Μαθηματικός του Όξφορντ καταρρίπτει έναν από τους παλαιότερους μύθους της ιστορίας για τον Παρθενώνα
Έναν από τους μακροβιότερους μύθους στην ιστορία της αρχιτεκτονικής αμφισβητεί μαθηματικός, ο οποίος μελέτησε τις οπτικές ψευδαισθήσεις και τον Παρθενώνα. Ο καθηγητής, Αλέν Γκοριελί, από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, κατέληξε, έπειτα από λεπτομερή έρευνα και εκτενή μαθηματική μοντελοποίηση, στο συμπέρασμα ότι οι οπτικές ψευδαισθήσεις είτε δεν υφίστανται είτε είναι πρακτικά αδύνατο να γίνουν αντιληπτές.
Για περισσότερα από 2.000 χρόνια, μελετητές θαυμάζουν το οικοδόμημα στον λόφο της Ακρόπολης και αποδίδουν στους αρχιτέκτονές του ιδιαίτερη ευφυΐα για την επιδέξια χρήση της γεωμετρίας. Σύμφωνα με την καθιερωμένη αντίληψη, οι ανεπαίσθητες καμπύλες του Παρθενώνα σχεδιάστηκαν ώστε να διορθώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις που διαφορετικά θα κατέστρεφαν τις καθαρές γραμμές του ναού. Ωστόσο, όπως υποστηρίζει ο Γκοριελί, οι ίδιες οι ψευδαισθήσεις αποτελούν στην πραγματικότητα μια ψευδαίσθηση.
Η προέλευση του μύθου και ο ρόλος του Βιτρούβιου
Στη μελέτη του, ο καθηγητής Γκοριελί αναζητά τις ρίζες του συγκεκριμένου μύθου στον Ρωμαίο αρχιτέκτονα και μηχανικό, Βιτρούβιο, ο οποίος έγραψε για τον Παρθενώνα τον 1ο αιώνα, περίπου 400 χρόνια μετά την κατασκευή του ναού. Η περιγραφή του πέρασε στα αρχιτεκτονικά βιβλία και σταδιακά καθιερώθηκε ως δεδομένο. Ακόμα και σήμερα, τα chatbot τεχνητής νοημοσύνης εξακολουθούν να αναπαράγουν την ίδια ιστορία.
«Πιστεύω πράγματι ότι μπορεί να είναι ο παλαιότερος μύθος που έχουμε, εκτός από τη θρησκεία», δήλωσε ο Γκοριελί.
Η καμπύλη στη βάση του Παρθενώνα
Ένας από τους πιο διαδεδομένους ισχυρισμούς που αμφισβητεί ο μαθηματικός αφορά τη βάση του Παρθενώνα, γνωστή ως στυλοβάτης, όπως αναφέρει ο Guardian. Οι μετρήσεις δείχνουν ότι οι πλευρές της βάσης δεν είναι οριζόντιες, αλλά σχηματίζουν ένα απαλό τόξο, το οποίο ανυψώνεται κατά 6 εκατοστά στο κέντρο.
Σύμφωνα με τον Βιτρούβιο, η συγκεκριμένη καμπύλη διορθώνει μια οπτική ψευδαίσθηση που θα έκανε τη βάση να φαίνεται πως βυθίζεται στο μέσο της. Ο Γκοριελί εξέτασε δύο πιθανές εξηγήσεις για το υποτιθέμενο φαινόμενο, χωρίς να εντοπίσει στοιχεία που να τις επιβεβαιώνουν.
Η πρώτη υποστηρίζει ότι οι μεγάλες οριζόντιες γραμμές φαίνονται απλώς να καμπυλώνουν προς τα κάτω στο κέντρο. Ωστόσο, η έρευνα δεν εντόπισε αποδείξεις για την ύπαρξη αυτού του φαινομένου.
Η δεύτερη θεωρία αποδίδει την ψευδαίσθηση στους μαρμάρινους κίονες του ναού. Η άποψη αυτή βασίζεται στην ψευδαίσθηση του Χέρινγκ, σύμφωνα με την οποία παράλληλες γραμμές σε μια δισδιάστατη επιφάνεια μπορεί να φαίνονται καμπυλωμένες όταν τέμνονται από άλλες γραμμές. Η ψευδαίσθηση του Χέρινγκ είναι, όμως, εντονότερη όταν οι γραμμές που τέμνουν τις παράλληλες σχηματίζουν οξείες γωνίες.
