Σαν σήμερα 19 Ιανουαρίου: Το τέλος της ατιμωρησίας για τον «χασάπη της Λυών»
Σαν σήμερα το 1983, η σύλληψη του Κλάους Μπάρμπι στη Λα Πας τερματίζει μια από τις πιο προκλητικές περιπτώσεις ατιμωρησίας του 20ού αιώνα. Ο πρώην αξιωματικός των SS και επικεφαλής της Γκεστάπο στη Λυών, ο άνθρωπος που έμεινε γνωστός ως «ο χασάπης της Λυών», πιάνεται στη Βολιβία και εκδίδεται στη Γαλλία για να λογοδοτήσει για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας της περιόδου της Κατοχής.
Σαν σήμερα το 1983, η σύλληψη του Κλάους Μπάρμπι στη Λα Πας τερματίζει μια από τις πιο προκλητικές περιπτώσεις ατιμωρησίας του 20ού αιώνα. Ο διαβόητος αρχηγός της Γκεστάπο στη Λυών, υπεύθυνος για χιλιάδες βασανισμούς και τη θανάτωση του ηγέτη της Αντίστασης, Ζαν Μουλέν, δεν βρισκόταν απλώς σε φυγή· επί δεκαετίες απολάμβανε μια προστασία που αντανακλούσε τον κυνισμό του Ψυχρού Πολέμου.
Μετά το 1945, αντί να οδηγηθεί στο εδώλιο, ο Μπάρμπι στρατολογήθηκε από την αμερικανική αντικατασκοπεία (CIC) ως «πολύτιμη πηγή» κατά των κομμουνιστών. Όταν η Γαλλία άρχισε να πιέζει για την έκδοσή του, οι αμερικανικές υπηρεσίες διευκόλυναν τη διαφυγή του μέσω των περιβόητων «Rat Lines». Με τη βοήθεια καθολικών ιερέων, ο Μπάρμπι πέρασε στη Νότια Αμερική, όπου υπό το όνομα «Κλάους Άλτμαν» μεταμορφώθηκε σε ευυπόληπτο επιχειρηματία και σύμβουλο ασφαλείας δικτατορικών καθεστώτων στη Βολιβία.
Το τείχος προστασίας άρχισε να ραγίζει το 1971, όταν οι επίμονοι «κυνηγοί Ναζί», Σερζ και Μπεάτε Κλάρσφελντ, αποκάλυψαν την ταυτότητά του. Χρειάστηκαν ακόμη δώδεκα χρόνια πολιτικών πιέσεων και αλλαγών στη Βολιβία για να επιτευχθεί η απέλασή του. Η παράδοσή του στις γαλλικές αρχές προκάλεσε διεθνή σεισμό, αναγκάζοντας ακόμη και τις ΗΠΑ να εκφράσουν επίσημα τη «βαθιά λύπη» τους για τη συγκάλυψη ενός εγκληματία πολέμου.
Η ιστορική δίκη του 1987 στη Λυών ήταν η πρώτη στη Γαλλία για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Παρά τις προσπάθειες της υπεράσπισης να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της σύλληψής του, ο Μπάρμπι καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη. Πέθανε στη φυλακή το 1991, αφήνοντας πίσω του μια υπόθεση που απέδειξε ότι η δικαιοσύνη, όσο κι αν καθυστερήσει, παραμένει η μοναδική απάντηση στη θηριωδία.
Το βάρος των εγκλημάτων και η δίκη που έγραψε ιστορία
Στη Λυών της Κατοχής, ο Μπάρμπι συνδέθηκε με τη βίαιη καταστολή της Γαλλικής Αντίστασης και με διώξεις κατά των Εβραίων. Η φήμη του δεν χτίστηκε σε μια γενική, αφηρημένη κατηγορία, αλλά σε συγκεκριμένα περιστατικά που χαράχτηκαν στη γαλλική συνείδηση. Ανάμεσά τους, η υπόθεση του Ζαν Μουλέν, εμβληματικού στελέχους της Αντίστασης, ο οποίος συνελήφθη, βασανίστηκε και πέθανε το 1943, μετατρέποντας τη Λυών σε σύμβολο της ναζιστικής ωμότητας.
