Η ανατομία του νέου προγράμματος της Λυρικής από τον Γιώργο Κουμεντάκη –«Η επιθυμία μας είναι να ρισκάρουμε»

Το νέο πρόγραμμα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής μιλά τη γλώσσα των μεγάλων έργων και των διεθνών συνεργασιών. Συζητήσαμε με τον καλλιτεχνικό διευθυντή Γιώργο Κουμεντάκη για το πού θέλει να οδηγήσει τον οργανισμό, για το εφήμερο,

Αν επιχειρήσει κάποιος να διαβάσει το πρόγραμμα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής για την περίοδο 2026/27 πέρα από τους τίτλους και τα ονόματα, θα διακρίνει μια πιο ενδιαφέρουσα ιστορία να αναδύεται. Μια ιστορία που ενσωματώνει και σχεδόν κάνει σημαία την εικόνα και το περιεχόμενο που ο ίδιος ο οργανισμός επιθυμεί να φέρει πλέον, ανοιχτά και διεθνώς

Ο «Ορφέας» του Μοντεβέρντι σε συμπαραγωγή με το Γκλάιντμπορν και τη Μετροπόλιταν Όπερα, η πρώτη εμφάνιση της ΕΛΣ στο Κάρνεγκι Χολ (με το “Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music” με έργα Χατζιδάκι, Θεοδωράκη, Σκαλκώτα, Μητρόπουλου και Κουμεντάκη), η επιστροφή του «Ασώτου αναβάσις» του Στραβίνσκι έπειτα από πενήντα χρόνια, η πρώτη παρουσίαση της «Missa solemnis» του Μπετόβεν στην ιστορία του οργανισμού, η «Ντάμα Πίκα» του Τσαϊκόφσκι, η παρουσία του Ουίλλιαμ Κέντριτζ, ο φόρος τιμής στον Ρόμπερτ Ουίλσον. Καθώς τα κομμάτια ενώνονται, σχηματίζεται μια εικόνα με συνοχή και σαφή προσανατολισμό.

Η αίσθηση που μένει είναι πως η Λυρική ενδιαφέρεται όλο και περισσότερο να συνομιλεί με τον μεγάλο κόσμο της όπερας με όρους ισοτιμίας. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει μόνο διεθνείς συνεργασίες -άλλωστε αρκετές έχουν ήδη υλοποιηθεί. Σημαίνει κυρίως την επιλογή ενός ρεπερτορίου που κουβαλά ιστορία, συμβολισμό και βάρος. Σαν να επιδιώκει η ΕΛΣ να τοποθετήσει τον εαυτό της μέσα σε μια μεγαλύτερη αφήγηση που ξεκινά από τη γέννηση της όπερας και φτάνει έως τις μεγάλες σκηνικές επαναστάσεις του 20ού και του 21ου αιώνα.

Δεν είναι τυχαίο ότι στο κέντρο του προγράμματος βρίσκονται έργα που αγαπάμε να χαρακτηρίζουμε «σταθμούς». Ο «Ορφέας» παραμένει το έργο με το οποίο ξεκινά η ιστορία της όπερας. Η «Missa solemnis» εξακολουθεί δύο αιώνες αργότερα να προκαλεί δέος όχι μόνο στο κοινό, αλλά και στους ίδιους τους μουσικούς. Η «Ασώτου ανάβασις» συγκαταλέγεται στα έργα που άλλαξαν τη μουσική γλώσσα του περασμένου αιώνα. Ακόμη και η επιλογή να επανέλθει ο «Οθέλλος» του Ρόμπερτ Ουίλσον, φέρει τον χαρακτήρα της τιμής προς έναν δημιουργό που επηρέασε όσο λίγοι τη σχέση της όπερας με τη σκηνική εικόνα.

Υπάρχει επίσης κάτι αξιοσημείωτο σε μια εποχή όπου πολλοί πολιτιστικοί οργανισμοί αναζητούν διαρκώς νέους τρόπους να γίνουν πιο γρήγοροι, πιο άμεσοι και πιο εύπεπτοι. Ο Κουμεντάκης επιλέγει να μιλήσει ευθέως για καλλιτεχνικό ρίσκο. Και το ίδιο το πρόγραμμα μοιάζει να επιβεβαιώνει αυτή τη θέση, αφού διακρίνεται μια πίστη ότι το κοινό μπορεί ακόμη να ακολουθήσει σύνθετα έργα, μεγάλες διάρκειες, απαιτητικές μουσικές και φιλόδοξες σκηνικές προτάσεις.

