Πού βρίσκεται το μουσείο με τις γραφομηχανές: «Tυφλές», συμβολαιογράφων, φορητές -Τα σπάνια μοντέλα [εικόνες]

Λίγα μέτρα από τον Νέο Σιδηροδρομικό Σταθμό Θεσσαλονίκης,φιλοξενούνται περισσότερες από 120 γραφομηχανές του 20ού αιώνα, όλες με ελληνικές γραμματοσειρές.

«Τακ, τακ, τακ, τακ, ντιννν… Ήχοι γνώριμοι σε γραφομηχανή»

Εκεί όπου ο κεντρικός Δήμος συναντά τις δυτικές συνοικίες της πόλης, στην οδό Μοναστηρίου 41, στον πρώτο όροφο πολυκατοικίας, σε έναν χώρο που θα μπορούσε εύκολα να περάσει απαρατήρητος, σιωπηλές πλέον, αλλά όχι άφωνες, μάρτυρες μιας εποχής όπου η γραφή ήταν πράξη ηχηρή, σχεδόν μουσική.

Τακ, τακ, τακ, τακ, ντιννν… Ήχοι γνώριμοι σε όσους έγραψαν κάποτε σε γραφομηχανή, αλλά άγνωστοι στις νεότερες γενιές που ίσως δεν έχουν αγγίξει ποτέ μία.

Στον χώρο αυτό, που από τον Μάρτιο του 2025 λειτουργεί ως μικρό ιδιωτικό Μουσείο -το μοναδικό του είδους στην Ελλάδα, εξελίσσεται η πολιτιστική δράση «Οι Γραφομηχανές της Θεσσαλονίκης», αφιερωμένη στην ιστορία της γραφομηχανής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα. Η ιδέα ξεκίνησε από τον δικηγόρο Γιώργο Πετσανά, σε συνεργασία με τη γραφίστρια Eva από την Αθήνα, τη Λίτσα Καραβάρη και τη Μάρα Λεούδη από τη Θεσσαλονίκη και την Αναστασία Salim από τη Σουηδία.

«Παρακολουθώντας τις εξελίξεις και τις τάσεις στον χώρο του πολιτισμού και των μουσείων διεθνώς, από το 2000 περίπου, πήρα την απόφαση να δημιουργήσω ένα ιδιωτικό Μουσείο Γραφομηχανής στην Ελλάδα, όπως είχε ήδη γίνει τότε σε πολλές άλλες χώρες», εξηγεί, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο Γιώργος Πετσανάς.

Η γραφομηχανή, μηχάνημα που σημάδεψε τον 20ό αιώνα ως μέσο αποτύπωσης του λόγου στο χαρτί, χανόταν σταδιακά στη λήθη και στην ανακύκλωση. Σήμερα, στη συλλογή εκτίθενται πάνω από 120 γραφομηχανές, 50 διαφορετικών εταιρειών. Πρόκειται για ιδιωτική συλλογή, που δεν επιχορηγείται ούτε χρηματοδοτείται.

Η πρωτοβουλία έχει ήδη παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ προγραμματίζεται λειτουργία ιστοσελίδας με ψηφιακή περιήγηση, με απώτερο στόχο ένα μουσείο ανοιχτό στο κοινό.

Ένα νοσταλγικό ταξίδι στον χρόνο

Η ζωντανή επίσκεψη-ξενάγηση προσφέρεται δωρεάν -προς το παρόν περιορισμένα- σε φίλους και υποστηρικτές της πρωτοβουλίας, καθώς και σε ερευνητές και μελετητές, κατόπιν συνεννόησης, καλώντας στο τηλέφωνο 6944681007. Αυτό το μικρό μουσείο δεν είναι μια «βιτρίνα», όπου απλώς κοιτάζεις από απόσταση. Ο επισκέπτης παρατηρεί από κοντά τον σχεδιασμό των μηχανών και την εξέλιξή τους, εξετάζει τους μηχανισμούς τους και ακούει κυριολεκτικά τον ήχο τους.

