Έρση Σωτηροπούλου: Μια άβυσσος χωρίζει τη θέση της γυναίκας μπροστά και πίσω από την κοινωνική βιτρίνα

Η Έρση Σωτηροπούλου μιλάει για το βιβλίο της «Η φάρσα» που αποτελεί πλοκή της παράστασης που βλέπουμε στο θέατρο «Κάμιρος».

Δύο φίλες, η Ρένα και η Τίτι, ξεκινούν τον μαραθώνιο της φάρσας, θέτουν την υπόλοιπη ζωή τους σε παύση και από ένα εργένικο διαμέρισμα τηλεφωνούν μόνο σε άνδρες, φορείς υποτιθέμενου κύρους αντιδρώντας στον κοινωνικό συντηρητισμό.

«Η “Φάρσα” είναι το μανιφέστο της επαναστατημένης γυναίκας»

Γύρω από αυτό τον καμβά υφαίνεται η πλοκή της παράστασης «Η Φάρσα», η οποία, βασισμένη στο ομότιτλο μυθιστόρημα (Πατάκης/1η έκδοση 1982) της Έρσης Σωτηροπούλου ολοκληρώνει τη Δευτέρα, Τρίτη και Τετάρτη, 9, 10 και 11 Νοεμβρίου, έναν κύκλο δέκα παραστάσεων στο θέατρο «Κάμιρος» (Ιθάκης 32, Αθήνα).

Για τις ηρωίδες της που προσπαθούν, μέσα από τα προσωπεία που κατασκευάζουν, να διαχειριστούν την κοινή τους ιστορία, το πένθος, τις αγωνίες, την πολυπλοκότητα της ζωής και μιας ταυτότητας σε κρίση, αλλά και την άβυσσο που χωρίζει τη θέση της γυναίκας μπροστά και πίσω από την κοινωνική βιτρίνα μίλησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η βραβευμένη συγγραφέας, Έρση Σωτηροπούλου.

Η ανδροκρατία συνεχίζεται, παρά τις ρωγμές

«Η “Φάρσα” είναι το μανιφέστο της επαναστατημένης γυναίκας – επαναστατημένη στο μέτρο που ο άντρας είναι ακόμα ο απόλυτος άρχων που κρατάει τα ηνία, αφού δεν έχει εκλείψει η βασιλεία του ούτε στους ουρανούς ούτε επί της γης… Η επαναστατική πράξη συνίσταται στην υπονόμευση αυτής της δύναμης με τη γελοιοποίησή της, την καταβαράθρωσή της με το γέλιο», έχει πει για το έργο της Σωτηροπούλου ο Έλληνας ποιητής, πεζογράφος, δοκιμιογράφος και θεωρητικός της λογοτεχνίας Νάνος Βαλαωρίτης. Από πού εκκίνησε η γραφή του; «Η ανδροκρατία συνεχίζεται παρά τις ρωγμές. Ταυτόχρονα, βρίσκω πάντα ένα στοιχείο ευτράπελο και γκροτέσκο στον βωμό της ανδρικής υπεροχής. Το σύνδρομο του φουσκωμένου κόκορα γεννιέται ξανά από τις στάχτες του», λέει στο ΑΠΕ – ΜΠΕ η ΄Ερση Σωτηροπούλου. «Μια τηλεφωνική φάρσα έδωσε τον σπινθήρα για το βιβλίο. Ήταν εντυπωσιακό πώς ο αποδέκτης εκείνης της φάρσας, σοβαρός, πανεπιστημιακός, επιτυχημένος, ακούγοντας να τον εκθειάζει μια άγνωστη φωνή στο τηλέφωνο, με εγκώμια ακραίου θαυμασμού και εκτίμησης, την ακολούθησε κολακευμένος, γλιστρώντας πίσω της – πάντα σίγουρος για τον εαυτό του – σ’ ένα σύμπαν απόλυτης παράνοιας. Το πέρασμα έγινε χάρη σ’ ένα κατεβατό από εγκώμια. Αυτό ήταν το δέλεαρ για εκείνον και για μένα κομβικό σημείο… Τρία χρόνια αργότερα άρχισα να γράφω το βιβλίο».