Ιδιαίτερη θέση έχει και το Ιζιέ, όπου τον Απρίλιο του 1944 συνελήφθησαν δεκάδες παιδιά και οι ενήλικες που τα φρόντιζαν, σε μια επιχείρηση που έγινε συνώνυμη της απόλυτης βαρβαρότητας. Αυτές οι ιστορίες, που για χρόνια έμοιαζαν να μένουν χωρίς δικαστικό επίλογο, επιστρέφουν στο δικαστήριο μετά την έκδοσή του.
Η σύλληψη στη Λα Πας ανοίγει τον δρόμο για τη μεγάλη δίκη στη Λυών και την ιστορική καταδίκη του σε ισόβια το 1987. Το κομβικό στοιχείο είναι ότι η δίωξη δεν στήνεται γύρω από «συμβατικά» εγκλήματα πολέμου, αλλά γύρω από το νομικό και ηθικό πλαίσιο των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, ακριβώς επειδή η κλίμακα και η φύση των πράξεων ξεπερνούν τα όρια μιας απλής στρατιωτικής σύγκρουσης.
Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο
379: Ο Θεοδόσιος Α’ ανακηρύσσεται αυτοκράτορας του ανατολικού τμήματος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τον Γρατιανό. Ονομάστηκε «Μέγας» και υπήρξε ο τελευταίος ηγεμόνας που κυβέρνησε ολόκληρη την αυτοκρατορία, ενώ καθιέρωσε τον Χριστιανισμό ως την επίσημη θρησκεία.
532: Καταστέλλεται η Στάση του Νίκα στην Κωνσταντινούπολη, μια εξέγερση που κλονίζει την αυτοκρατορική εξουσία και αφήνει πίσω της μια πόλη που θα ξαναχτιστεί, με πιο εμβληματικό σύμβολο την Αγία Σοφία.
1827: Λαμβάνει χώρα η Μάχη του Διστόμου, όπου 600 Έλληνες αγωνιστές, με επικεφαλής τον Νότη Μπότσαρη, κατατροπώνουν τις δυνάμεις του Κιουταχή. Η νίκη αυτή υπήρξε καθοριστική για την εμπέδωση της ελληνικής κυριαρχίας στην περιοχή της Στερεάς Ελλάδας.
1853: Η διάσημη όπερα του Τζουζέπε Βέρντι, «Τροβατόρε» (Il Trovatore), κάνει την παγκόσμια πρεμιέρα της στη Ρώμη. Το έργο αυτό αναδείχθηκε σε ένα από τα πιο δημοφιλή αριστουργήματα του λυρικού θεάτρου παγκοσμίως.
1903: Ανακοινώνεται η διοργάνωση του πρώτου ποδηλατικού γύρου της Γαλλίας, με την ονομασία Tour de France.
1915: Θορυβώδη συλλαλητήρια διοργανώνονται στην Πάτρα και στο Βόλο για την αύξηση της τιμής του ψωμιού στα 80 λεπτά.
1918: Εκδηλώνεται στρατιωτική στάση στη Λαμία, καθώς στρατιώτες αρνούνται να υπακούσουν στις διαταγές επιστράτευσης του Ελευθερίου Βενιζέλου για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το κίνημα κατεστάλη βίαια από την κυβέρνηση εντός της ίδιας ημέρας.
