Συνταγή: Μοναστηριακή φανουρόπιτα – Το έθιμο που κρύβεται πίσω από τα 7 ή 9 υλικά και τη «μάνα του Αγίου»
Η φανουρόπιτα δεν είναι απλώς πίτα ή ένα νηστίσιμο γλυκό που φτιάχνεται κάθε χρόνο στα τέλη Αυγούστου. Πίσω από το ταψί που πηγαίνει στην εκκλησία υπάρχει ένα παλιό έθιμο, ένα τάμα, μια προσευχή και μια παράδοση που συνδέει τον Άγιο Φανούριο με όσα οι άνθρωποι ζητούν να τους «φανερωθούν».
Η μνήμη του Αγίου τιμάται στις 27 Αυγούστου και εκείνη την ημέρα οι φούρνοι των σπιτιών γεμίζουν με άρωμα κανέλας, πορτοκαλιού και γαρίφαλου. Οι φανουρόπιτες μεταφέρονται στους ναούς για να ευλογηθούν και στη συνέχεια μοιράζονται. Η προσφορά αυτή αποτελεί μέρος μιας λαϊκής θρησκευτικής παράδοσης που έχει διατηρηθεί για γενιές.
Γιατί φτιάχνουμε φανουρόπιτα του Αγίου Φανουρίου
Η σύνδεση του Αγίου με τα χαμένα αντικείμενα είναι γνωστή σε ολόκληρη την Ελλάδα. Κάποιος μπορεί να τάξει μια φανουρόπιτα όταν έχει χάσει κάτι, όταν ψάχνει μια λύση ή όταν θέλει να «φανερωθεί» κάτι που δεν μπορεί να βρει.
Η παράδοση αυτή συνδέθηκε με το ίδιο το όνομα του Αγίου και κυρίως με τη λαϊκή αντίληψη ότι ο Φανούριος μπορεί να βοηθήσει να αποκαλυφθεί αυτό που έχει χαθεί. Στη Ρόδο, όπου συνδέεται η αρχαιότερη γνωστή τιμή του Αγίου, η παράδοση της φανουρόπιτας έχει ιδιαίτερη θέση. Η εικόνα του Αγίου, σύμφωνα με την παράδοση, βρέθηκε σε ερείπια παλαιού ναού έξω από τα τείχη της πόλης.
Η φανουρόπιτα, επομένως, δεν θεωρείται «μαγικό γλυκό». Είναι τάμα και προσφορά. Ο άνθρωπος ζητά βοήθεια και σε αντάλλαγμα υπόσχεται μια πράξη ευγνωμοσύνης, η οποία καταλήγει να γίνεται κοινή υπόθεση όταν το γλυκό μοιράζεται στους άλλους.
Η παράδοση για τη μητέρα του Αγίου
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ιδιαίτερο κομμάτι του εθίμου. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας η φανουρόπιτα συνδέθηκε με την ευχή «Θεός σχωρέσ’ τη μάνα του Αγίου Φανουρίου». Σύμφωνα με μια διαδεδομένη λαϊκή παράδοση, η μητέρα του Αγίου ήταν σκληρή και δεν βοηθούσε τους φτωχούς. Ο Άγιος, μετά τον θάνατό της, θέλησε να τη βοηθήσει και ζήτησε από τους ανθρώπους να προσεύχονται για τη συγχώρεσή της.
Δεν υπάρχουν αξιόπιστες πηγές που να μας πληροφορούν για τη μητέρα του ή την οικογένειά του. Πρόκειται για παράδοση που δημιουργήθηκε και διατηρήθηκε μέσα στη λαϊκή ευσέβεια.
Σε ορισμένες περιοχές μάλιστα η παράδοση μιλά όχι μόνο για τη μητέρα, αλλά και για άλλα γυναικεία πρόσωπα του οικογενειακού κύκλου του Αγίου. Οι εκδοχές αλλάζουν από τόπο σε τόπο, κάτι που δείχνει πόσο έντονα η ιστορία πέρασε από τη μία γενιά στην άλλη μέσα από την προφορική παράδοση.
Γιατί τα υλικά είναι 7 ή 9
Αν υπάρχει ένας κανόνας που έχει μείνει περισσότερο από κάθε άλλον, είναι ο μονός αριθμός των υλικών.
Στις περισσότερες σύγχρονες εκδοχές συναντά κανείς 7, 9 η ακόμη και 11 υλικά, ενώ σε ορισμένες παραδόσεις γίνεται δεκτός γενικότερα ένας μονός αριθμός. Οι ερμηνείες που έχουν επικρατήσει συνδέουν το 7 με τις ημέρες της Δημιουργίας και τα Μυστήρια της Εκκλησίας, ενώ το 9 συνδέεται με τα τάγματα των αγγέλων.
Δεν πρόκειται, ωστόσο, για έναν ενιαίο εκκλησιαστικό κανόνα που επιβάλλει συγκεκριμένο αριθμό συστατικών. Η φανουρόπιτα είναι κυρίως έθιμο της λαϊκής ευσέβειας και οι συνταγές της διαφέρουν σημαντικά από περιοχή σε περιοχή.
Γι’ αυτό και δεν υπάρχει μία και μοναδική «αυθεντική» φανουρόπιτα.
Η μοναστηριακή συνταγή
Για τη βασική παρασκευή με τα 9 παραδοσιακά υλικά χρησιμοποιούνται:
- 1 ποτήρι ελαιόλαδο (ή ηλιέλαιο)
- 1 ποτήρι φυσικός χυμός πορτοκαλιού
- 1 ποτήρι ζάχαρη
- 1 κουταλάκι του γλυκού μαγειρική σόδα
- 1 κουταλάκι του γλυκού κανέλα
- 1/2 κουταλάκι του γλυκού γαρύφαλλο
- 500 γραμμάρια αλεύρι που φουσκώνει μόνο του
- 1/2 ποτήρι σταφίδες
- 1/2 ποτήρι καρύδια χοντροκομμένα
Η διαδικασία ξεκινά με το ανακάτεμα του λαδιού και της ζάχαρης μέχρι να ομογενοποιηθούν. Στη συνέχεια διαλύεται η σόδα μέσα στον χυμό πορτοκαλιού πάνω από το μπολ και προστίθεται στο μείγμα. Ακολουθούν τα μυρωδικά, το αλεύρι και στο τέλος οι σταφίδες με τα καρύδια.
Το μείγμα ψήνεται σε προθερμασμένο φούρνο στους 180 βαθμούς για περίπου 45 με 50 λεπτά, μέχρι να βγει καθαρό το μαχαίρι από το κέντρο του ταψιού.
Ο άνθρωπος που την έχει φτιάξει την πηγαίνει στην εκκλησία, όπου διαβάζεται και ευλογείται. Στη συνέχεια κόβεται και μοιράζεται στους πιστούς, στους γείτονες, στους συγγενείς ή ακόμη και σε ανθρώπους που μπορεί να μην γνωρίζει προσωπικά. Η προσφορά του γλυκού είναι βασικό μέρος της παράδοσης.