«Δεν μπορώ πια να πω ότι αυτός είναι ο κόσμος που κληρονόμησα» -Συνέντευξη με τον Διευθυντή του Φεστιβάλ της Αβινιόν

«Επιλέγουμε να συμμετέχουμε συλλογικά σε ένα μυστήριο», λέει ο Τιάγκο Ροντρίγκες, περιγράφοντας το θέατρο ως εμπειρία που δεν μετριέται σε αριθμούς αλλά στο αποτύπωμα που αφήνει, λίγο πριν επιστρέψει στη Στέγη με το «La Distance» και το «By Heart».

Υπάρχει εκείνη η φράση της Χάνα Άρεντ, που λέει ότι κάθε γενιά καλείται να αποφασίσει αν αγαπά αρκετά τον κόσμο ώστε να τον αναλάβει και να τον παραδώσει στους επόμενους.

Την θυμάμαι καθώς ο Τιάγκο Ροντρίγκες, ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ της Αβινιόν, συγγραφέας και σκηνοθέτης, μέσα από την οθόνη, απέναντι σε έξι Έλληνες δημοσιογράφους, μιλά για τον κόσμο σήμερα, σε μια στιγμή όπου η έννοια της κληρονομιάς αποκτά νέο νόημα, σχεδόν ναρκοθετείται.

Η ευθύνη προς τις επόμενες γενιές

«Είμαι σαράντα εννέα ετών… δεν μπορώ πια να πω ότι αυτός είναι ο κόσμος που κληρονόμησα. Τώρα είναι πολύ περισσότερο ο κόσμος για τον οποίο είμαι υπεύθυνος. Ξέρω τα όρια του τι μπορώ να αλλάξω, αλλά νιώθω υπεύθυνος για τον κόσμο που θα κληρονομήσουν οι επόμενες γενιές», λέει λίγο πριν έρθει ξανά στην Αθήνα, στη Στέγη που χαρακτηρίζει οικογένεια, για να παρουσιάσει δύο έργα.

Το «Απόσταση» («La Distance», 7 – 10 Μαΐου), που έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ της Αβινιόν τον περασμένο Ιούλιο, σε συμπαραγωγή της Στέγης και το «By Heart» (11 – 12 Μαΐου), που έρχεται ξανά στη Στέγη, δέκα χρόνια μετά.

Στην «Απόσταση» ένας πατέρας που παραμένει στη Γη και μια κόρη που έχει μετακινηθεί στον Άρη επιχειρούν να κρατήσουν έναν δεσμό που δοκιμάζεται από την ίδια τη μορφή του κόσμου που τους χωρίζει. Μια απόσταση που μετριέται σε εκατομμύρια χιλιόμετρα και ταυτόχρονα επιστρέφει σε κάτι οικείο, σε μια σχέση που επιμένει ακόμη και όταν οι συνθήκες την ξεπερνούν.

Το «By Heart» επιστρέφει δέκα χρόνια μετά την πρώτη του παρουσίαση, μεταφέροντας μια άλλη διαδρομή της μνήμης, πιο ήσυχη και επίμονη, που ξεκινά από μια γιαγιά που χάνει την όρασή της και φτάνει σε δέκα θεατές που ανεβαίνουν στη σκηνή, μαθαίνουν ένα ποίημα και το παίρνουν μαζί τους φεύγοντας.

Ανάμεσα σε αυτά τα δύο έργα διαγράφεται μια γραμμή που ο ίδιος περιγράφει με ακρίβεια: «Το By Heart είναι για αυτό που κρατάς, για αυτό που κάποιος σου έδωσε και εσύ το κρατάς. Το La Distance είναι για αυτό που δεν θέλεις να κρατήσεις, για αυτό που θέλεις να ξεχάσεις από το παρελθόν, για αυτό με το οποίο χρειάζεται να πάψεις να ασχολείσαι ώστε να μπορέσεις να ξεκινήσεις κάτι καινούργιο».