1943: Το θρυλικό αντιτορπιλικό «Βασίλισσα Όλγα», υπό τη διοίκηση του Γεώργιου Μπλέσσα, βυθίζει το ιταλικό πετρελαιοφόρο «Στρόμπολι» ανοιχτά της Τύνιδας. Η δράση του πλοίου το κατέστησε το πιο ένδοξο σκάφος του Βασιλικού Ναυτικού κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
1945: Ο Κόκκινος Στρατός εισέρχεται στο Λοτζ και «απελευθερώνει» το γκέτο, βρίσκοντας μέσα λιγότερους από 900 Εβραίους επιζώντες, κυρίως από την ομάδα που είχε μείνει πίσω για τις εργασίες εκκαθάρισης μετά τις μαζικές εκτοπίσεις του 1944, σε έναν χώρο όπου από το 1940 είχαν εγκλειστεί περίπου 200.000 άνθρωποι.
1947: Στον Νότιο Ευβοϊκό, το ατμόπλοιο «Χειμάρρα», που εκτελεί δρομολόγιο Θεσσαλονίκη–Πειραιάς σε συνθήκες κακοκαιρίας και ομίχλης, προσκρούει σε ύφαλο κοντά στις νησίδες Βερδούγια, ανάμεσα στην Αττική και τη νότια Εύβοια, και βυθίζεται ύστερα από περίπου μιάμιση ώρα. Η εγκατάλειψη γίνεται μέσα σε πανικό, με προβλήματα επικοινωνίας και δυσκολίες διάσωσης στα παγωμένα νερά, και η τραγωδία μένει γνωστή ως ο «ελληνικός Τιτανικός». Ο αριθμός των θυμάτων δεν καταγράφεται με απόλυτη βεβαιότητα, όμως συχνά αναφέρεται ότι χάθηκαν τουλάχιστον 383 άνθρωποι, με άλλες εκτιμήσεις να ανεβάζουν τον απολογισμό κοντά στους 400.
1965: Απεργιακό κύμα στην Ελλάδα, με γιατρούς, ναυτικούς και σιδηροδρομικούς να κατεβαίνουν σε απεργίες διεκδικώντας αυξήσεις και καλύτερες αποδοχές, σε μια περίοδο κοινωνικών πιέσεων.
1969: Ο Τσεχοσλοβάκος φοιτητής Γιαν Πάλαχ αφήνει την τελευταία του πνοή, τρεις ημέρες μετά την αυτοπυρπόλησή του στην Πράγα. Η πράξη του αποτέλεσε κορυφαία διαμαρτυρία ενάντια στην εισβολή της Σοβιετικής Ένωσης και την καταστολή της «Άνοιξης της Πράγας».
1972: Ανακοινώνεται πως το νέο αεροδρόμιο στα Σπάτα βρίσκεται σε προμελέτη και «προβλέπεται» να λειτουργήσει ως το τέλος του 1979, ενώ το Ελληνικό παρουσιάζεται ως μελλοντικό πάρκο, ένα σχέδιο που θα δοκιμαστεί στον χρόνο.
1978: Το τελευταίο σκαθάρι της Volkswagen που κατασκευάστηκε στη Γερμανία αφήνει το εργοστάσιο της Volkswagen στο Έμντεν. Η παραγωγή του αυτοκινήτου στη Λατινική Αμερική θα συνεχίζεται μέχρι το 2003.
1982: Σεισμός 6,8 Ρίχτερ πλήττει τη Λήμνο.
1983: Ο πρώην αξιωματικός των SS και επικεφαλής της Γκεστάπο στη Λυών, Κλάους Μπάρμπι, γνωστός ως «ο χασάπης της Λυών», συλλαμβάνεται στη Λα Πας και εκδίδεται από τη Βολιβία στη Γαλλία για να λογοδοτήσει για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας της περιόδου της Κατοχής. Η υπόθεση αποκτά τεράστια διεθνή απήχηση, καθώς ο Μπάρμπι είχε ζήσει επί δεκαετίες στη Βολιβία με ψευδή στοιχεία, ενώ η έκδοσή του ανοίγει τον δρόμο για τη δίκη που θα ακολουθήσει και την ιστορική καταδίκη του σε ισόβια το 1987.
1997: Ο Γιάσερ Αραφάτ επιστρέφει στη Χεβρώνα μετά από 30 χρόνια, για τους εορτασμούς της παράδοσης της πόλης στους Παλαιστίνιους.