Η ξενάγηση ξεκινά από τις παλαιότερες γραφομηχανές, που χρονολογούνται περίπου στο 1910 και καταλήγει στις νεότερες της δεκαετίας του 1980. Ανάμεσά τους μια γραφομηχανή που δεν έγραφε με πλήκτρα αλλά με γραφίδα, ένα μοντέλο που απέτυχε εμπορικά, μια γραφομηχανή της περίφημης σχολής δακτυλογράφων Σαούλ Μόλχο, που λειτουργούσε στην οδό Εγνατία 47, «τυφλές» γραφομηχανές, μικρές φορητές μηχανές που κουβαλούσαν οι δημοσιογράφοι στις αποστολές, αλλά και γραφομηχανές δικηγόρων, συμβολαιογράφων και δημόσιων υπηρεσιών. Ανάμεσα στα εκθέματα ξεχωρίζει και ένα βραβείο σε διαγωνισμό ταχύτητας δακτυλογράφησης

Κάποια εκθέματα έχουν ιδιαίτερο ιστορικό βάρος. «Κάποιες από αυτές έχουν ιστορικό ενδιαφέρον καθώς συνδέονται με τη νεότερη ελληνική ιστορία, όπως οι γραφομηχανές μας με τον βασιλικό θυρεό, οι γραφομηχανές μας που θυμίζουν την παρουσία της Ισραηλιτικής Κοινότητας στη Θεσσαλονίκη, το σχέδιο Μάρσαλ κ.λπ. Κάποιες είναι από την εποχή της Μικρασιατικής Εκστρατείας ή της γερμανικής κατοχής», αναφέρει ο κ. Πετσανάς.

Μια προσεκτική ματιά στα πληκτρολόγια αποκαλύπτει ότι η γραφομηχανή δεν καταγράφει μόνο λέξεις, αλλά και αλλαγές στη γλώσσα. «Μέσα από τα πληκτρολόγια των γραφομηχανών μας μπορεί να παρατηρήσει κάποιος την εξέλιξη της γλώσσας μας κατά τον προηγούμενο αιώνα», λέει ο κ. Πετσανάς.

Τα πληκτρολόγια με τα πνεύματα, την περισπωμένη, την υπογεγραμμένη και τη βαρεία παραπέμπουν σε μια διαφορετική εποχή της ελληνικής γραφής, ενώ στις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα εμφανίζονται τα πληκτρολόγια με το μονοτονικό σύστημα.

Τα τελευταία χρόνια του 20ου αιώνα κάνουν την εμφάνισή τους και γραφομηχανές για παιδιά, όπως αυτή της Barbie, η οποία έγραφε κανονικά και δεν ήταν απλώς παιχνίδι. Κι ύστερα, με την εμφάνιση των υπολογιστών, έρχεται «το τέλος εποχής» για τις γραφομηχανές.

«Η γραφομηχανή κατά τον 20ό αιώνα ήταν το κατ’ εξοχήν μηχάνημα γραφής», σημειώνει ο Πετσανάς, εξηγώντας ότι έδωσε στα ίδια τα άτομα τη δυνατότητα να γράψουν, να εκφραστούν και να γίνουν συγγραφείς, ποιητές ή αρθρογράφοι.

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στις γυναίκες, για τις οποίες η εργασία ως δακτυλογράφων αποτέλεσε έναν από τους δρόμους προς την επαγγελματική ανεξαρτησία. «Περισσότερο ωστόσο βοήθησε στη χειραφέτηση των γυναικών», λέει. «Υπουργεία, εταιρείες, δικηγορικά και κάθε άλλου είδους γραφεία απασχολούσαν κατά κύριο λόγο γυναίκες δακτυλογράφους». Οι διαγωνισμοί ταχύτητας δακτυλογράφων στη δεκαετία του 1930 έφταναν στις εφημερίδες και οι γρηγορότερες δακτυλογράφοι γίνονταν περιζήτητες.

Και όπως σήμερα ένας δημοσιογράφος δύσκολα αποχωρίζεται τον φορητό υπολογιστή του, έτσι κάποτε οι δημοσιογράφοι κυκλοφορούσαν με τις φορητές γραφομηχανές τους, ακόμη και οι ανταποκριτές σε εμπόλεμες περιοχές πληκτρολογούσαν εκεί τα άρθρα τους.

