Δορυφόροι πάνω από το Αιγαίο: Πώς η νέα Διοίκηση Διαστήματος αλλάζει δραστικά τα δεδομένα για την άμυνα της Ελλάδας
Σε μια ενδεχόμενη κρίση στο Αιγαίο, η έγκαιρη πληροφόρηση για τις κινήσεις των στρατιωτικών δυνάμεων μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με την ισχύ των ίδιων των οπλικών συστημάτων. Πού βρίσκονται τα πολεμικά πλοία της άλλης πλευράς; Υπάρχουν ενδείξεις συγκέντρωσης στρατευμάτων στα μικρασιατικά παράλια; Καταγράφεται ασυνήθιστη δραστηριότητα σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις; Και κυρίως, πόσο γρήγορα μπορούν οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις να αποκτήσουν αξιόπιστη εικόνα για όσα συμβαίνουν, χωρίς να χρειάζεται να ζητήσουν πληροφορίες από κάποιον ξένο πάροχο;
Απαντήσεις σε τέτοιου είδους επιχειρησιακές ανάγκες φιλοδοξεί να δώσει η Διοίκηση Επιχειρήσεων Διαστήματος, που εγκαινιάστηκε μόλις χθες από τον υπουργό Εθνικής Άμυνας, Νίκο Δένδια, στην Αεροπορική Βάση Δεκέλειας, στο Τατόι. Πρόκειται για μια εξέλιξη με ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, καθώς η χώρα μας επιδιώκει να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία στην παρακολούθηση περιοχών στρατιωτικού ενδιαφέροντος και στις επικοινωνίες των Ενόπλων Δυνάμεων, αξιοποιώντας δορυφόρους που βρίσκονται σε τροχιά γύρω από τη Γη. Τι ακριβώς προσφέρει όμως η συγκεκριμένη κίνηση στην πράξη; «Πολλά» όπως δηλώνουν επιτελείς του Πενταγώνου. Πάμε να τα δούμε αναλυτικά.
Τι θα κάνει η νέα Διοίκηση και πώς θα λειτουργεί
Η Διοίκηση Επιχειρήσεων Διαστήματος υπάγεται στην Πολεμική Αεροπορία και θα έχει ως αποστολή τον συντονισμό και την επιχειρησιακή αξιοποίηση των στρατιωτικών διαστημικών δυνατοτήτων της χώρας, προς όφελος και των τριών Κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων (Στρατό Ξηράς, Πολεμικό Ναυτικό, Πολεμική Αεροπορία). Στην πράξη, θα συγκεντρώνει και θα αξιοποιεί πληροφορίες από δορυφόρους και άλλες σχετικές υποδομές, ώστε να υποστηρίζονται οι αποφάσεις των στρατιωτικών επιτελείων.
Για να γίνει κατανοητό, ας υποθέσουμε ότι εντοπίζεται ασυνήθιστη κινητικότητα σε μια ναυτική βάση της ευρύτερης περιοχής. Μέχρι σήμερα, η παρακολούθηση μιας τέτοιας εξέλιξης μπορούσε να βασίζεται σε πληροφορίες από ραντάρ, αεροσκάφη, υπηρεσίες πληροφοριών, συνεργαζόμενες χώρες ή εμπορικές δορυφορικές υπηρεσίες. Με την ανάπτυξη των προβλεπόμενων εθνικών δυνατοτήτων, η Ελλάδα θα μπορεί να αξιοποιεί δικά της δορυφορικά δεδομένα, να συγκρίνει εικόνες της περιοχής από διαφορετικές χρονικές στιγμές και να διαπιστώνει εάν έχουν εμφανιστεί νέα πλοία, έχουν μετακινηθεί στρατιωτικά μέσα ή έχουν πραγματοποιηθεί άλλες αξιοσημείωτες αλλαγές.
