Τα «ιερά» μυστήρια που εξακολουθούν να διχάζουν: Η τελετή του Αγίου Φωτός με 400 νεκρούς και τα 4 κρανία του Ιωάννη του Βαπτιστή

Κάθε Πάσχα, η πίστη έρχεται στο προσκήνιο με τρόπο έντονο και βαθιά συμβολικό. Εκατομμύρια χριστιανοί προσέρχονται στις εκκλησίες, ανάβουν κερί, κάνουν το σταυρό τους, προσκυνούν θρησκευτικές εικόνες και περιμένουν το «θαύμα» ή επιζητούν τη θεϊκή βοήθεια. Από το Άγιο Φως μέχρι τα προσκυνήματα και τις εικόνες, η Μεγάλη Εβδομάδα δεν αποτελεί μονάχα μια θρησκευτική περίοδο, αλλά και μια στιγμή όπου η παράδοση συναντά την ανάγκη του ανθρώπου να πιστέψει σε κάτι ανώτερο από τον ίδιο. Κι αυτό συμβαίνει επί αιώνες.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη θέση κατέχουν τα ιερά κειμήλια που φυλάσσονται σε ιερούς ναούς και χώρους λατρείας σε όλο τον κόσμο, είτε είναι αφιερωμένες στον χριστιανισμό, είτε στο ισλάμ, είτε σε οποιαδήποτε άλλη θρησκεία, όπως επισημαίνει και ο συγγραφέας «The Trivialist» στο νέο του βιβλίο υπό τον τίτλο «Εγώ, ο Άνθρωπος – Η ιστορία ενός είδους που έπαιρνε πολύ στα σοβαρά τον εαυτό του», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Διόπτρα».

Να σημειωθεί ότι ο συγγραφέας είναι Έλληνας που απλώς έχει επιλέξει αυτό το ψευδώνυμο. Όπως αναφέρει ο ίδιος στο βιογραφικό του, γεννήθηκε στην Αλεξανδρούπολη και μεγάλωσε στην Αθήνα για να… αυτοεξοριστεί αργότερα στην Αγγλία σπουδάζοντας Πολιτικές Επιστήμες, και ακολούθως Ευρωπαϊκό Πολιτισμό. «Λείψανα, ολόκληρα ή τεμαχισμένα, τούφες μαλλιών, ακόμα και αποξηραμένο αίμα από τα σώματα αγίων, οσιομαρτύρων και προφητών υπάρχουν σε ολόκληρο τον καθολικό και ορθόδοξο κόσμο, αλλά και στις ισλαμικές χώρες. Και μολονότι η γνησιότητα πολλών εξ αυτών αμφισβητείται, οι κατά τόπους εκκλησίες ή τα τζαμιά επιμένουν πως πρόκειται περί αυθεντικών κειμηλίων από ανθρώπους που θυσιάστηκαν για τη μία και μοναδική πίστη -όπως την αντιλαμβάνεται ο καθένας» γράφει χαρακτηριστικά.

Τα… τέσσερα κρανία του Ιωάννη του Βαπτιστή

Οι ιστορίες που συνοδεύουν αυτά τα κειμήλια συχνά προκαλούν απορία ως προς την αυθεντικότητά τους. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Ιωάννη του Βαπτιστή, καθώς διαφορετικές εκδοχές του κρανίου του εμφανίζονται σε πόλεις όπως η Δαμασκός, η Ρώμη, το Μόναχο και η γαλλική Αμιέν, ενώ ακόμη περισσότερα αποδίδονται ανεπίσημα στο ίδιο πρόσωπο σε διάφορα σημεία της Ευρώπης.

Ακόμη πιο παράδοξες είναι οι αναφορές της περιόδου του Μεσαίωνα, όταν πάνω από δέκα ευρωπαϊκές πόλεις ισχυρίζονταν ότι κατείχαν την περίφημη «Αγία Ακροβυστία» του Χριστού, ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα θρησκευτικά κειμήλια. Πρόκειται για το κομμάτι σάρκας του Ιησού που κάλυπτε τη βάλανο των γεννητικών του οργάνων και αφαιρέθηκε κατά την Περιτομή του, οκτώ ημέρες μετά τη Γέννησή του, σύμφωνα με τον Ευαγγελιστή Λουκά. «Οι περισσότερες ακροβυστίες χάθηκαν σε λεηλασίες ή εκλάπησαν, και η τελευταία, που φυλασσόταν σε ένα ιταλικό χωριό κοντά στη Ρώμη, εξαφανίστηκε μυστηριωδώς το 1983, αφήνοντας απαρηγόρητους τους ντόπιους» διαβάζουμε.