1998: Ο Τουρκικός Τύπος γράφει για ενδεχόμενη αλλαγή τόνων της Άγκυρας στο Κυπριακό και για υποχώρηση των απειλών γύρω από τους ρωσικής κατασκευής αντιαεροπορικούς S-300 που είχε παραγγείλει η Κυπριακή Δημοκρατία, αποδίδοντας τη στάση αυτή σε διαβεβαιώσεις που φέρεται να έλαβε ο πρωθυπουργός Μεσούτ Γιλμάζ σε επαφές του στις ΗΠΑ με τον Αμερικανό πρόεδρο Μπιλ Κλίντον ότι το σύστημα δεν θα στραφεί κατά της Τουρκίας. Η υπόθεση των S-300 είχε ήδη εξελιχθεί σε σοβαρή κρίση ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο, με την Τουρκία να προειδοποιεί για στρατιωτική αντίδραση σε περίπτωση εγκατάστασης στο νησί και με έντονη αμερικανική και διεθνή διπλωματική κινητικότητα για αποτροπή κλιμάκωσης.
2003: Ο ορειβάτης Νίκος Μαγγίτσης γίνεται ο πρώτος Έλληνας που πατά το πόδι του στον Νότιο Πόλο. Μετά από μια εξαντλητική διαδρομή 250 χιλιομέτρων σε ακραίες συνθήκες ψύχους, ύψωσε την ελληνική σημαία και τη σημαία των Ολυμπιακών Αγώνων.
Γεννήσεις
1809 – Έντγκαρ Άλαν Πόε (Edgar Allan Poe), Αμερικανός συγγραφέας και ποιητής, κομβική μορφή του σκοτεινού ρομαντισμού και θεμελιωτής της αστυνομικής λογοτεχνίας. Με τον ντετέκτιβ Ογκίστ Ντιπέν στις ιστορίες «Οι φόνοι της οδού Μοργκ» άνοιξε τον δρόμο για το σύγχρονο crime. Στην ποίηση και στο μακάβριο διήγημα άφησε κλασικά έργα όπως «Το Κοράκι» και «Ο Μαύρος Γάτος», με εμμονές, ενοχή και υπόγειο τρόμο.
1942 – Γιώργος Χατζηνάσιος, Έλληνας συνθέτης και πιανίστας από τη Θεσσαλονίκη, που υπέγραψε τραγούδια και μουσικά θέματα για κινηματογράφο, τηλεόραση και θέατρο, αφήνοντας ισχυρό αποτύπωμα στο έντεχνο και το λαϊκό τραγούδι. Σπούδασε σε ωδεία της Θεσσαλονίκης και της Αθήνας και εμφανίστηκε δισκογραφικά ως συνθέτης το 1972 με τον δίσκο «4 – 5 – 3». Το 1980 τιμήθηκε με Rose d’Or, ενώ η δουλειά του συνδέθηκε με πολυάριθμες επιτυχίες και διακρίσεις.
1943 – Τζάνις Τζόπλιν (Janis Joplin), Αμερικανίδα τραγουδίστρια, από τις πιο εμβληματικές φωνές της ροκ, που έγινε σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής με την ωμή, «ραγισμένη» ερμηνεία της. Απογειώθηκε με τους Big Brother and the Holding Company και τη θρυλική εμφάνιση στο Monterey Pop Festival, ενώ άφησε τραγούδια-σημεία αναφοράς όπως «Piece of My Heart» και «Me and Bobby McGee». Πέθανε το 1970, στα 27, και πέρασε στο πάνθεον των καλλιτεχνών που έγιναν μύθος.