Ίσως γι’ αυτό το πρόγραμμα να μοιάζει λιγότερο με μια απλή ανακοίνωση νέας σεζόν και περισσότερο με μια τοποθέτηση για το πού θεωρεί η Εθνική Λυρική Σκηνή ότι ανήκει σήμερα: σε μια διεθνή κοινότητα οργανισμών που επιμένουν να αντιμετωπίζουν την όπερα ως ζωντανή τέχνη υψηλών απαιτήσεων και μεγάλων φιλοδοξιών. Συζητήσαμε με τον Γιώργο Κουμεντάκη, τον καλλιτεχνικό διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής για τις στοχεύσεις αυτές του οργανισμού, όπως διαπερνούν το πρόγραμμα και φαίνεται να προετοιμάζουν το έδαφος για τα επόμενα χρόνια. Υπενθυμίζουμε ότι η θητεία του ανανεώθηκε για τρίτη συνεχόμενη χρονιά τον Ιανουάριο του 2026 και ώς το 2029.

Η Εθνική Λυρική Σκηνή φέρνει πλέον στην Αθήνα ονόματα όπως ο William Kentridge, συνυπογράφει παραγωγές με τη Metropolitan Opera και το Glyndebourne Festival. Πόσο δύσκολο είναι για έναν ελληνικό δημόσιο οργανισμό να σταθεί ισότιμα μέσα σε αυτό το διεθνές σύστημα; Ποια ήταν η διαδικασία και οι υπερβάσεις που έπρεπε να κάνετε όλα αυτά τα χρόνια για να φτάσουμε τώρα, σε αυτή το σημείο;

Η διεθνής εξωστρέφεια της ΕΛΣ ξεκίνησε να αναπτύσσεται βήμα – βήμα, με συστηματική προσπάθεια και αυστηρό προγραμματισμό ήδη από το 2019, όταν λάβαμε την πρώτη δωρεά για την εξωστρέφεια μας από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Φυσικά η σκέψη να συνομιλήσουμε με το διεθνές γίγνεσθαι ήταν στο μυαλό μου από την πρώτη μέρα που ανέλαβα την ΕΛΣ το 2017. Τότε ακόμα, η ΕΛΣ ήταν ένα θέατρο άγνωστο εν πολλοίς στο εξωτερικό και οφείλαμε να δώσουμε μια σειρά από «εξετάσεις» για να μπορέσουμε να μπούμε σε έναν ισότιμο διάλογο με τα Ευρωπαϊκά και Αμερικάνικα λυρικά θέατρα. Η καλλιτεχνική ταυτότητα  που δημιουργήσαμε, η επιθυμία να ρισκάρουμε, η σκέψη να φέρουμε τα εικαστικά και το σινεμά μέσα στην όπερα, οι αναθέσεις νέων έργων, η  συνέπεια, οι καινοτόμες ιδέες, οι σχέσεις που χτίσαμε με φορείς και καλλιτέχνες, είναι τα στοιχεία που μας έδωσαν την αξιοπιστία για να μπορέσουμε να βρούμε τη θέση μας στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Πλέον συζητάμε ανοιχτά με μεγάλες όπερες και σκηνοθέτες, για διεθνείς συμπαραγωγές, για νέες συμπράξεις, για απρόσμενες συνεργασίες. Είμαι ευτυχής κάθε φορά που λαμβάνω μια πρόταση από ένα ξένο λυρικό θέατρο ή έναν σκηνοθέτη, για μια καινούρια φιλόδοξη παραγωγή, ειδικά όταν σκέφτομαι από που ξεκινήσαμε. Δεν μπορώ παρά να ευχαριστήσω θερμά τον Ανδρέα Δρακόπουλο που πίστεψε σε αυτό και το υποστήριξε δείχνοντας μας απόλυτη εμπιστοσύνη.