Το αίμα του Ιησού και η ραδιοχρονολόγηση του σάβανου

Την ίδια περίοδο, δεκάδες λεκέδες από αίμα του Σωτήρα κυκλοφόρησαν στους ευρωπαϊκούς καθεδρικούς ναούς του Μεσαίωνα, συνοδευόμενοι μάλιστα από μια μορφή πιστοποιητικού γνησιότητας μιας και έρχονταν κατευθείαν από τους Αγίους Τόπους μετά τις Σταυροφορίες ή αρπάχτηκαν από τη βυζαντινή Ανατολή. Σήμερα, αντικείμενα όπως το μαντίλι που σύμφωνα με την παράδοση σκούπισε το πρόσωπο του Ιησού και βρίσκεται στην Ισπανία ή το σάβανο που τον τύλιξε και φυλάσσεται στην Ιταλία εξακολουθούν να προσελκύουν πιστούς. Ωστόσο, η επιστήμη αμφισβητεί έντονα την προέλευσή τους, με τη ραδιοχρονολόγηση του σάβανου να αποκαλύπτει πως πρόκειται για μεσαιωνικό υφαντό, κάτι όπως που δεν αποδέχονται πολλοί πιστοί της Καθολικής Εκκλησίας.

Το «Τίμιο Ξύλο» που θα έφτιαχνε έναν ολόκληρο στόλο από πλοία

Στην ίδια λογική, πλειάδα από εκκλησίες τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση έχει κατά καιρούς υποστηρίξει ή συνεχίζει να υποστηρίζει ότι κατέχει ένα μικρό κομμάτι από το Τίμιο Ξύλο πάνω στο οποίο σταυρώθηκε ο Χριστός και το εντόπισε κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ. η Αγία Ελένη, μητέρα του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου του Μέγα. Ωστόσο, με το πέρασμα των αιώνων και ιδιαίτερα κατά τον Μεσαίωνα, τα κομμάτια που φέρονταν να προέρχονται από τον Σταυρό πολλαπλασιάστηκαν σε τέτοιο βαθμό σε ολόκληρη την Ευρώπη, ώστε δεν έλειψαν και οι σκωπτικές παρατηρήσεις. Θεολόγοι της εποχής σημείωναν χαρακτηριστικά ότι, αν συγκεντρώνονταν όλα τα υποτιθέμενα θραύσματα, θα μπορούσε να κατασκευαστεί ακόμη και ένας ολόκληρος στόλος πλοίων.

Για την ιστορία πάντως το μεγαλύτερο τμήμα Τίμιου Ξύλου στον κόσμο, βρίσκεται αυτή τη στιγμή στην Ιερά Μονή Ξηροποτάμου, στο Άγιο Όρος. Πρόκειται για ένα κομμάτι μήκους 31 εκατοστών, πλάτους 16 και πάχους 25 εκατοστών. Σύμφωνα με την παράδοση, το τμήμα αυτό δόθηκε ως δώρο στη Μονή από τον αυτοκράτορα Ρωμανό A’ ή από την αυτοκράτειρα Πουλχερία. Μάλιστα, πάνω στο τμήμα του Τιμίου Σταυρού εντοπίζεται και οπή από τα καρφιά της Σταυρώσεως. Έτσι, η Μονή Ξηροποτάμου εορτάζει και του Τιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου.