Άραγε, με τη γελοιοποίηση επιτυγχάνεται η υπονόμευση αυτής της δύναμης και η καταβαράθρωσή της; Κι αν ναι, αυτό είναι μια επαναστατική πράξη; «Τα δυο κορίτσια παίζουν κλεφτοπόλεμο με την πραγματικότητα, μ’ αυτό που η κοινωνία επιβάλλει ως σοβαρό και σωστό. Δεν υπάρχει φραγμός στο ανατρεπτικό χιούμορ τους. Το χιούμορ είναι ένα όπλο στα χέρια τους, το μοναδικό όπλο τους, ικανό να κλονίσει τις βεβαιότητες ενός κόσμου σοβαροφανή και καταπιεστικού ξεγυμνώνοντας την υποκρισία του», απαντά στο ΑΠΕ – ΜΠΕ η Έρση Σωτηροπούλου. «Νομίζω ότι κάθε αναγνώστης διαβάζει τη “Φάρσα” διαφορετικά, ανάλογα με τις εμπειρίες και την ηλικία του. Είναι ένα μυθιστόρημα πάντα ανυπάκουο και επίκαιρο γιατί αυτά που σατιρίζει ισχύουν και σήμερα. Εξακολουθούν να μας περιβάλλουν και συχνά μας εξουσιάζουν τύποι σοβαροφανείς και κενόδοξοι».

Η «Φάρσα» είναι ένα από τα πρώτα δείγματα μεταμοντέρνας γραφής στην ελληνική πεζογραφία, που μεταφέρεται για πρώτη φορά στη σκηνή. Η δημιουργός του, ωστόσο, παρ’ ότι το εύχεται, δεν είναι αισιόδοξη ότι οι θεατρικές, κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές λογοτεχνικών έργων μπορούν να δημιουργήσουν μια νέα γενιά αναγνωστών – που την έχουμε τόσο πολύ ανάγκη. «Διαβάζουμε όλο και λιγότερο. Τα ψηφιακά μέσα έχουν συρρικνώσει τον χρόνο μας, όχι μόνον στη μετρήσιμη μορφή του, αλλά και στην πιο ενδόμυχη διάσταση που αποτελεί sine qua non για να μπορέσεις να βυθιστείς απερίσπαστος στις σκέψεις σου, να αναρωτηθείς για κάτι ή να απολαύσεις το βιβλίο που σ’ αρέσει. Συχνά σκέφτομαι ότι αυτός ο απαραβίαστος προσωπικός χρόνος, τόσο αλληλένδετος με την εσωτερική ζωή μας, είναι ήδη υπό εξαφάνιση», μας λέει.

Ισότητα φύλων: Άλματα στη βιτρίνα, κρίσιμη κατάσταση εκτός βιτρίνας

Το έργο γράφτηκε το 1982. Σαράντα τέσσερα χρόνια μετά έχουν αλλάξει πράγματα ως προς τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία και την οικογένεια; «Αν σταθεί κανείς στη βιτρίνα, έχουν γίνει άλματα: οι γυναίκες είναι πιο ελεύθερες, οικονομικά ανεξάρτητες, καταλαμβάνουν υψηλές θέσεις εξουσίας κλπ. Εκτός βιτρίνας, η κατάσταση γίνεται κρίσιμη: όχι μόνο το χάσμα των ποσοστών φτώχειας μεταξύ ανδρών και γυναικών διευρύνεται συνεχώς, αλλά, η πλειοψηφία των φτωχών, των αστέγων και των ανασφαλίστων, σε παγκόσμια κλίμακα, είναι γυναίκες. Ταυτόχρονα, η βία που υφίστανται οι γυναίκες μέσα στους τέσσερις τοίχους του σπιτιού τους, συχνά σιωπηλά, δεν υποχωρεί, ο αριθμός των γυναικοκτονιών έχει εκτοξευθεί, και η αίσθησή μου λέει ότι το κύμα στοχευμένης βίας θα ενταθεί στο μέλλον. Από την άλλη, το κίνημα #metoo, το οποίο έκανε μια ιστορική τομή δίνοντας φωνή στα θύματα σεξουαλικής κακοποίησης, σήμερα υιοθετώντας συχνά μια ξύλινη γλώσσα και νεοφιλελεύθερες θέσεις, μοιάζει να εξελίσσεται σε προπύργιο πολιτικής ορθότητας. Η άνοδος των γυναικών στην εξουσία, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν έφερε τίποτα καινούργιο. Συχνά ως εργοδότριες είναι σκληρότερες από τους άνδρες, και μπορεί να συμβεί, το έχω παρατηρήσει από κοντά, να γίνονται ακόμα πιο στυγνές με τις γυναίκες υπαλλήλους τους. Πόσο γρήγορα ξεχάστηκαν οι ιδέες και η ουμανιστική προσέγγιση κάποιων πρωτοπόρων φεμινίστριών. Η ισότητα παραμένει ακόμα ζητούμενο».