1946 – Ντόλι Πάρτον (Dolly Parton), Αμερικανίδα τραγουδίστρια, τραγουδοποιός και ηθοποιός, από τις πιο εμβληματικές μορφές της κάντρι με διεθνή απήχηση. Έγινε παγκόσμιο σύμβολο με τραγούδια όπως «Jolene», «I Will Always Love You» και «9 to 5», συνδυάζοντας προσωπική γραφή με σπάνια σκηνική γοητεία. Παράλληλα ανέπτυξε ισχυρή παρουσία στη βιομηχανία του θεάματος και ξεχώρισε για τη φιλανθρωπική της δράση, με πιο γνωστή την Imagination Library που μοιράζει βιβλία σε παιδιά.
1947 – Έλενα Ναθαναήλ, Ελληνίδα ηθοποιός θεάτρου, κινηματογράφου και τηλεόρασης, που έγινε σύμβολο κομψότητας στον ελληνικό κινηματογράφο από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 και κυρίως στα 70s. Κάνει ντεμπούτο σε νεαρή ηλικία στο «Κάτι να καίει» του Γιάννη Δαλιανίδη και κερδίζει Βραβείο Α’ Γυναικείου Ρόλου στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης για το «Ραντεβού με μια άγνωστη». Σπούδασε στη Δραματική Σχολή Πέλου Κατσέλη και πέθανε το 2008.
1974 – Δήμητρα Ματσούκα, Ελληνίδα ηθοποιός, που καθιερώθηκε από τα τέλη των 90s στην τηλεόραση και έκτοτε κινείται με άνεση ανάμεσα σε κωμωδία και δράμα. Γεννημένη στην Αθήνα, σπούδασε υποκριτική στη Δραματική Σχολή της Μαίρης Βογιατζή-Τράγκα. Έγινε ιδιαίτερα γνωστή με τη σειρά «Κάτι τρέχει με τους δίπλα», ενώ έχει σταθερή παρουσία στο θέατρο, με συνεργασίες με μεγάλους οργανισμούς και σκηνές.
1988 – Τόμας Πρωτόπαπας, Έλληνας ηθοποιός και μοντέλο, που έγινε ευρύτερα γνωστός από τη συμμετοχή του στο «Ρόδα, τσάντα και κοπάνα» και από τηλεοπτικές δουλειές όπως οι «Βασιλιάδες», ενώ είχε εμφανιστεί και ως παρουσιαστής σε μουσικά κανάλια. Το όνομά του συνδέθηκε τραγικά με το σοβαρό τροχαίο στην Αττική Οδό τον Μάρτιο του 2013, μετά το οποίο νοσηλεύτηκε σε κώμα και πέθανε στις 21 Μαΐου 2013.
Θάνατοι
1988 – Δόρα Στράτου, Ελληνίδα χορογράφος, ηθοποιός και θιασάρχης, που αφιέρωσε τη ζωή της στη διάσωση και ανάδειξη των παραδοσιακών Ελληνικών χορών. Το 1953 ίδρυσε το σωματείο «Ελληνικοί Χοροί-Δόρα Στράτου» και δημιούργησε το Θέατρο Ελληνικών Χορών που λειτουργεί ως «ζωντανό μουσείο» με αυθεντικές φορεσιές και ρεπερτόριο από όλη την Ελλάδα. Κατέγραψε πολύτιμο υλικό και συνέβαλε καθοριστικά στη διεθνή προβολή της λαϊκής μας παράδοσης.
2025 – Καίτη Γκρέυ, Ελληνίδα λαϊκή τραγουδίστρια (γενν. 1924), από τις μεγάλες φωνές της μεταπολεμικής πίστας. Έγινε σημείο αναφοράς τη δεκαετία του 1960, ηχογράφησε πάνω από 1.500 τραγούδια και εμφανίστηκε και σε ταινίες. Συνδέθηκε με διαχρονικές επιτυχίες όπως «Τα ξένα χέρια» και «Το βουνό», ενώ το πρώτο της ηχογράφημα ήταν το «Το μαράζι» (1952). Πέθανε στη Νέα Σμύρνη στις 19 Ιανουαρίου 2025, στα 100.
Εορτολόγιο
Ευφρασία, Μακάριος