Το φετινό πρόγραμμα μοιάζει σχεδόν με επιστροφή στον δυτικό κανόνα: Μοντεβέρντι, Μπετόβεν, Στραβίνσκι, Βέρντι. Σε μια εποχή που όλα αμφισβητούνται (όχι πάντα αδίκως;), γιατί νιώθετε ότι πρέπει να επιστρέψουμε στα θεμέλια και τι σημαίνει αυτό για τη δημιουργία του μέλλοντος στον χώρο του λυρικού θεάτρου;

Αυτή η σεζόν έχει τα πάντα: και επιστροφή στη γέννηση του είδους της όπερας, και την πρωτοπορία του 20^ου αιώνα και τους δημοφιλείς τίτλους που δεν κουραζόμαστε ποτέ να κάνουμε, αλλά και ένα συμφωνικό αριστούργημα που θα το δούμε σε μια νέα σκηνική παρουσίαση που θα εντυπωσιάσει. Αν με ρωτάτε αυτό για μένα είναι η σωστή βάση για έναν σωστό προγραμματισμό. Η πολύπλευρη στόχευση, η πολύτιμη διεύρυνση, η διαφορετική ματιά, η επιστροφή στη βάση, αλλά και η φυγή προς τα μπροστά. Το μέλλον της λυρικής τέχνης, αλλά και της Εθνικής Λυρικής Σκηνής συγκεκριμένα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, είναι ένα καθημερινό στοίχημα, με σκληρή δουλειά, έμπνευση αφιέρωση. Και η ανάπτυξη ενός οργανισμού όπως ο δικός μας δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς τη σταθερή στήριξη του Κράτους. Καθώς δεν θεωρώ τίποτα αυτονόητο, θα ήθελα να ευχαριστήσω για μια ακόμα φορά δημοσίως το Υπουργείο Πολιτισμού και την Υπουργό Λίνα Μενδώνη για την σπουδαία στήριξη προς το έργο μας.

 Στη δήλωσή σας για το νέο πρόγραμμα της Εθνική Λυρική Σκηνή μιλάτε ανοιχτά για καλλιτεχνικό ρίσκο, την ώρα που διεθνώς όλο και περισσότεροι πολιτιστικοί οργανισμοί μοιάζουν να επενδύουν στο γρήγορο, το εύπεπτο και το instagrammable. Πιστεύετε ότι το κοινό έχει πράγματι αλλάξει τόσο πολύ ή ότι οι θεσμοί έχουν αρχίσει να το υποτιμούν;

Ναι το ρίσκο είναι το πιο δομικό στοιχείο της καλλιτεχνικής ταυτότητας της Λυρικής. Όχι μόνο στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος, αλλά και στην Εναλλακτική Σκηνή -η καινούρια καλλιτεχνική στόχευση της οποίας θα ανακοινωθεί πολύ σύντομα-, και στα εκπαιδευτικά και κοινωνικά μας προγράμματα και στις περιοδείες μας και στις πολυάριθμες αναθέσεις νέων έργων που δίνουμε. Η λυρική τέχνη και το μουσικό θέατρο οφείλουν να αδιαφορούν για το εφήμερο και το εύπεπτο και να εστιάζουν στην ουσία και τη διαχρονικότητα. Θέλω να πιστεύω ότι πάντα κινούμαστε σε αυτόν τον δρόμο, ακόμα και όταν έχουμε αστοχίες  ή όταν μια παραγωγή δεν επιτυγχάνει τον σκοπό της. Για μένα προσωπικά η επιθυμία για καλλιτεχνικό ρίσκο είναι η ουσία της τέχνης μας.

Πείτε μας πέντε λέξεις για το φετινό πρόγραμμα.

Συνοψίζοντας τη δραστηριότητα της ΕΛΣ μόνο τον τελευταίο μήνα –τις δεκάδες παραστάσεις που δώσαμε σε 6 πόλεις στην Κρήτη, το εκπληκτικό μουσικό πρόγραμμα που υπογράψαμε στον Μυστρά, αυτόν τον τόπο της άκρατης πνευματικότητας, τη δημιουργία in progress του φετινού προγράμματος Μέλισμα στη Βόρεια Εύβοια, αλλά και πάνω από όλα τους χιλιάδες θεατές ανακαλύπτουν εκ νέου στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος τον πυρήνα και την άγρια διαχρονικότητα της Κάρμεν, παράλληλα με την ανάδειξη και τη στήριξη της νέας δημιουργίας στην Εναλλακτική Σκηνή- θα ήθελα να επιλέξω τις ακόλουθες λέξεις, τόσο για το νόημα και τη σύνδεσή τους με το πρόγραμμά μας, όσο και για την μουσικότητά τους: διεύρυνση, δημιουργία, ρίσκο, απόλαυση, προσβασιμότητα, κοινωνία.