Σαν σήμερα 19 Αυγούστου: Το πραξικόπημα που επιτάχυνε τη διάλυση της ΕΣΣΔ
Το πρωί της 19ης Αυγούστου 1991, οι πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης ξύπνησαν με τανκς στους δρόμους της Μόσχας, τη «Λίμνη των Κύκνων» να μεταδίδεται από την κρατική τηλεόραση και μία επίσημη ανακοίνωση ότι ο πρόεδρος Μιχαήλ Γκορμπατσόφ αδυνατούσε, για λόγους υγείας, να ασκήσει τα καθήκοντά του.
Στην πραγματικότητα, ο πρώτος και τελευταίος πρόεδρος της ΕΣΣΔ είχε τεθεί σε κατ’ οίκον περιορισμό στην εξοχική προεδρική κατοικία στο Φόρος της Κριμαίας. Οι επικοινωνίες του είχαν διακοπεί, αφού αρνήθηκε να υπογράψει διάταγμα για την κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης και να παραδώσει την εξουσία στους πραξικοπηματίες.
Οι «οκτώ» που επιχείρησαν να σταματήσουν την Ιστορία
Πίσω από το πραξικόπημα βρισκόταν μία ομάδα υψηλόβαθμων στελεχών του σοβιετικού κράτους, του Κομμουνιστικού Κόμματος, του στρατού και της KGB. Ανάμεσά τους ήταν ο αντιπρόεδρος Γκενάντι Γιανάγιεφ, ο αρχηγός της KGB Βλαντίμιρ Κριουτσκόφ, ο υπουργός Άμυνας Ντμίτρι Γιαζόφ και ο πρωθυπουργός Βαλεντίν Παβλόφ.
Οι πραξικοπηματίες συγκρότησαν την Κρατική Επιτροπή Εκτάκτου Ανάγκης, ανέστειλαν πολιτικές ελευθερίες, επέβαλαν περιορισμούς στον Τύπο και έστειλαν εκατοντάδες τεθωρακισμένα στη σοβιετική πρωτεύουσα.
Στόχος τους ήταν να ανακόψουν τις μεταρρυθμίσεις της περεστρόικα και της γκλάσνοστ, αλλά κυρίως να εμποδίσουν την υπογραφή μιας νέας συνθήκης, η οποία θα παραχωρούσε μεγαλύτερη αυτονομία στις σοβιετικές δημοκρατίες. Η υπογραφή της είχε προγραμματιστεί για τις 20 Αυγούστου και οι σκληροπυρηνικοί φοβούνταν ότι θα οδηγούσε στην οριστική αποδυνάμωση της κεντρικής εξουσίας.
Ο Γέλτσιν πάνω στο τανκ
Η εικόνα που έμεινε στην Ιστορία σχηματίστηκε έξω από το κτίριο του ρωσικού Κοινοβουλίου, τον λεγόμενο «Λευκό Οίκο». Ο πρόεδρος της Ρωσικής Δημοκρατίας, Μπόρις Γέλτσιν, ανέβηκε πάνω σε ένα άρμα μάχης και κατήγγειλε το πραξικόπημα ως παράνομο και αντισυνταγματικό, καλώντας τους πολίτες σε αντίσταση και γενική απεργία.
Χιλιάδες Μοσχοβίτες συγκεντρώθηκαν γύρω από το κτίριο, έστησαν οδοφράγματα και παρέμειναν εκεί ακόμη και τη νύχτα, υπό βροχή, περιμένοντας πιθανή επίθεση των ειδικών δυνάμεων. Στρατιωτικές μονάδες αρνήθηκαν να εκτελέσουν τις διαταγές των πραξικοπηματιών ή πέρασαν στο πλευρό του Γέλτσιν, στερώντας από την επιτροπή τη δυνατότητα να επιβάλει τον έλεγχό της.