Οι τρίχες από τα γένια του Μωάμεθ

Αντίστοιχες αφηγήσεις συναντά πάντως κανείς και στον ισλαμικό κόσμο. Στο παλάτι Τοπ Καπί στην Κωνσταντινούπολη φυλάσσονται σύμφωνα με την παράδοση προσωπικά αντικείμενα του προφήτη Μωάμεθ, όπως τρίχες από τα γένια του, ένα δόντι, το σπαθί και η κάπα του. Στην ίδια συλλογή περιλαμβάνονται ακόμη το χέρι του Ιωάννη του Βαπτιστή, η ράβδος του Μωυσή που, σύμφωνα με τη Βίβλο, άνοιξε την Ερυθρά Θάλασσα στα δύο για να περάσουν με ασφάλεια οι Ισραηλίτες χωρίς να πνιγούν, αλλά και τμήματα που αποδίδονται στην Κιβωτό του Νώε. Πρόκειται για αντικείμενα που προκαλούν δέος στους πιστούς, αλλά ταυτόχρονα γεννούν και έντονες συζητήσεις γύρω από την ιστορική τους αυθεντικότητα.

Ιεροσόλυμα: Ο τόπος που συναντιούνται όλες οι μεγάλες θρησκείες

Πέρα από τα κειμήλια, κάθε μία από τις τρεις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες διαθέτει και τους δικούς της ιερούς τόπους, οι οποίοι συγκεντρώνουν εκατομμύρια πιστούς. Στην Ιερουσαλήμ, το Δυτικό Τείχος (το μοναδικό σωζόμενο τμήμα του αρχαίου Ναού του Σολομώντα) αποτελεί το ιερότερο σημείο για τον Ιουδαϊσμό. Εξίσου πανίερος είναι για τους χριστιανούς της εν λόγω πόλης ο Ναός της Αναστάσεως του Κυρίου ή Ναός του Παναγίου Τάφου, καθώς εκεί ετάφη και αναστήθηκε ο Ιησούς. Η ίδια πόλη όμως είναι ιερή και για το Ισλάμ, αφού από το Όρος του Ναού, σύμφωνα με την παράδοση, ο Μωάμεθ αναλήφθηκε στους ουρανούς. Το μεγαλύτερο πάντως προσκύνημα για τους μουσουλμάνους παραμένει η Μέκκα, γενέτειρα του προφήτη. Κάθε χρόνο, περισσότεροι από δύο εκατομμύρια πιστοί συρρέουν εκεί, εκπληρώνοντας ένα από τα βασικά θρησκευτικά τους καθήκοντα, επιβεβαιώνοντας πως η ανάγκη για πίστη και επαφή με το «ιερό» παραμένει διαχρονική και παγκόσμια.

Ένας ο Γολγοθάς ή δύο;

Το ενδιαφέρον για τους Αγίους Τόπους αναζωπυρώθηκε ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα, όταν η εξασθένηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας άνοιξε τον δρόμο για την εντονότερη παρουσία των δυτικών δυνάμεων στην περιοχή. Οι μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες ανταγωνίζονταν εκείνη την εποχή μεταξύ τους όχι μόνο για πολιτική επιρροή, αλλά και για την κατοχή ή την ανάδειξη ιερών τόπων και κειμηλίων. Παράλληλα, αρχαιολόγοι και ερευνητές αναζητούσαν ευρήματα που θα μπορούσαν να επιβεβαιώσουν τις διηγήσεις των Ευαγγελίων.

Μέσα σε αυτό το κλίμα γεννήθηκαν και νέες αμφισβητήσεις. Στα μέσα του 19ου αιώνα, προτεστάντες αρχαιολόγοι υποστήριξαν ότι ο παραδοσιακός Γολγοθάς, που βρίσκεται εντός του Ναού της Αναστάσεως, ίσως να μην είναι ο αυθεντικός τόπος της Σταύρωσης. Επικαλέστηκαν την ύπαρξη ενός άλλου υψώματος, έξω από τα τείχη της πόλης, το οποίο λόγω της μορφολογίας του θύμιζε ανθρώπινο κρανίο, στοιχείο που συνδέεται και με την ετυμολογία της λέξης «Γολγοθάς» (που στα αραμαϊκά σημαίνει «κρανίου τόπος»). Παρά τις θεωρίες αυτές, τα παραδοσιακά δόγματα απέρριψαν τις αμφισβητήσεις και διατήρησαν την επίσημη εκδοχή. Έτσι, μέχρι σήμερα, συνυπάρχουν ουσιαστικά δύο διαφορετικές εκδοχές για τον τόπο της Σταύρωσης, αποτυπώνοντας με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο το πώς η πίστη, η ιστορία και η ερμηνεία μπορούν να συνυπάρχουν αλλά και να συγκρούονται γύρω από τα ίδια γεγονότα.