Αμφισβητώντας την αλήθεια

Η μνήμη, για τον Ροντρίγκες, δεν ταυτίζεται με το αρχείο ούτε με την ιδέα μιας ουδέτερης καταγραφής. «Η μνήμη είναι αυτό που κάνουμε με το παρελθόν, αυτό που κάνουμε με τα αρχεία. Παράγουμε μνήμη διαρκώς και ξαναγράφουμε το παρελθόν μέσα από αυτήν», λέει. «Σήμερα έχουμε πρόσβαση σε πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο. Μπορούμε να γνωρίζουμε σχεδόν τα πάντα. Τώρα πρέπει να αρχίσουμε να αμφισβητούμε: είναι αλήθεια αυτό; Είναι αληθινό το αρχείο; Γιατί και το αρχείο είναι ήδη μια μορφή μνήμης».

Στο «By Heart», αυτή η σκέψη αποκτά σώμα και ρυθμό. Δέκα θεατές καλούνται να μάθουν ένα σονέτο του Σαίξπηρ. «Στην αρχή προσπαθείς να μάθεις κάτι που δεν σου ανήκει», λέει. «Στην αρχή το ποίημα ανήκει στον Σαίξπηρ. Στο τέλος ανήκει σε εσένα. Δεν είναι ασέβεια απέναντι στον ποιητή, είναι μια μορφή αγάπης. Τώρα είναι δικό σου».

Η αποστήθιση αποκτά μια άλλη διάσταση. «Μπορεί να γίνει ένας τρόπος επιβίωσης», λέει. «Ένας τρόπος να έχεις μέσα σου κάτι που κανείς δεν μπορεί να σου πάρει όσο είσαι ζωντανός».

Το φανταστικό Λούβρο στο μυαλό

Και επιστρέφει σε εικόνες που τον συνοδεύουν. «Υπάρχουν πολλές ιστορίες από τον 20ό αιώνα -από γκουλάγκ, από στρατόπεδα συγκέντρωσης- όπου η μνήμη θεατρικών έργων, ποιημάτων, βιβλίων, ακόμη και ζωγραφικών έργων, βοήθησε ανθρώπους να κρατήσουν τη λογική τους».

Σταματά σε μία από αυτές. «Υπάρχει αυτή η ιστορία με δύο άντρες σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης που περιέγραφαν ο ένας στον άλλο τους πίνακες του Λούβρου. Έφτιαχναν ένα φανταστικό Λούβρο μέσα στο μυαλό τους».

«Μπορούν να σου πάρουν την οικογένεια, το σπίτι, τα μέσα της ζωής σου», συνεχίζει. «Υπάρχουν όμως πράγματα που κρατάμε μέσα μας και δεν μπορούν να τα πάρουν».

Η «Απόσταση» ανοίγει το ερώτημα από την άλλη πλευρά, εκεί όπου η μνήμη συναντά την ανάγκη της αποδέσμευσης. Από αυτό το σημείο η συζήτηση μετακινείται προς τον τρόπο που αντιλαμβάνεται το θέατρο.

«Ναι, το θέατρο διατηρεί τη δύναμή του ως συλλογική εμπειρία», λέει. «Δεν πρέπει να συγχέουμε αυτή τη συλλογική δύναμη με την ποσότητα των ανθρώπων που έχουν πρόσβαση σε αυτήν». Σημειώνουμε ότι ο Rodrigues θα κάνει και  Masterclass by Onassis Stegi με τίτλο «Η Κουζίνα» το Σάββατο 9 Μαΐου (11:00 -14:00) στη Μικρή Σκηνή.

Συλλογική συμμετοχή σε ένα μυστήριο

«Ζούμε σε έναν κόσμο ποσοτήτων, όπου όλα ποσοτικοποιούνται όλο και περισσότερο. Η ποσότητα δεν συνδέεται με το βάθος και την ποιότητα των εμπειριών μας». Και συνεχίζει: «Μπορείς να βρεθείς σε ένα εμπορικό κέντρο ανάμεσα σε χίλιους ανθρώπους και να ζεις μια στιγμή χωρίς σημασία. Και μπορείς να πας στο σπίτι της γιαγιάς σου, όπου είσαι μόνος μαζί της, και αυτή η στιγμή να έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία».