Οι κίονες του Παρθενώνα είναι υπερβολικά κατακόρυφοι για να προκαλέσουν τη συγκεκριμένη ψευδαίσθηση, ενώ δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι αυτή λειτουργεί ακόμα και σε τρισδιάστατο περιβάλλον, σύμφωνα με τον Γκοριελί.
Η εντάση των κιόνων και η υποτιθέμενη οπτική διόρθωση
Μια ακόμα διαδεδομένη άποψη αφορά τις διογκώσεις στους κίονες του Παρθενώνα. Η καμπυλότητα αυτή, γνωστή ως «ένταση», θεωρείται ότι διορθώνει μια οπτική ψευδαίσθηση που θα έκανε τους κίονες να φαίνονται υπερβολικά λεπτοί στο κέντρο τους.
Και σε αυτή την περίπτωση, ο Γκοριελί δεν εντόπισε στοιχεία που να αποδεικνύουν την ύπαρξη της συγκεκριμένης ψευδαίσθησης. Επιπλέον, οι κίονες του Παρθενώνα διογκώνονται μόλις κατά 18 χιλιοστά, μια διαφορά που είναι ελάχιστα αντιληπτή από τις συνήθεις αποστάσεις θέασης.
Γιατί κατασκευάστηκαν οι καμπύλες του ναού;
Ο Γκοριελί εκτιμά ότι οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα ενδέχεται να είχαν άλλους λόγους για την επιλογή των συγκεκριμένων αρχιτεκτονικών χαρακτηριστικών. Στη μελέτη του, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Royal Society Open Science, αναφέρει ότι η καμπύλη στη βάση μπορεί να είχε αποτρέψει τη συγκέντρωση νερού της βροχής σε λακκούβες.
Παράλληλα, οι καμπυλωτοί κίονες μπορεί απλώς να έδιναν στους αρχαίους Έλληνες μια πιο οργανική και οπτικά ευχάριστη αίσθηση. Ωστόσο, παραμένει ασαφές γιατί ο μύθος για τις οπτικές διορθώσεις διατηρήθηκε για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα.
Ο καθηγητής υποψιάζεται ότι ένας από τους λόγους είναι η αντίληψη πως η αρχαία Ελλάδα υπήρξε ένας εξαιρετικά μορφωμένος και ευρηματικός πολιτισμός.
Το ασυνήθιστο μήνυμα του μαθηματικού στους αναγνώστες
Σε μια ασυνήθιστη για ακαδημαϊκή μελέτη κίνηση, ο Γκοριελί ολοκληρώνει το άρθρο του καλώντας τους αναγνώστες να το αφήσουν στην άκρη και να κάνουν έναν περίπατο σε μια πόλη.
«Εμπιστευτείτε τα δικά σας μάτια, αμφισβητήστε αυτό που βλέπετε και αποφασίστε μόνοι σας αν η θεωρία των οπτικών διορθώσεων αντέχει στην εξέταση», γράφει.
Ο Φρανκ Σάλμον, καθηγητής Ιστορίας της Κλασικής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, δήλωσε ότι ορισμένοι ειδικοί αντιμετωπίζουν εδώ και καιρό με επιφύλαξη τις εξηγήσεις του Βιτρούβιου. Όπως ανέφερε, αναγνωρίζουν τους κινδύνους που ενέχει η χρήση του κειμένου του ως ενός είδους «Βίβλου» για την ερμηνεία αρχιτεκτονικών πρακτικών στην Ελλάδα, οι οποίες ανάγονται σε αιώνες πριν από την εποχή του.
Ο Σάλμον επεσήμανε, επίσης, ότι έχει χαθεί μεγάλο μέρος των ελληνικών κειμένων για την αρχιτεκτονική των ναών, τα οποία ο Βιτρούβιος υποστήριζε ότι είχε διαβάσει όταν προετοίμαζε το δικό του έργο.