Η τελετή αφής του Αγίου Φωτός

Ωστόσο, το γεγονός που συγκεντρώνει κάθε χρόνο το ενδιαφέρον στην περιοχή της Ιερουσαλήμ κατά την περίοδο του Πάσχα δεν είναι άλλο από το λεγόμενο «θαύμα» του Αγίου Φωτός. Πρόκειται για την τελετή αφής της αναστάσιμης φλόγας από τον Πανάγιο Τάφο, ένα γεγονός που οι ορθόδοξοι πιστοί θεωρούν θαυματουργό, ενώ άλλες χριστιανικές ομολογίες το αντιμετωπίζουν με έντονο σκεπτικισμό.

Σύμφωνα με το τελετουργικό, το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου ο ελληνορθόδοξος Πατριάρχης εισέρχεται στο κουβούκλιο του Τάφου, προσεύχεται και στη συνέχεια εξέρχεται κρατώντας το Άγιο Φως, το οποίο μεταδίδει στους πιστούς. Η στιγμή συνοδεύεται από έντονη συναισθηματική φόρτιση: φωνές χαράς, δάκρυα και ένα κύμα ενθουσιασμού, καθώς χιλιάδες άνθρωποι προσπαθούν να ανάψουν τα κεριά τους. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που περνούν τη φλόγα από τα χέρια ή το πρόσωπό τους, θέλοντας να αποδείξουν ότι, όπως πιστεύουν, δεν τους καίει.

Η τραγωδία του 1834 με τους 400 νεκρούς

Παρά τη βαθιά πίστη που συνοδεύει την τελετή, δεν έχουν λείψει όμως και οι σκοτεινές στιγμές. Χαρακτηριστική είναι η τραγωδία του Πάσχα του 1834, μία από τις πιο αιματηρές σελίδες στην ιστορία του προσκυνήματος. Εκείνη τη χρονιά, περίπου 17.000 άνθρωποι είχαν συγκεντρωθεί εντός και εκτός του ναού. Στην τελετή της Αφής του Αγίου Φωτός θέλησε να παραστεί και ο Ιμπραήμ Πασάς που είχε καταλάβει την περιοχή για λογαριασμό της Αιγύπτου, Εμφανίστηκε συνοδευόμενος από ισχυρή στρατιωτική δύναμη.

Όταν ο πατριάρχης εξήλθε από τον Τάφο και μοίρασε το φως, η ατμόσφαιρα γρήγορα έγινε αποπνικτική. Ο καπνός γέμισε τον ναό και αρκετοί προσκυνητές άρχισαν να χάνουν τις αισθήσεις τους. Κάποιοι έπεσαν από τα ανώτερα επίπεδα του ναού, ενώ άλλοι πέθαναν από ασφυξία μέσα στο πλήθος. Μέσα σε λίγα λεπτά επικράτησε πανικός. Οι συγκεντρωμένοι, στην προσπάθειά τους να διαφύγουν, ποδοπατήθηκαν, ενώ οι στρατιώτες, επιχειρώντας να απομακρύνουν τον πασά, επιτέθηκαν στο πλήθος με τις ξιφολόγχες. Ο απολογισμός ήταν τραγικός: τουλάχιστον 400 άτομα έχασαν τη ζωή τους εκείνη την ημέρα.