Το σημαντικότερο είναι ότι αυτές οι πληροφορίες θα μπορούν να φτάνουν ταχύτερα στα αρμόδια επιτελεία και, εφόσον αξιολογηθούν και επιβεβαιωθούν, να χρησιμοποιούνται στον επιχειρησιακό σχεδιασμό. Ένα πολεμικό πλοίο, ένα μαχητικό αεροσκάφος ή μια μονάδα του Στρατού Ξηράς θα μπορεί να επωφελείται από μια πληρέστερη εικόνα της κατάστασης, ακόμη και όταν το γεγονός που την αφορά βρίσκεται πέρα από την εμβέλεια των δικών της αισθητήρων.
Τα νέα «μάτια» της Ελλάδας στο Διάστημα
Ο σχεδιασμός που παρουσίασε ο Νίκος Δένδιας προβλέπει την ανάπτυξη 12 επιπλέον δορυφόρων με διαφορετικές αποστολές, οι οποίοι θα συμπληρώσουν τις υπάρχουσες δυνατότητες. Πρόκειται για έξι δορυφόρους οπτικής παρατήρησης, τρεις συλλογής ηλεκτρονικών σημάτων και τρεις εξοπλισμένους με ειδικά ραντάρ.
Οι έξι οπτικοί δορυφόροι θα μπορούν να καταγράφουν εικόνες της επιφάνειας της Γης, προσφέροντας πληροφορίες για στρατιωτικές εγκαταστάσεις, λιμάνια, αεροδρόμια και άλλες περιοχές ενδιαφέροντος. Χάρη στη σύγκριση διαδοχικών λήψεων, θα είναι δυνατός ο εντοπισμός μεταβολών που ενδέχεται να υποδηλώνουν στρατιωτική κινητικότητα. Η χρησιμότητά τους, ωστόσο, εξαρτάται από την ανάλυση των εικόνων, τις συνθήκες φωτισμού, τη νεφοκάλυψη και τη συχνότητα με την οποία μπορούν να φωτογραφίζουν μια περιοχή.
Ακριβώς εδώ αποκτούν ιδιαίτερη σημασία οι τρεις δορυφόροι με ραντάρ συνθετικού ανοίγματος, γνωστοί διεθνώς ως SAR. Τα συγκεκριμένα συστήματα μπορούν να καταγράφουν την επιφάνεια της Γης ακόμη και τη νύχτα ή όταν επικρατεί πυκνή συννεφιά, καθώς λειτουργούν με ραδιοκύματα και δεν χρειάζονται το φυσικό φως του ήλιου. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, με εκτεταμένο θαλάσσιο χώρο, εκατοντάδες νησιά και αυξημένες ανάγκες επιτήρησης, η δυνατότητα αυτή έχει ξεχωριστή επιχειρησιακή αξία. Οι άλλοι τρεις δορυφόροι θα είναι εξοπλισμένοι με συστήματα συλλογής ηλεκτρονικών σημάτων, τα λεγόμενα SIGINT. Ανάλογα με τις τεχνικές τους προδιαγραφές, τέτοιοι αισθητήρες μπορούν να εντοπίζουν και να αναλύουν συγκεκριμένες ηλεκτρονικές εκπομπές, συμβάλλοντας, για παράδειγμα, στον εντοπισμό της δραστηριότητας στρατιωτικών ραντάρ ή άλλων συστημάτων. Πρόκειται για πληροφορίες που μπορεί να έχουν ιδιαίτερη αξία στην εκτίμηση των δυνατοτήτων και των κινήσεων μιας αντίπαλης δύναμης.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για το Αιγαίο, τον Έβρο και την Ανατολική Μεσόγειο
Τα πρακτικά οφέλη ενός τέτοιου δικτύου γίνονται περισσότερο αντιληπτά εάν εξετάσουμε τη γεωγραφική θέση της Ελλάδας. Η χώρα καλείται να παρακολουθεί έναν ιδιαίτερα εκτεταμένο χώρο, από τα χερσαία σύνορα στον Έβρο μέχρι τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, την Κρήτη και την Ανατολική Μεσόγειο. Η συνεχής επιτήρηση όλων αυτών των περιοχών με συμβατικά μέσα απαιτεί σημαντικούς ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους.