Τη νύχτα της 20ής προς την 21η Αυγούστου, τρεις νεαροί διαδηλωτές σκοτώθηκαν σε συγκρούσεις με στρατιωτική φάλαγγα κοντά στο ρωσικό Κοινοβούλιο. Ήταν οι μόνοι καταγεγραμμένοι νεκροί των τριών ημερών του πραξικοπήματος.
Η αποτυχία που σφράγισε το τέλος της ΕΣΣΔ
Στις 21 Αυγούστου, το πραξικόπημα είχε ουσιαστικά καταρρεύσει. Τα στρατεύματα αποχώρησαν από τη Μόσχα, οι πρωταγωνιστές του συνελήφθησαν και ο Γκορμπατσόφ επέστρεψε από την Κριμαία. Επέστρεψε, όμως, σε μία εντελώς διαφορετική πολιτική πραγματικότητα.
Ο Γέλτσιν είχε πλέον αναδειχθεί σε σύμβολο της αντίστασης, ενώ το Κομμουνιστικό Κόμμα και οι σοβιετικοί θεσμοί είχαν χάσει μεγάλο μέρος της αξιοπιστίας και της εξουσίας τους. Τις επόμενες εβδομάδες, οι δημοκρατίες της ΕΣΣΔ επιτάχυναν την πορεία προς την ανεξαρτησία.
Στις 25 Δεκεμβρίου 1991, ο Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε. Μία ημέρα αργότερα, η Σοβιετική Ένωση έπαψε και τυπικά να υπάρχει.
Το πραξικόπημα δεν ήταν η μοναδική αιτία της διάλυσης μιας χώρας που βρισκόταν ήδη σε βαθιά οικονομική, πολιτική και εθνική κρίση. Σε μεταγενέστερες ιστορικές αποτιμήσεις, όμως, περιγράφεται ως ο καταλύτης που αποδυνάμωσε οριστικά τον Γκορμπατσόφ, ενίσχυσε τον Γέλτσιν και «σφράγισε τη μοίρα» της Σοβιετικής Ένωσης.
Τι άλλο έγινε σαν σήμερα
1923: Η βρετανική κυβέρνηση απορρίπτει αίτημα εκπροσώπων του κυπριακού Ελληνισμού για Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, ενισχύοντας τη δυσαρέσκεια απέναντι στην αποικιακή διοίκηση.
1953: Πραξικόπημα με τη στήριξη της CIA και των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών ανατρέπει τον πρωθυπουργό του Ιράν, Μοχάμεντ Μοσαντέκ, και ενισχύει την εξουσία του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί.
1960: Η Σοβιετική Ένωση εκτοξεύει το «Σπούτνικ 5» με τις Μπέλκα και Στρέλκα, τα πρώτα σκυλιά που ολοκληρώνουν τροχιακή πτήση και επιστρέφουν ζωντανά στη Γη.
1991: Σκληροπυρηνικά στελέχη του σοβιετικού καθεστώτος θέτουν τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ σε κατ’ οίκον περιορισμό. Η αποτυχία του πραξικοπήματος επιταχύνει τις εξελίξεις που οδηγούν στη διάλυση της ΕΣΣΔ.
Γεννήσεις
1883 – Γκαμπριέλ Μπονέρ «Κοκό» Σανέλ, γαλλίδα σχεδιάστρια μόδας, θεμελιώτρια του σύγχρονου γυναικείου στυλ και μία από τις πιο εμβληματικές μορφές του 20ού αιώνα. Ξεκίνησε από ταπεινή καταγωγή, άνοιξε το πρώτο της κατάστημα το 1909 στο Παρίσι και ίδρυσε τον ομώνυμο οίκο υψηλής ραπτικής. Επαναστάτησε με το «μικρό μαύρο φόρεμα», τα αρώματα (Chanel No5), και προώθησε την εκλεπτυσμένη απλότητα, την άνεση και το unisex στιλ στα γυναικεία ενδύματα. Τα σχέδιά της έγιναν σύμβολο κομψότητας και χειραφέτησης.