Οι περιπτώσεις της Αγίας Ροζαλίας, της Παναγίας της Τήνου και του Βατικανού

Για τους χριστιανούς, είτε πρόκειται για καθολικούς είτε για ορθόδοξους, το τοπίο των προσκυνημάτων είναι πάντως εξαιρετικά εκτεταμένο και σε πολλές περιπτώσεις σύνθετο. Σε ολόκληρο τον κόσμο υπάρχουν αμέτρητοι ναοί, καθεδρικοί και μοναστήρια που συνδέονται με ιερά λείψανα, θαυματουργές εικόνες ή γεγονότα που θεωρούνται υπερφυσικά. Εκατομμύρια πιστοί καταφεύγουν σε αυτούς τους ιερούς τόπους όχι μόνο για να προσευχηθούν, αλλά και για να ζητήσουν συγκεκριμένες χάρες, ανάλογα με τη φήμη που συνοδεύει κάθε άγιο ή ιερό τόπο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Αγία Ροζαλία, στην οποία απευθύνονται οι κάτοικοι του Παλέρμο, ζητώντας προστασία από επιδημίες, φυσικές καταστροφές και σεισμούς. Αντίστοιχα, στην Τήνο, κάθε Δεκαπενταύγουστο χιλιάδες πιστοί συρρέουν για να προσκυνήσουν τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, σε μία από τις πιο γνωστές εκδηλώσεις θρησκευτικής πίστης στην Ελλάδα.

Στον καθολικό κόσμο, τα μεγάλα προσκυνήματα συγκεντρώνουν ακόμη μεγαλύτερο αριθμό επισκεπτών. Στον τάφο του απόστολου Ιάκωβου στο Σαντιάγο ντε Κομποστέλα της βορειοδυτικής Ισπανίας και στον τάφο του απόστολου Πέτρου που βρίσκεται στη Νεκρόπολη του Βατικανού, απευθείας κάτω από την κύρια Αγία Τράπεζα της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου, εκατομμύρια πιστοί ταξιδεύουν κάθε χρόνο για να ζητήσουν συγχώρεση και ευλογία.

Το προσκύνημα στη γαλλική Λούρδη

Ιδιαίτερη θέση κατέχει και η Λούρδη στη νότια Γαλλία, ένα από τα πιο διάσημα προσκυνήματα παγκοσμίως. Σύμφωνα με την παράδοση, το 1858 η Παναγία εμφανίστηκε εκεί σε μια νεαρή βοσκοπούλα και της υπέδειξε μια πηγή με θαυματουργό νερό. Από τότε, χιλιάδες άνθρωποι επισκέπτονται την περιοχή, με την τοπική εκκλησία να κάνει λόγο για περιπτώσεις πιστών που, μετά την επαφή τους με το νερό, ανέκτησαν την όρασή τους ή κατάφεραν να περπατήσουν ξανά. Οι αφηγήσεις αυτές, είτε αντιμετωπίζονται ως θαύματα είτε ως παραδόσεις που πέρασαν μέσα στους αιώνες, συνεχίζουν να τροφοδοτούν την πίστη εκατομμυρίων ανθρώπων, ιδιαίτερα σε περιόδους όπως το Πάσχα, όπου η ανάγκη για ελπίδα και πνευματική αναζήτηση γίνεται ακόμη πιο έντονη.

Τελικά, είτε πρόκειται για λείψανα, είτε για ιερά κειμήλια, είτε για τελετές όπως το Άγιο Φως, η γραμμή ανάμεσα στην πίστη, τον μύθο και την ιστορία παραμένει θολή. Για άλλους, όλα αυτά αποτελούν αδιαμφισβήτητες αποδείξεις του θείου. Για άλλους, είναι αφηγήσεις που χτίστηκαν μέσα στους αιώνες, τροφοδοτώντας την ανάγκη του ανθρώπου να πιστεύει σε κάτι ανώτερο. Ίσως, όμως, ειδικά αυτές τις ημέρες του Πάσχα, το ερώτημα να μην είναι τι είναι αληθινό και τι όχι. Αλλά γιατί, παρά τις αμφιβολίες, εκατομμύρια άνθρωποι συνεχίζουν να επιστρέφουν στα ίδια σύμβολα, στα ίδια μέρη και στις ίδιες τελετές. Ίσως γιατί τελικά η πίστη, όπως και η ανάγκη για ελπίδα, δεν στηρίζεται πάντα στην απόδειξη, αλλά στην επιθυμία του ανθρώπου να πιστέψει ότι υπάρχει κάτι πέρα από αυτό που βλέπει. Κι αυτό είναι απόλυτα σεβαστό!