Η δορυφορική παρατήρηση μπορεί να ενισχύσει την επιτήρηση στρατιωτικών εγκαταστάσεων, να συμβάλει στον εντοπισμό συγκεντρώσεων δυνάμεων και να προσφέρει πρόσθετα στοιχεία για την κίνηση πλοίων σε θαλάσσιες περιοχές ενδιαφέροντος. Στον Έβρο, για παράδειγμα, διαδοχικές δορυφορικές εικόνες θα μπορούσαν να καταγράψουν αλλαγές στη διάταξη στρατιωτικών μέσων κοντά στα σύνορα. Αντίστοιχα, στο Αιγαίο θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την παρακολούθηση της δραστηριότητας συγκεκριμένων ναυτικών εγκαταστάσεων και λιμένων.
Παράλληλα, η πληρέστερη εικόνα μιας περιοχής μπορεί να βοηθήσει στον αποτελεσματικότερο σχεδιασμό αποστολών επιτήρησης, αναγνώρισης και, εφόσον απαιτηθεί, στρατιωτικών επιχειρήσεων. Εάν υπάρχουν αξιόπιστες πληροφορίες για τη θέση ενός στόχου, τα αρμόδια επιτελεία μπορούν να αποφασίσουν ποια μέσα χρειάζεται να αναπτυχθούν και πού. Αυτό μπορεί να μειώσει τον χρόνο αντίδρασης και να περιορίσει την άσκοπη χρησιμοποίηση πολύτιμων επιχειρησιακών μέσων.
Χρειάζεται πάντως να διευκρινιστεί ότι η ύπαρξη δορυφόρων δεν σημαίνει πως κάθε πλοίο, αεροσκάφος ή στρατιωτική μονάδα θα παρακολουθείται αδιάκοπα και σε πραγματικό χρόνο. Οι δορυφόροι χαμηλής τροχιάς κινούνται γύρω από τη Γη και οι δυνατότητες παρατήρησής τους εξαρτώνται από την τροχιά, τον αριθμό, τους αισθητήρες και τις υποδομές τους. Για τον λόγο αυτό, θα εξακολουθήσουν να είναι απαραίτητα τα επίγεια ραντάρ, τα αεροσκάφη επιτήρησης, τα μη επανδρωμένα συστήματα και οι υπόλοιπες πηγές συλλογής πληροφοριών.
Γιατί είναι τόσο σημαντικό να διαθέτουμε δικό μας στρατιωτικό δορυφόρο επικοινωνιών
Μια δεύτερη, εξίσου κρίσιμη διάσταση του σχεδιασμού αφορά τις στρατιωτικές επικοινωνίες. Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας ανακοίνωσε ότι προβλέπεται η απόκτηση γεωστατικού τηλεπικοινωνιακού δορυφόρου στρατιωτικών προδιαγραφών, στο πλαίσιο του εθνικού προγράμματος MILSATCOM. Στόχος είναι η Ελλάδα να ελέγχει ένα ολοκληρωμένο σύστημα ασφαλών επικοινωνιών, από τον δορυφόρο μέχρι τους επίγειους σταθμούς και το δίκτυο που θα συνδέει τις στρατιωτικές μονάδες.
Η σημασία του γίνεται αντιληπτή εάν αναλογιστούμε τι μπορεί να συμβεί σε μια περίοδο σοβαρής έντασης. Ένα πολεμικό πλοίο που επιχειρεί στην Ανατολική Μεσόγειο χρειάζεται να επικοινωνεί με τη διοίκησή του, να λαμβάνει πληροφορίες και να ανταλλάσσει δεδομένα με άλλες μονάδες. Αν ένα κρίσιμο μέρος αυτών των υπηρεσιών εξαρτάται από ξένη ιδιωτική εταιρεία, η δυνατότητα πρόσβασης μπορεί να επηρεαστεί από εμπορικές αποφάσεις, τεχνικά προβλήματα ή γεωπολιτικές εξελίξεις.