1946 – Μπιλ Κλίντον, 42ος πρόεδρος των ΗΠΑ (1993-2001), Δημοκρατικός πολιτικός που διακρίθηκε για τη διπλή του θητεία, μια από τις πιο παραγωγικές της σύγχρονης εποχής. Γεννήθηκε στο Άρκανσας, σπούδασε στο Georgetown, στην Οξφόρδη και στη Νομική του Γέιλ. Ως πρόεδρος ηγήθηκε περιόδου ισχυρής οικονομίας και χαμηλής ανεργίας, έχει ταυτιστεί με την πολιτική του «Τρίτου Δρόμου» και σημαντικές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, ενώ το όνομά του συνδέθηκε και με το σκάνδαλο Μόνικα Λεβίνσκι. Παραμένει ενεργός στη δημόσια ζωή και φιλανθρωπική δράση.
1968 – Νίκος Κακλαμανάκης, Έλληνας ιστιοπλόος, δις Ολυμπιονίκης και πέντε φορές σημαιοφόρος της ελληνικής αποστολής στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Γεννήθηκε στη Βάρκιζα και αναδείχθηκε «γιος του ανέμου» με το χρυσό μετάλλιο στην ιστιοσανίδα Mistral στους Ολυμπιακούς της Ατλάντα (1996) και το ασημένιο στους Ολυμπιακούς της Αθήνας (2004), όπου άναψε και την Ολυμπιακή φλόγα στο Ολυμπιακό Στάδιο. Διακρίθηκε σε πολλές παγκόσμιες και ευρωπαϊκές διοργανώσεις, μετατράπηκε σε σύμβολο αθλητικής συνέπειας και έμπνευσης για νέους αθλητές
1969 – Μάθιου Πέρι, Αμερικανός-Καναδός ηθοποιός, αγαπήθηκε παγκοσμίως ως Τσάντλερ Μπινγκ στη θρυλική σειρά «Friends». Ήταν υποψήφιος για βραβεία Emmy και Χρυσή Σφαίρα, πρωταγωνίστησε επίσης σε ταινίες όπως «Fools Rush In», «The Whole Nine Yards» και «17 Again», ενώ υπήρξε παραγωγός και σεναριογράφος τηλεοπτικών σειρών. Η πορεία του σημαδεύτηκε από προσωπικούς αγώνες με τις εξαρτήσεις, τους οποίους μοιράστηκε ανοιχτά στη δημόσια σφαίρα. Πέθανε σε ηλικία 54 ετών τον Οκτώβριο του 2023.
Θάνατοι
1936 – Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, Ισπανός ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, έντονα πολιτικοποιημένος και εμβληματική μορφή της «γενιάς του ’27». Υπέγραψε αριστουργηματικά έργα όπως «Ρομανθέρο Χιτάνο» και τη δραματική τριλογία «Ματωμένος Γάμος», «Γέρμα», «Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα». Η τέχνη του συνδύασε παράδοση και μοντερνισμό, ενώ η δολοφονία του από τους Εθνικιστές του Φράνκο, στις απαρχές του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, τον ανέδειξε σε σύμβολο ελευθερίας και αντίστασης.
2021 – Νίκος Χειλαδάκης, Έλληνας δημοσιογράφος και διεθνολόγος, γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε οικονομικά στην ΑΣΟΕΕ και τουρκικά στο ΙΜΧΑ Θεσσαλονίκης, ενώ παρακολούθησε μαθήματα τουρκολογίας στο Παρίσι. Διετέλεσε επί χρόνια ανταποκριτής στην Τουρκία, υπήρξε μέλος του Ινστιτούτου Αμυντικών Αναλύσεων του Υπουργείου Άμυνας και έγραψε πολλά άρθρα και βιβλία για τα ελληνοτουρκικά και τη γεωπολιτική, καθώς και θέματα διεθνών εξελίξεων.
Εορτολόγιο
Παγκόσμια Ημέρα Ανθρωπισμού