«Οι άνθρωποι που πηγαίνουν στο θέατρο ξοδεύουν τον χρόνο και τα χρήματά τους για να ζήσουν κάτι που δεν γνωρίζουν ακόμη αν θα τους αρέσει», λέει. «Επιλέγουν να συμμετέχουν συλλογικά σε ένα μυστήριο».

«Συμμετέχουμε σε κάτι που δεν ξέρουμε τι είναι. Και αυτό είναι πολύτιμο». Και επιστρέφει στην ίδια ιδέα: «Αυτή η περιέργεια της ανθρωπότητας είναι πολύ πιο ισχυρή από την κατανάλωση αυτού που ήδη γνωρίζουμε».

«Η συλλογική δύναμη τριακοσίων ανθρώπων σε μια θεατρική αίθουσα έχει πολύ μεγαλύτερη ηχώ στην κοινωνία από τη συλλογική δύναμη χιλιάδων likes», λέει. «Θα προτιμούσα να αγγίξω τις ζωές 300 ανθρώπων παρά να είμαι ένα προϊόν που καταναλώνεται από 3.000».

Η Ευρώπη και το πεδίο των αξιών

Η συζήτηση φτάνει και στην Ευρώπη. «Πιστεύω ότι η συζήτηση πρέπει να γίνει στο πεδίο των αξιών», λέει. «Αν οι αρχές και οι αξίες δεν βρίσκονται στον πυρήνα των δημοκρατιών, τότε θα αρχίσουν να διαπραγματεύονται τον εαυτό τους και να γίνονται κάτι άλλο».

«Πολλοί Ευρωπαίοι ηγέτες πίστεψαν ότι μπορούν να είναι πιο έξυπνοι, να κάνουν συμφωνίες, να βρουν λύσεις χωρίς να συγκρουστούν πραγματικά», συνεχίζει, «ειδικά με αυτούς τους αυταρχικούς, ακροδεξιούς, λαϊκιστές ηγέτες». Και επιμένει: «Η συζήτηση πρέπει να είναι για το τι σημαίνει δημοκρατία, για τις ελευθερίες και τα δικαιώματα».

«Αν η ιδέα του επανεξοπλισμού της Ευρώπης γίνεται υποβαθμίζοντας την εκπαίδευση, την υγεία, τον πολιτισμό και άλλες βασικές δημόσιες υπηρεσίες, τότε πρόκειται για υπεράσπιση εδάφους», λέει. «Δεν μπορώ να δεχθώ ότι αυτό είναι υπεράσπιση της δημοκρατίας».

Στο τέλος, η συζήτηση μετατοπίζεται προς τη θέση του μέσα στο ίδιο το σύστημα. «Δεν πιστεύω ότι ο διευθυντής του Φεστιβάλ αποφασίζει τι είναι σπουδαίο», λέει. «Δεν αποφασίζω καν μόνος μου το πρόγραμμα. Υπάρχει μια ομάδα, υπάρχουν συζητήσεις».

Ο διευθυντής ως θεατής

«Πολλά από τα έργα που παρουσιάζουμε δεν υπάρχουν ακόμη όταν τα επιλέγουμε», συνεχίζει. «Ρωτάμε τους καλλιτέχνες ποια είναι η επόμενη ιδέα τους και πώς μπορούμε να βοηθήσουμε».

«Δεν βάζουμε μια σφραγίδα που λέει “σπουδαίο”. Προσπαθούμε να πάρουμε ένα ρίσκο μαζί τους. Υπάρχουν στιγμές που ξεχνώ ότι είμαι διευθυντής του Φεστιβάλ», λέει. «Ξεχνώ ότι δουλεύω… και απλώς εμπλέκομαι σε αυτό που βλέπω».

«Αν μπορώ να ξεχάσω ότι είμαι διευθυντής ενώ βλέπω μια παράσταση», καταλήγει, «σημαίνει ότι κάτι καλό συνέβη».