Αυτό ακριβώς το ζήτημα έθεσε ο κ. Δένδιας, επισημαίνοντας ότι η εξάρτηση των στρατιωτικών επικοινωνιών από δορυφόρους ιδιωτικών εταιρειών τρίτων χωρών αποτελεί σοβαρή αδυναμία. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε τις διαταραχές που έχουν καταγραφεί στις δορυφορικές επικοινωνίες της Ουκρανίας. Το ζητούμενο για την Ελλάδα είναι να μπορεί να διατηρεί τον έλεγχο κρίσιμων συστημάτων ακόμη και σε συνθήκες πολεμικής σύγκρουσης, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ένας εθνικός δορυφόρος είναι απρόσβλητος από παρεμβολές, κυβερνοεπιθέσεις ή άλλες απειλές.
Τι διαθέτουμε ήδη και τι απομένει να γίνει
Η ελληνική παρουσία στο Διάστημα δεν αρχίζει από το μηδέν. Σύμφωνα με όσα ανακοίνωσε ο υπουργός, έχουν ήδη αποκτηθεί 16 οπτικοί δορυφόροι χαμηλής τροχιάς, διττής χρήσης, σε συνεργασία με το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης. Παράλληλα, υπάρχουν ο επίγειος σταθμός του ευρωπαϊκού στρατιωτικού προγράμματος HELIOS-II στην Τανάγρα και ο σταθμός δορυφορικών επικοινωνιών στην Αταλάντη. Η Ελλάδα συμμετέχει επίσης σε ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες που μπορούν να ενισχύσουν τις δυνατότητές της. Στην Αττική έχει επιλεγεί να εγκατασταθεί ένας από τους δύο ευρωπαϊκούς κόμβους του προγράμματος GOVSATCOM, ενώ η συμμετοχή στο IRIS² συνδέεται με σχεδιασμό για τρεις τηλεπικοινωνιακούς δορυφόρους μέσης τροχιάς. Την ίδια ώρα, αναπτύσσεται η εγχώρια υποδομή συναρμολόγησης και δοκιμών διαστημικού εξοπλισμού στις εγκαταστάσεις της Ελληνικής Αεροπορικής Βιομηχανίας, ώστε μέρος των εργασιών να πραγματοποιείται στην Ελλάδα.
Θα ήταν ωστόσο πρόωρο να θεωρήσουμε ότι η χώρα διαθέτει ήδη όλες τις δυνατότητες που περιγράφονται στον σχεδιασμό. Η νέα Διοίκηση έχει εγκαινιαστεί, όμως οι 12 πρόσθετοι δορυφόροι και ο γεωστατικός στρατιωτικός τηλεπικοινωνιακός δορυφόρος αποτελούν προγράμματα που πρέπει να ολοκληρωθούν. Επιπλέον, απαιτείται η κατάλληλη διασύνδεση των συστημάτων, η εκπαίδευση εξειδικευμένου προσωπικού, η ασφαλής διαχείριση των δεδομένων και η δυνατότητα ταχείας διοχέτευσης των πληροφοριών στα στρατιωτικά επιτελεία. Για το σύνολο των νέων μέσων δεν έχει παρουσιαστεί ακόμη συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα ολοκλήρωσης και κόστος.
Τέλος, η αξία της νέας Διοίκησης γίνεται εμφανής και από όσα συμβαίνουν διεθνώς. Το ΝΑΤΟ έχει αναγνωρίσει από το 2019 το Διάστημα ως ξεχωριστό επιχειρησιακό πεδίο, ενώ χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Γαλλία έχουν αναπτύξει εξειδικευμένες στρατιωτικές δομές για τις διαστημικές επιχειρήσεις. Οι πρόσφατοι πόλεμοι σε Ουκρανία και Ιράν απέδειξαν άλλωστε πόσο καθοριστική μπορεί να είναι η πρόσβαση σε δορυφορικές εικόνες, υπηρεσίες εντοπισμού θέσης και ασφαλείς επικοινωνίες.