Ο επισκέπτης καλείται να γράψει με γραφομηχανή

Η ξενάγηση δεν μένει μόνο στην παρατήρηση. Οι περισσότερες γραφομηχανές είναι λειτουργικές και κάποια στιγμή ο επισκέπτης καλείται να καθίσει μπροστά σε μία από αυτές. Το χαρτί τοποθετείται στον κύλινδρο, ακολουθεί το καρμπόν και έπειτα τα δάχτυλα ακουμπούν στα πλήκτρα.

«Οι περισσότεροι νέοι της εποχής μας δεν έχουν αγγίξει γραφομηχανή. Όταν τους εξηγείς τη λειτουργία της και πρέπει να τοποθετήσουν οι ίδιοι το χαρτί με το καρμπόν στο μηχάνημα δυσκολεύονται», περιγράφει ο κ. Πετσανάς. Η συνέχεια όμως είναι διαφορετική: «Όταν φτάσει η στιγμή που θα πρέπει να πληκτρολογήσουν ένα κείμενο ενθουσιάζονται. Καταλαβαίνουν ότι με αυτό το μηχάνημα δεν υπάρχει περιθώριο λάθους. Δεν υπάρχει delete εδώ». Στη γραφομηχανή πρέπει να είσαι συγκεντρωμένος· κάθε πλήκτρο αφήνει το αποτύπωμά του στο χαρτί και ένα λάθος δεν διορθώνεται με ένα απλό πάτημα.

Στο τέλος της ξενάγησης ο επισκέπτης καλείται να πληκτρολογήσει μια λέξη: «λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιολιπαρομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτοπιφαλλιδoκιγλοπελειoλαγωσιοραιoβαφητραγανοπτερυγών». Είναι μια λέξη από τις Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη που περιέχει 172 γράμματα. Φυσικά η επιλογή είναι ένα μικρό αστείο. Στην πράξη, βέβαια, σχεδόν κανείς δεν επιχειρεί να τη γράψει ολόκληρη. Γράφει απλώς το όνομά του.

Φεύγοντας από το Μουσείο με γνώσεις

Φεύγοντας από τον χώρο, ο επισκέπτης έχει πλέον δει ότι πίσω από τη λέξη «γραφομηχανή» κρύβεται ένας ολόκληρος κόσμος παραλλαγών: μεγάλες επιτραπέζιες και μικρές φορητές, αθόρυβες γραφομηχανές και γραφομηχανές για τυφλούς, μηχανικές, ηλεκτρικές και ηλεκτρονικές, μηχανές με δείκτη, με διαφορετικές γραμματοσειρές ή σύμβολα, ακόμη και γραφομηχανές που έγραφαν νότες. Υπήρχαν εξειδικευμένα μοντέλα για αρχιτέκτονες, λογιστές και τράπεζες, κρυπτογραφικές γραφομηχανές όπως η γερμανική Enigma, γραφομηχανές με διατάξεις AZERTY, QWERTZ και DVORAK, ακόμη και μηχανές φτιαγμένες ειδικά για κρατούμενους σε φυλακές. Κάθε μοντέλο, μια διαφορετική ανάγκη. Κάθε πλήκτρο, ένα μικρό κομμάτι της ιστορίας της γραφής.

Για τον εμπνευστή του μουσείου, όμως, η γραφομηχανή έχει ξεπεράσει προ πολλού τη χρηστική της αξία. «Η γραφομηχανή είναι ένα μηχάνημα του παρελθόντος. Κανείς μας, παρά την αγάπη μας γι’ αυτές, δεν θα ήθελε να γυρίσει στις μελανοταινίες της, στις μουτζούρες από μελάνι, στα καρμπόν και στο διορθωτικό υγρό. Η δύναμή της ωστόσο και ο συμβολισμός της είναι απίστευτος. Συμβολίζει την ελεύθερη σκέψη και έκφραση σε ατομικό επίπεδο και όχι μόνον» λέει και προσθέτει. «Το μουσείο μας θέλουμε να είναι ένας χώρος απόλυτης ελευθερίας, έκφρασης και πολιτισμού».

ΑΠΕ-ΜΠΕ