Δυο γυναίκες που μεταμορφώνονται σε αναρίθμητες άλλες

Οι Αθηνά Παπαδάκη και Ελίνα Ρίζου υποδύονται τις δυο γυναίκες που σε μια παράσταση δωματίου μεταμορφώνονται συνεχώς σε αναρίθμητες άλλες και γκρεμίζουν τις αξίες και τα σύμβολα της (μικρο)αστικής ευπρέπειας και ηθικής υπό τη σκηνοθετική καθοδήγηση της Ασπασίας-Μαρίας Αλεξίου. Οι προσωπικότητές τους διαπλέκονται χωρίς να είναι καθαρό το πού ξεκινά η μία και πού τελειώνει η άλλη, ενώ παράλληλα η αφήγηση (αυτο)υπονομεύεται, λοξοδρομεί, εκτυλίσσεται αψηφώντας τη λογική και τη γραμμικότητά της, χωρίς να είναι σαφές το τι συμβαίνει στ’ αλήθεια και τι στη φαντασία.

Η δραματουργική επεξεργασία και σκηνοθεσία είναι της Ασπασίας-Μαρίας Αλεξίου. Η δραματουργία, τα σκηνικά, τα κοστούμια και οι φωτογραφίες του Σωτήρη Βασιλείου. Η μουσική σύνθεση του Γιώργου Ραμαντάνη (Lowtronik). Η επιμέλεια κίνησης του Νικόλα Χατζηβασιλειάδη και ο σχεδιασμός των φωτισμών της Μαρίας Γοζαδίνου. Βοηθός σκηνοθέτριας είναι η Εύα Γκάνα, ενώ η οργάνωση της παραγωγής έγινε από την Ολγα Τσατσούλη.

Οι συντελεστές της παράστασης ευχαριστούν θερμά την Έρση Σωτηροπούλου για την ουσιαστική στήριξή της στην πραγματοποίηση αυτής της παράστασης.

Η Έρση Σωτηροπούλου γεννήθηκε στην Πάτρα. Σπούδασε Φιλοσοφία και Πολιτιστική Ανθρωπολογία στη Φλωρεντία και εργάστηκε ως µορφωτική σύµβουλος στην ελληνική πρεσβεία στη Ρώµη. Έχει εκδώσει µυθιστορήµατα, νουβέλες, συλλογές διηγηµάτων και ποίηση. Έχει γράψει σενάρια και έχει πειραµατιστεί µε διάφορα εκφραστικά µέσα, κυρίως στον χώρο της οπτικής και συγκεκριµένης ποίησης.Έχει τιµηθεί µε το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος και µε το Βραβείο του περιοδικού Διαβάζω για το µυθιστόρηµα «Ζιγκ ζαγκ στις νεραντζιές» (Εκδόσεις Πατάκη, επανέκδοση, 2020), µε το Βραβείο της Ακαδηµίας Αθηνών για το µυθιστόρηµα «Εύα» (Εκδόσεις Πατάκη, 2009), που ήταν επίσης υποψήφιο στη γαλλική του έκδοση για το Prix du Livre Europeen, µε το Κρατικό Βραβείο Διηγήµατος για τη συλλογή «Να νιώθεις µπλε, να ντύνεσαι κόκκινα» (Εκδόσεις Πατάκη, 2011) και µε το Βραβείο Ποίησης Dante Alighieri στην Ιταλία.Το µυθιστόρηµά της «Τι µένει από τη νύχτα» (Εκδόσεις Πατάκη, 2015) απέσπασε στη Γαλλία το Βραβείο Μεσόγειος Καλύτερου Ξένου Μυθιστορήµατος (Prix Mediterranee Etranger) και στις ΗΠΑ το Εθνικό βραβείο ALTA 2019 (µετάφραση: Karen Emmerich).Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν επίσης τα μυθιστορήματά της «Η φάρσα» (2010, νέα έκδοση), «Μπορείς;» (2017, Βραβείο Literature.gr Ελληνική Λογοτεχνική Φράση της Χρονιάς), «Δαμάζοντας το κτήνος» (2025, νέα έκδοση), το ποιητικό έργο «Άνθρωπος στη θάλασσα» (2018), η συλλογή διηγημάτων «Η τέχνη να μην αισθάνεσαι τίποτα» (2022) και οι νουβέλες «Εορταστικό τριήμερο στα Γιάννενα» (2025, νέα έκδοση) και «Σενιορίτα» (2026). Έργα της έχουν µεταφραστεί στα αγγλικά, γερµανικά, γαλλικά, ισπανικά, σουηδικά, φινλανδικά, σλοβένικα, τουρκικά, αραβικά και ιταλικά.

Πληροφορίες παράστασης / Κάμιρος (Ιθάκης 32, Αθήνα) / Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη, 9,10 και 11 Νοεμβρίου