόνο για να οργανώσουν την παρέμβασή τους και να φτάσουν σε όλες τις περιοχές που έχουν πληγεί.
Η σύσταση για τριήμερη αυτάρκεια αποσκοπεί, επομένως, στο να μειώσει την πίεση στους μηχανισμούς άμεσης βοήθειας, επιτρέποντάς τους να επικεντρωθούν κατά προτεραιότητα στους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν τις πιο επείγουσες ανάγκες.
Οι πηγές της Επιτροπής ξεκαθαρίζουν σχετικά: «Με αυτόν τον τρόπο περιορίζεται η άμεση εξάρτηση από τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης, οι οποίες μπορούν να επικεντρωθούν σε όσους χρειάζονται επειγόντως βοήθεια. Το συγκεκριμένο χρονικό περιθώριο δεν σημαίνει ότι μια κρίση θα έχει οπωσδήποτε τελειώσει μέσα σε τρεις ημέρες ή ότι η βοήθεια θα καθυστερήσει για το ίδιο χρονικό διάστημα. Σημαίνει ότι οι πολίτες μπορούν να είναι κατάλληλα προετοιμασμένοι, διαθέτοντας βασικά αγαθά, ένα οικογενειακό σχέδιο έκτακτης ανάγκης και τις απαραίτητες γνώσεις για να διαχειριστούν τις πρώτες δύσκολες ώρες».
Από την πλευρά του, ο Ευθύμης Λέκκας αναφέρει ότι το συγκεκριμένο διάστημα συνδέεται και με εκτιμήσεις για τον χρόνο που ενδέχεται να απαιτηθεί προκειμένου να αποκατασταθεί μια σοβαρή βλάβη σε βασικά δίκτυα. Όπως επισημαίνει, έχει υπολογιστεί ότι περίπου τόσο μπορεί να διαρκέσει μια αστοχία σε δίκτυο ενέργειας ή ύδρευσης.
Λέκκας: «Σε θετική κατεύθυνση τα μέτρα, συμβάλλοντας στη μείωση της τρωτότητας και στη βελτίωση της ανθεκτικότητας»
Θετική είναι η αποτίμηση του προέδρου του ΟΑΣΠ, Ευθύμη Λέκκα, για τις νέες ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές. Όπως δηλώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η υιοθέτηση τέτοιων μέτρων μπορεί να περιορίσει τις αδυναμίες των συστημάτων και να ενισχύσει την ικανότητά τους να ανταποκρίνονται σε κρίσιμες καταστάσεις, καθώς «μειώνουν την τρωτότητα των συστημάτων και βελτιώνουν την ανθεκτικότητα».
Ο καθηγητής εξηγεί ότι η καθημερινότητα των πολιτών έχει διαμορφωθεί με βάση την απρόσκοπτη λειτουργία των βασικών υπηρεσιών, με αποτέλεσμα η πρόληψη να μην αποτελεί πάντοτε προτεραιότητα. Ωστόσο, τόσο τα φυσικά φαινόμενα όσο και οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες μπορούν να ανατρέψουν απότομα τις συνθήκες στις οποίες είναι συνηθισμένοι οι άνθρωποι.
Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει, «Όλα αυτά τα φαινόμενα μας ξεβολεύουν και μπορεί να καταστούν επιβλαβή, έχοντας ουσιαστικά συνηθίσει σε έναν τρόπο ζωής ο οποίος δεν δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην πρόληψη».
Για να καταδείξει πόσο σημαντική μπορεί να αποδειχθεί η προετοιμασία, ο κ. Λέκκας αναφέρεται στο ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης διακοπής ηλεκτροδότησης ή υδροδότησης στην Αθήνα. Ένα τέτοιο περιστατικό θα μπορούσε να προκληθεί από σεισμό, πυρκαγιά ή κάποια άλλη έκτακτη κατάσταση, επηρεάζοντας την καθημερινότητα χιλιάδων νοικοκυριών.
Στο πλαίσιο αυτό, θέτει ως παράδειγμα την ανάγκη να υπάρχουν διαθέσιμα αποθέματα νερού σε κάθε σπίτι, ώστε οι κάτοικοι να μπορούν να αντιμετωπίσουν μια προσωρινή διακοπή της υδροδότησης. «Γιατί να μην έχουμε ένα απόθεμα νερού ο καθένας στο σπίτι έτσι ώστε να ξεπεράσει τις δύσκολες καταστάσεις. Δεν αναφέρομαι σε μία παντελή έλλειψη νερού για μεγάλο χρονικό διάστημα αλλά μία διακοπή νερού για τρεις μέρες μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή, μία διακοπή ηλεκτρικού ρεύματος», τονίζει.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η συγκεκριμένη αντίληψη θα πρέπει να γίνει μέρος της καθημερινής ζωής και όχι να ενεργοποιείται μόνο όταν εκδηλώνεται μια κρίση. Η ύπαρξη βασικών προμηθειών και η γνώση των απαραίτητων ενεργειών μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη διαχείριση απρόβλεπτων περιστατικών και στην ενίσχυση της ασφάλειας των πολιτών.
Ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ επιμένει, παράλληλα, ότι η προετοιμασία δεν πρέπει να συνδέεται με την καλλιέργεια ανησυχίας ή την προσδοκία μιας επικείμενης καταστροφής. Αντίθετα, πρόκειται για μια πρακτική επιλογή πρόληψης, η οποία μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη σε περιστατικά που δεν είναι απαραίτητα μεγάλης κλίμακας.
Δεν είναι υποχρεωτική η εφαρμογή των νέων οδηγιών
Ένα ακόμη ζήτημα που διευκρινίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αφορά τον χαρακτήρα των νέων κατευθυντήριων γραμμών. Οι προτάσεις καταρτίστηκαν με τη συμμετοχή ειδικών από τα κράτη μέλη, εθνικών υπηρεσιών πολιτικής προστασίας, ενδιαφερόμενων φορέων και πολιτών, ωστόσο δεν αποτελούν δεσμευτικό πλαίσιο.
Όπως εξηγούν οι πηγές της Επιτροπής, «είναι μη δεσμευτικές και δεν προβλέπουν κυρώσεις σε περίπτωση μη εφαρμογής τους, ούτε επιβάλλουν ένα ενιαίο εθνικό σχέδιο ετοιμότητας».
Η ευθύνη για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση των εθνικών μέτρων παραμένει στις κυβερνήσεις των κρατών μελών, οι οποίες καλούνται να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες, τους κινδύνους και τις ανάγκες κάθε χώρας.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Τα κράτη μέλη παραμένουν υπεύθυνα για την ανάπτυξη των δικών τους μέτρων, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες εθνικές συνθήκες, τους κινδύνους και τις ανάγκες τους. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει τα κράτη μέλη μέσω κατευθυντήριων γραμμών, διασυνοριακών αξιολογήσεων κινδύνων, ανταλλαγής καλών πρακτικών, εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων και κοινών ασκήσεων. Παράλληλα, ενισχύει τη συνεργασία μέσω του Δικτύου Γνώσεων της ΕΕ για την Πολιτική Προστασία και του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας της ΕΕ, μέσω του οποίου μπορεί να κινητοποιηθεί βοήθεια όταν μια κρίση υπερβαίνει τις εθνικές δυνατότητες. Επιπλέον, το άρθρο 110 του Ευρωπαϊκού Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών περιλαμβάνει πρόβλεψη για τη δημόσια προειδοποίηση των πολιτών μέσω δικτύων κινητών επικοινωνιών. Συνεπώς, στόχος της ΕΕ είναι να ενθαρρύνει και να υποστηρίξει όλα τα κράτη μέλη να ενισχύσουν την ετοιμότητά τους, χωρίς να υποκαθιστά τις εθνικές αρχές».
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, αρμόδιες πηγές της Πολιτικής Προστασίας αναφέρουν ότι μέχρι στιγμής δεν έχει διαμορφωθεί αντίστοιχο πλαίσιο με τις συγκεκριμένες ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές.
Ωστόσο, υπάρχουν ήδη διαθέσιμες γενικές οδηγίες προστασίας για την αντιμετώπιση κινδύνων που σχετίζονται με φυσικά φαινόμενα, αλλά και με άλλα περιστατικά, όπως βιομηχανικά ατυχήματα και συμβάντα Χημικών, Βιολογικών, Ραδιολογικών και Πυρηνικών απειλών (ΧΒΡΠ). Οι σχετικές πληροφορίες είναι αναρτημένες στην επίσημη ιστοσελίδα του υπουργείου.
Οι ίδιες πηγές επισημαίνουν, τέλος, ότι η κατανομή των αρμοδιοτήτων για τη διαχείριση κρίσεων δεν είναι ίδια σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Υπάρχουν διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα κράτη του ευρωπαϊκού Βορρά και του Νότου, με τις χώρες της νότιας Ευρώπης να κατανέμουν τις σχετικές ευθύνες κυρίως μεταξύ των υπηρεσιών Πολιτικής Προστασίας και της Άμυνας, ανάλογα με το είδος και τη φύση της κρίσης.